qushaǵy saıahatshylarǵa aıqara ashyla túspek
Ulan-ǵaıyr dalalyq tósi tarıhı eskertkishterge tunǵan aımaqtyń mundaı múmkindikke bıyl qoly uzaryp otyr. Buǵan deıin de bardy tanytyp, barynsha aıan etýge talaı talpyný boldy. Biraq naqty kómek-qoldaýsyz istiń sáti qalaı túser. Jyldar boıǵy kókeıdi tesken maqsat qaǵaz júzinen, aıtylǵan sózden ári aspady. “Mádenı mura” baǵdarlamasyna baılanysty Elbasynyń “Ulytaý – ejelgi, tarıhı astana, qazaq halqynyń altyn besigi, – ulttyq sımvolymyzdy qalyptastyryp, damytýymyz kerek” dep atap kórsetýi kóptengi oıdy iske asyrýǵa jańa qozǵaý salǵan.
Bul jaqta el ótkendegisin kóz aldyǵa elesteter kórinister jetip artylatyndyǵy úlken maqtanysh ári zor mártebe. Resmı tirkelgen tarıhı-mádenı eskertkishter sany 736 bolsa, arheologtar boljamy boıynsha ázirge esepke engizile qoımaǵandarynyń ózi 10 myńnan asady eken. Ashyq aspan astyndaǵy munshalyqty baı mura álemniń qaı tusynan tabylar?! Qola dáýirindegi qonystar jurty, kóne óndiris izi, tas qorshaýlar Sarykeńgir men Qarakeńgir ózenderi alqaptarynan birinen soń biri kezige berer edi. Áıgili “Tańbaly tastaǵy” belgi-tańbalar, Altynshoqyda Aqsaq Temir ámirimen tasqa qashalyp qaldyrylǵan jazý, Han ordasy orny, Altyn Orda ámiri Edigege, Toqtamys hanǵa topyraq buıyrǵan jerler, Alasha, Joshy handar, Qutlyq-Temir, Bolǵan ana mazarlary, Dombaýyl kesenesi, Kenesary qorǵany, Keıki batyr úńgiri eshkimdi qyzyqtyrmaı qala almaıdy.
Aýdan syrt jurt ta, ózimiz de tamsana tanysýǵa, súısine tamashalaýǵa jaǵdaı jasaý úshin mádenı-tarıhı týrızmdi damytýǵa arnalǵan “Ulytaý qazaqtyń – ejelgi astanasy” baǵdarlamasyn belgilep, isti myqtap qolǵa alyp jatyr qazir.О́ńir basshysy Berik Ábdiǵalıev ortaǵa salǵandaı buǵan oblystyq, jergilikti bıýdjetten jáne demeýshiler arqyly 220 mıllıon teńge bólingen. Osy baǵytta buryn-sońdy osynsha kólemde jumystar atqarylyp kórilmepti. Al baǵdarlama maqsaty Ulytaýdyń óz basynda “Han ordasy” memorıaldyq keshenin salýdy, taý betkeıinde Asanqaıǵy baba músinin ornatýdy, ortalyq kóshe boıynda “Tańbaly tas” saıabaǵyn jasaýdy, meımanhana úıin keńeıtýdi, týrıstik bazany qalyptastyrýdy kózdeıdi. Munymen birge saıahattyq ınfraqurylymdy jetildirý, tarıhı eskertkishterdi jóndeý, tuńǵıyq syrlaryn san ǵasyrlar ishine búkken taý-tasqa ǵylymı-zertteý jumystaryn jandandyrý júrgiziledi.
– Álbette bul ábden oılastyrylǵan, bylaısha aıtqanda jeti ret ólshenip, bir ret pishilgen shara bolyp tabylady. Oblys tarapynan kórsetilip otyrǵan keń qoldaý alǵa qoıylǵan mindetti abyroıly atqaryp shyǵýǵa jeteleıdi. Sonymen qatar bir qýantarlyǵy “Qazaqmys” korporasııasynyń ynta-yqylasy da bólek. Onyń Asanqaıǵy eskertkishin turǵyzýdy óz moınyna júkteýi sonyń jarqyn mysaly. Ulttyq tarıh pen mádenıetinen tereń málimet beretin, eldigimizdi aıshyqtar, otandyq rýhty bıikteter bul asyl muralardy saqtap, jańartý, jańǵyrtý mán-mańyzy aıtpasa da túsinikti, – deıdi aýdannyń jańadan taǵaıyndalǵan ákimi. Ol iske kiriskeli bergi ýaqytta baǵdarlamanyń oryndalý barysy birshama shıraı túskeni baıqalady.
Ulytaýdy týrızm ortalyǵyna aınaldyrý jolynda nıettes azamattar belsendiligi de joǵary. Ortaq maqsatqa jumylýshylar senimi men úmiti úlken. Sonyń bel ortasynda bolýǵa erik tanytqan, osyny kópten arman tutyp kelgen jandardyń biri Baqtııar Qojahmetovke “Ulytaý” ulttyq tarıhı, mádenı jáne tabıǵat qoryq murajaıy memlekettik mekemesiniń basshysy retinde jaýapkershilik júgi asa salmaqty. Kezinde “Altaı-Dýnaı” ekspedısııasyn uıymdastyrýǵa uıytqy bolyp, ony ózi bastap majarstandyq qypshaqtarǵa kóne dáýir únin jetkizgen jigit oılary az emes. Ejelgi qarashańyraqty kórýge kelýshilerge eýropalyq deńgeıdegi qyzmet kórsetilý kerek dep esepteıdi. Ekotýrızm áýesqoılaryna arnalyp at baptaý, er-turmandar saılaý, kıiz úıler daıyndaý osy baǵyttaǵy kyrýar isterdiń basy. Budan bylaı qaraı tabıǵaty kórikti jerlerdi tek ruhsat alyp aralaý talapqa aınalyp keledi. Eskertkishter tarıhyn túsindiretin, aparyp kórsetetin gıdter toby jasaqtalýda. Jergilikti jurt qulaǵyna óńir ómirindegi aldaǵy ózgeristerden qalys qalmaı, sheteldik, otandyq saıahatshylardy mádenıetti meımandostyqpen qarsy alyp, úlgili kútim máselesi quıylyp jatyr. Soǵan beıimdelýge qulyqtylarǵa nesıe bólý arqyly qarjylyq qoldaý jasaý umytylmaıdy.
Bul kúnde Ulytaýǵa Qaraǵandydan, Jezqazǵannan jol dańǵyl. Aınalma bolsa da Astanadan júıtkitip jetýge bolady. Eger Arqalyq-Ulytaý baǵytyndaǵy jol qalpyna keltirilse, astanalyqtardyń tótelep tartýyna múmkindik týar edi. Solaı bolsa týrızmdi damytýǵa odan saıyn yńǵaıly jaǵdaı qalyptasary sózsiz.
Kıeli ólkeniń búgingi tynysynda osyndaı serpin bar. Sol biriktirgen jańa umtylys ushqyny jarqyraı túsýde.
Qaraǵandy oblysy, Ulytaý aýdany.
Aıqyn NESIPBAI,
“Egemen Qazaqstan”.