Nashaqorlyq nege tyıylmaı tur?

Jasyratyny joq, nashaqorlyq qoǵam dertine aınalyp otyr. Qanshama taǵdyrdy talqandaǵan náýbetke jastardyń kóptep shyrmalyp jatqanyna kóńil júdeıdi. Eń ókinishtisi, kún ótken saıyn esirtki tektes zattardyń formasy túrlenip, mektep jasyndaǵy jetkinshekterge de aýyz sala bastaǵan. Bul dertpen qoǵam bolyp kúresý qajet. Osyǵan oraı quzyrly oryndar men bilim basqarmasy mektepter men kolledjderde taqyryptyq dárister, trenıngter, semınarlar ótkizý isin qolǵa aldy. Jastar men jasóspirimderge «Esirtkige birge qarsymyz!», «Nazar aýdaryńyz! Beıjaı qaramańyz» atty kitapshalar men jadynamalar taratyla bastaǵan. Ár azamat esirtkige qatysty qandaı da bir habarǵa qanyq bolsa, kitapshada kórsetilgen jedel jelige habarlasa alady.

Naýryz aıynda Almatyda 60 kıloǵa jýyq esirtki, onyń ishinde 7,5 kılo sıntetıkalyq esirtki tárkilengen. Osylaısha, jalpy somasy 187,5 mln teńgeni quraıtyn 30 myń doza áleýetti tutynýshylarǵa jetpeı joly kesilgen. Sonymen qatar «sıntetıka» shy­ǵaratyn 3 esirtki zert­hanasy joıy­lypty. Esirtki qoı­­masyn uıym­das­tyrýdyń 2 de­­regi jáne quramynda esirtkisi bar­ ósimdikterdi ósirýdiń 1 de­re­gi anyqtalǵan. Maman­dar­dyń­ aıtýyn­sha, sınte­tıkalyq esirt­kini ınternet kóme­gimen nemese elektrondy tólemderdi qoldaný arqyly taratý úrdisi ózekti máseleniń biri bolyp otyr.

«Bıyl qalada 27 esirtki bet­­bel­­gisin qoıýshy ustaldy. Son­daı­-aq jyl basynan beri esirtki tara­tatyn jáne jarnamalanatyn 73 ın­ternet-resýrs anyqtaldy. Olar týraly aqparatty odan ári buǵat­taý úshin «Kıbernadzorǵa» jibe­rildi. «Narkostop» qozǵa­ly­synyń eriktileriniń belsendi qaty­sýymen esirtkiniń taralýy týra­ly aqparatty qamtıtyn 1 myń 500 graffıtı jazýy tabyldy jáne boıaý arqyly joıyldy. Esirtki quraldaryn, psıhotroptyq zattardy nemese sol tektesterdi, prekýrsorlardy zańsyz jarnamalaǵany úshin Qylmystyq kodekstiń 299-baby 1-1-bóligimen 1 adam ja­ýap­­kershilikke tartyldy.­ Jyl basynan beri 300-ge­ jýyq pro­fı­lak­tıkalyq is-shara­­ júrgizildi. Nar­kolog-dári­ger­­lermen birlese, aqpa­rattyq jumys júrgizýge bas­ty nazar aýdaryp otyrmyz», deı­di Almaty qalalyq polısııa de­par­tamentiniń resmı ókili Saltanat Ázirbek.

Sap-saý balasynyń az ýaqytta esirt­kiniń qurbany bolǵanyn aıtyp­ nalyǵan keıbir ata-analar qan­shama otbasyn qan qaqsatqan ta­jalmen birlese kúresýge bel baı­laǵan. Esirtkimen kúreste ji­ger­ tanytqan erikti jastardyń da­ belsendiligi basym. Aıtalyq, «Nar­kostop» jobasynyń eriktileri bıyl­ Almatyda 1500-den astam esirt­ki jarnamalanǵan belgini joıý­ǵa atsalysqan. Joba ókili Ja­nar Nurseıitovanyń aıtýyn­sha,­ ótken jyly eriktilerdiń bel­sen­di qatysýymen esirtkini jar­na­ma­laıtyn 300 myń graffıtı boıalǵan.

