El janashyrlaryna daýys bereıik
Endi sanaýly kúnderden keıin elimizde Parlament Májilisi men túrli deńgeıdegi máslıhattar saılaýy ótedi. Bul jolǵy saılaýdyń burynǵy saılaýlardan aıtarlyqtaı ózgesheligi bar. El halqynyń da jańarýǵa umtylǵan Qazaq elinen osyndaı jańa sıpattaǵy saılaý kútkeni kúmánsiz. Árıne, bul jerde ózimizge de jańasha talappen qarap, tańdaý jasaıtyn úmitkerimizdiń iskerligin, elge degen janashyrlyǵyn, basqa da adamı qadir-qasıetterin saraptaı alýymyz da asa qajet.
Keńestik kezeńderde saılaýlar formaldi túrde ótse de, ıdeologter ony mereke deńgeıine deıin kótere bildi. Dál qazir ondaı talaptyń joq ekeni de, onyń qajet emes ekeni de belgili. Biraq ortamyzda «saılaý taǵdyry biz baryp daýys bersek te, bermesek te sheshilip qoıylǵan» degen eski kózqarastyń shyrmaýynan shyǵa almaı júrgender de barshylyq ekeni jasyryn emes. Árkim ózi tirkelgen saılaý ýchaskesine baryp tańdaýyn jasamasa, osyndaı taptaýryn kózqarastan aıyǵa almaıtynymyz anyq. Kerisinshe, árbirimiz: «Joq, men – Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatymyn. Sondyqtan da qandaı bir saılaýǵa bolsyn qatysyp, elimniń jańara, jaqsara túsýine óz úlesimdi qosýym kerek. Osy sebepti meniń óz úmitkerimdi tańdaýym asa mańyzdy», degen úlken betburysty ustanymda bolýǵa tıistimiz.
Saılaýǵa erekshe tańdaýmen barý da úlken mańyzǵa ıe. Iá, biz Parlament Májilisine, oblystyq, aýdandyq máslıhattarǵa úmitkerlerdiń qaı-qaısysyna bolsa da daýys berýge quqylymyz. Biraq bul jerde tańdaı bilý degen bar. Munyń mańyzy óte joǵary. Olaı bolsa, men ózim birinshi kezekte adamı oılaý júıesi berik qalyptasqan, óz elin erekshe súıetin, halqynyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaı alatyn jáne qamqor bola biletin jan-jaqty qabiletti de isker, sonymen birge, júregi taza dep sanaıtyn úmitkerime daýys beretin bolamyn.
Sondaı-aq barsha Qazaqstan halqyn da bir kisideı jumyla óz saılaý ýchaskelerine baryp, ózderi tańdaǵan kandıdatqa daýys berýge shaqyramyn.
Erkin ÁLJANOV,
pedagog
Aqmola oblysy,
Stepnıak qalasy
Kókirek kózińdi ashar qundy eńbek
Jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ánes Saraıdyń tarıhı derekter aıasynda jazylǵan, kózi tirisinde baspaǵa ázirlep ketken «Adaı tarıhy» atty tarıhı-zertteý eńbegi ult rýhanııatyna qosylǵan mol qazyna boldy dep esepteımin. Tarıhı tujyrymdar men dáıekterge saı jazylǵan qundy eńbektiń kirispesi Mańǵystaý topyraǵynyń paleolıt dáýirindegi oshaqtaryna arnalǵan.
Manysh moınaǵy, Aıdabol, Aqtaılaq, Qısyqshyńyraý mádenı oshaqtary syndy tarıhı ataýlar kózge shalynady. Bul toponımıka ǵylymyna arqaý bolatyn eńbek dep te topshylaýǵa bolady. Zertteýshi úndi-ıran taıpalarynyń Mańǵystaý topyraǵymen baılanystylyǵyn baıandap, jyl sanaýymyzǵa deıingi XII ǵasyrda paıda bolǵan arameı jazýlarynyń Orhon jazýyna uqsas ekendigin V.Tompsonnyń derekterine silteme jasaı otyryp dáıekteıdi.