«Eki jylda júıeli nátı­je­ler­ge qol jetkizdik. Qarapaıym mysal keltireıin, eger alǵashqy kúnderi 50-ge jýyq erikti dári-dármek jarnamasyn boıaýǵa shyqsa, orta eseppen bir eriktige 100 jazýdan keletin. Qazir týra son­­daı alańda 50 eriktige 10-15 jazý­­­dan keledi. Bul sýretterdi óshi­rip tastaǵan soń qaıta paıd­a bol­ǵan graffıtıler», deıdi J.Nur­­seıitova.

Nashaqorlardy emdeý men ońal­tý da mańyzdy másele. Jeke­ ortalyqtarda emdelý quny ­tym qymbat bolǵandyqtan, azamat­tar­dyń qaltasy kótere bermeı­­di­. Belsendiler jeke ońaltý orta­­lyqtarynyń barlyǵy bir­deı­ standarttalmaǵanyn, soǵan qara­mastan birneshe jeke emdeý­ mekemesimen kelisimge qol­ jetkizilgenin aıtady. Qarjy­lan­dyrý máselesin Jastar saıasa­ty­­ jónindegi basqarma qolǵa al­­ǵan. Joba júzege asqaly 13 adam­ tegin ońaltýdan ótken. Bıyl­ belsendiler «Jańa ǵasyr» qaýym­­­dastyǵymen birlese otyryp,­ ońaltý ortalyqtarymen baı­­lanysty nyǵaıtýdy kózdep otyr.

«Júrgizgen saýalnama nátı­je­si boıynsha jastardyń 10%-y ómirinde bir ret bolsa­ da sıntetıkalyq esirtki qa­byl­­­daǵanyn anyqtadyq. Sın­te­tı­ka­lyq­ esirtkini paıdalanýshylar áleý­mettik toptarǵa bólinbeıdi. Al jal­py bul – álemdik deńgeıdegi qaýip­ti úrdis. Biz qoǵam bolyp­ esirt­ki qylmysymen birge kúre­sýi­miz kerek», deıdi jastar saıa­saty jónindegi basqarma bas­shy­­synyń orynbasary Ázız Qajdenbek.

Al psıholog-addıktolog­ Ǵa­lııa Nazhanova esirtkige táýel­di­­­lerdiń ortasha jasy tez jasa­ryp­ bara jatqanyn aıtady. «Táji­­rıbemde sıntetıkalyq esirt­ki­ men psıhostımýlıatorlardy qol­­danǵan 11 jáne 12 jastaǵy bala­lar boldy. Nashaqorlardyń ara­synda otbasyly, nemere súıip­ otyrǵan 60-tan asqan eresek­ter de­­ bar», deıdi ol.

Joba belsendileri dári­hana­da­ǵy nashaqorlyq máselesin bir­neshe ret kóterip, birqatar mı­nıstrlikke tıisti hattar­ jol­da­ǵan. Úkimet bıyl «Tramadol» pre­paratyn esirtki zattarynyń tizi­mine engizdi. Sondaı-aq jas­tar­men jumys isteýge, olardyń bos­ ýaqytyn tıimdi ótkizýge erekshe­ kóńil bóli­ne­tinin aıta ketken jón. Osy maq­sat­ta joba eriktileri qalada jas­óspirimderdiń bos ýaqytyn ót­kizý ortalyqtaryn ashqan. De­ma­lys ortalyqtarynan basqa, ata-analar nemese týystary na­sha­­qorlyqqa kúdikpen júgine ala­tyn­ front-keńseler de bar. Ad­dı­k­­­­­­­­to­­logter oqıǵa oryndaryn­da al­ǵash­qy keńes berip, joldama bere­di. Bul maqsattarǵa 59 mln teńge bólingen.

«Narkostop» jobasy alǵash ret­ Almatyda 2021 jyly iske­ qosyldy. Graffıtıdegi sýret­ter­di óshirýden bastalǵan joba bú­ginde baǵytyn keńeıtip, sın­te­tıkalyq táýeldilik máselesine ke­shendi túrde jaqyndady. Keıingi ýaqytta qala turǵyndary aýla­lar­ǵa ornatylǵan beınebaqylaý qu­rylǵylarynyń kómegimen esirt­ki qylmysymen kúres máse­le­sine aıtarlyqtaı úles qosa ­bas­taǵan.

ALMATY