Ǵalym toponımıka ǵylymyna arqaý bolyp júrgen taqyryptyń biri – Mańǵystaý ataýynyń shyǵý tarıhyna keńirek toqtalady. Mańǵystaý dalasynda zertteý jumystaryn júrgizgen arab-parsy saıahatshylary Ibn Hordabek (865 j.), Iаkýbı (891 j.), Ibn ál-Fakıh (903), Ibn Rýsta (903 - 913), Istahrı (961), Makdısı (985) eńbekterine silteme jasaı otyryp, avtor «Mańǵystaý ólkesin «Ada», ıaǵnı aral degen maǵynany bildiredi», dep jazady. Túbektiń Mańǵystaý atalýynyń alǵashqy nusqasy X ǵasyrdyń sońǵy shıreginde, dálme-dál aıtsaq, 985 jyly Makdısı jazbalarynda tuńǵysh ret oryn alǵanyn atap ótedi.
Ánes Tólendiuly óz eńbeginde el qorǵaý isinde erlikterimen kózge túsken, el jadynda saqtalǵan Daýymshar men Qudabaı, Isa, Dosan, Myńbaı batyrlardyń esimderin de atap ótedi. Batyrlardyń esimderi óleńmen eskertkish qoıǵan Qalnııaz jyraýdyń jyrlary arqyly jetken desedi.
566 betten turatyn kólemdi eńbek áli de zerdeleýdi qajet etedi. Osynaý eńbektiń qundylyǵyna tereń boılasaq, kóp suraqtyń sheshimi tabylary anyq.
Ádilbek О́MIRZAQOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń
múshesi, tarıh magıstri
ATYRAÝ
Ol jazyqsyz japa shekken jan edi
Men bizdiń aýyldyń turǵyny bolǵan Sáleke Imanǵalıev týraly qysqasha málimet bere ketkendi jón kórdim. Bala kezimizde basynan ótkergen qıyndyqtary men ómir taýqymetteri týraly aıtqandaryn tyńdap óstik. Jazyqsyzdan jazyqsyz qansha adamnyń taǵdyry tálkekke túskenin eseıe kele uǵyndyq qoı. Sáleke aqsaqal solardyń biri edi.
Ol 1907 jyly dúnıege kelgen. Ata-anasy Qaratóbe aýdanyndaǵy burynǵy Batpaqkól aýylyn mekendegen kedeı-sharýalar eken. Ol aǵasy Aqkereı Qıtarovtyń qolynda bastaýysh bilim alady. 1930-32 jyldary Oralda pedagogıkalyq tehnıkýmda oqyǵan. Ony bitirisimen Aqtóbe oblysynyń Oıyl aýdanyndaǵy Qyzyljar mektebinde muǵalim, oqý isiniń meńgerýshisi jáne mektep-ınternattyń dırektory qyzmetin atqarady.
1937 jyly Syrym Datovtyń shóberesi, О́leńti bolysy Salyq Omarulynyń qyzyna úılenedi. Sál keıin kedeılerdi qoldamaısyń, áleýmettik qaýiptiler qataryna jatasyń, keńeske qarsy úgit júrgizdiń degen jalǵan aıyppen «halyq jaýy» atanyp, 8 jylǵa sottalady. O jaqta kórmegendi kórgenimen, aıdaýdan 1946 jyldyń basynda aman-esen elge oralyp, Oktıabr segiz jyldyq, Qaraqoǵa orta mektepterinde orys tili men ádebıeti pánderinen sabaq beredi.
1949-1953 jyldary Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetin syrttaı oqyp bitirip, zańdy túrde orys tili men ádebıeti pánderiniń muǵalimi atanady. 1958 jyldyń 28 qantarynda Qazaq KSR Oqý mınıstrligi «Qazaq KSR halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri» tósbelgisimen marapattaıdy. Al onyń aldynda, ıaǵnı 1955 jyldyń 19 naýryzynda KSRO Joǵarǵy sotynyń uıǵarýymen 1937 jylǵy
6 jeltoqsanda ózin «halyq jaýy» dep sheshken sottyń úkimi zańsyz dep tabylyp, jazyqsyz japa shekken jannyń aqtalǵany týraly KSRO Prokýratýrasy óziniń №13\10\196195-40 hatyn jarııalaıdy.
S.Imanǵalıev 1975 jylǵa deıin Qaldyǵaıty keńsharynda qyzmet istep, sodan keıin ǵana tolyqqandy zeınet demalysyna shyǵady. Ol 1991 jyldyń 9 maýsymynda dúnıeden ótti.
Rafhat HALELOV,
fotojýrnalıst
Batys Qazaqstan oblysy