Jastar saıasatyn jańǵyrtý – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen elimizde júzege asyp jatqan saıası reformanyń negizgi baǵyttarynyń biri. Bul bastama kópshilik qoldaýyna ıe bolyp otyr. О́ıtkeni bolashaqqa alańdaıtyn árbir sanaly adam jastar saıasatyna beıjaı qaramaýy kerek.
Álemdik tájirıbeni alyp qaraıtyn bolsaq, búgin jastar saıasatyn uıymdastyrýda negizgi 3 model damyp keledi: lıberaldyq, kontınentaldyq, azııalyq. Lıberaldyq modelde jastar saıasaty jeke sala retinde qaralmaıdy. Jastar saıasaty negizinen azamattyq qoǵam arqyly iske asady. Bul saıasat jekemenshik kompanııalar jáne jeke adamdarmen (demeýshilermen) qarjylandyrylady. Kontınentaldyq model boıynsha jastar saıasaty jeke sala retinde qarastyrylady. Ol arnaıy memlekettik organ tarapynan uıymdastyrylady. Qarjylandyrý memleket tarapynan jasalynady. Saıası partııalar jastar saıasatyna aralaspaıdy. Azııalyq modelde jastarmen júrgiziletin jumys memlekettik saıasattyń jetekshi baǵyty retinde alynady. Bul jumyspen jeke memlekettik organ aınalysady.
Qazaqstandyq modelge qarasaq, munda kontınentaldyq jáne azııalyq júıelerdiń negizgi elementterin kezdestirýge bolady. Táýelsizdik alǵannan keıin 1999 jyly jastar saıasatynyń tujyrymdamasy qabyldanyp, qujat 2012 jylǵa deıin qoldanyldy. Bul qujat óz mindetterin oryndady jáne qazirgi kún talaptaryna saı kelmeı qaldy. Negizinen, 1999 jylǵy tujyrymdama uıymdastyrylǵan (oqýshy jáne stýdent) jastarǵa arnalǵan edi. Al olar jalpy jastardyń tek jartysyn quraıdy. Jastardyń ekinshi jartysy (qalǵan 50%) burynǵy tujyrymdamada eskerilgen joq: bul jumysshy jastar, aýyl jastary, ózin-ózi uıymdastyrǵan jastar, margınaldyq jastar jáne t.b. Sol sebepten 2012 jyly «2020 jylǵa deıingi memlekettik jastar saıasatynyń tujyrymdamasy», «Qazaqstan 2020: keleshekke jol» dep atalatyn jańa qujattar qabyldandy. Tujyrymdamanyń negizgi ózgesheligi – qujatta jastardyń barlyq kategorııasy qamtyldy. Osy qujattyń negizinde 2015 jyly «Memlekettik jastar saıasaty týraly» jańa zań daıyndalyp, qabyldandy.
Máseleler de az emes. Birinshiden, qoǵamdaǵy jastar saıasatyna degen kózqarasty ózgertý kerek. Jastar saıasatyn bir kúndik aksııalarǵa, shýly pıar-kompanııalarǵa aınaldyrýǵa bolmaıdy. Qazirgi kezde kúndelikti, júıeli jáne keshendi negizde naqty jumystardy iske asyrý qajet. Sonda ǵana jastar saıasatynda kezdeısoq, fragmentarlyq is-sharalar qysqarady. Sonymen qatar san jaǵynan neǵurlym kóp jáne jastardyń barlyq kategorııalary qamtylady. Bıyl «Memlekettik jastar saıasaty týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Sonyń ishinde jastardyń orta jasy 35-ke deıin ulǵaıtyldy. Iаǵnı elimizde jastardyń úlesi 6 mıllıonnan asty. Árıne, búginde jastar saıasaty salasyndaǵy jumystar qaıta jańǵyrtylyp keledi. Qazirgi tańda «jastar úshin» qaǵıdatynan góri «jastarmen birge» qaǵıdaty mańyzdy rólge ıe.
Ekinshiden, jastardy qoldaý maqsatynda «áleýmettik lıftilerdi» qurý úlken mánge ıe. Onyń mysaly retinde qabiletti jastardy memlekettik qyzmetke tartý jáne jastardyń volonterlyq ortalyqtaryn qurýǵa baılanysty jobalar iske asty. Endigi kezde ár aımaqta «áleýmettik lıftilerdi» qalaı quramyz jáne onyń naqty mehanızmi qandaı bolady degen máseleni sheshý qajet. О́kinishke qaraı, bul másele búginge deıin tolyq sheshimin tapqan joq.
Úshinshiden, keıingi jyldary jastarǵa arnalǵan «Jastar tájirıbesi», «Jasyl el», «Dıplommen – aýylǵa!», «Jastar kadrlyq rezervi», «Memlekettik qyzmet mektebi», «Jastar – Otanǵa» jobalary damyp keledi. Desek te qazirgi tańda jastardyń barlyq kategorııalaryn qamtıtyn, olardy biriktiretin jańa jobalar qajet.
Tórtinshiden, «Jumyspen qamtý», «Bıznes jol kartasy-2025», «Qoljetimdi turǵyn úı» sekildi áleýmettik jańarý baǵdarlamalary da iske asyrylyp keledi. Jańa memlekettik jastar saıasatyn osy áleýmettik baǵdarlamalarmen durys ushtastyrý qajet.
Besinshiden, búgin jastardyń ár kategorııasyna mysaly, qalalyq jáne aýyldyq jastarǵa, jastardyń etnostyq toptaryna, formaldyq emes kóshbasshylaryna naqty adrestik tásilder paıdalaný qajet.
Altynshydan, jastardyń boıynda kásipkerlik mádenıetti qalyptastyrý máselesine erekshe mán bergenimiz jón. Qoǵamda árbir jas ózine laıyqty oryndy tabýy úshin olardy mektep, kolledj, ýnıversıtet qabyrǵasynan bastap shaǵyn jáne orta bıznespen aınalysýǵa daıyndaǵan durys.
Birneshe jyl buryn Jambyl oblystyq kásipkerlikti damytý basqarmasynyń janynan qurylǵan komıssııa «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha kásipkerlerge grant berý týraly máseleni qaraǵan edi. 3 mln teńge kólemindegi grant óz kásibin bastap jatqan azamattarǵa memleket tarapynan qoldaý (starttyq kapıtal) retinde beriletin. О́kinishke qaraı, sol kezde konkýrsqa qatysqan kóp azamattar kásipkerge qajetti negizgi suraqtarǵa (bıznes-jospar, jobanyń jańashyldyǵy, qosymsha jumys oryndaryn ashý) jaýap berýge qınaldy. Bul olardyń kásipkerlik mádenıetiniń tómen ekendigin ańǵartady. Sondyqtan jastardy kásipkerlikke daıyndaý qajet. Polshadaǵy Krakov ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń kireberis qabyrǵasynda úlken áriptermen: «Biz bıznestiń ekonomısterin emes, bıznestiń ınjenerlerin daıyndaımyz» degen sózder jazylǵan. О́kinishke qaraı, bizde kásipker bolý úshin ekonomıkalyq bilim qajet degen pikir qalyptasqan. Al álemge eń áıgili bıznesmender – tehnıkalyq bilim alǵan azamattar. Jalpy, búgingi jastardy mamandyǵyna qaramaı shaǵyn jáne orta bızneske beıimdeý qajet.
Jastarmen kezdeskende bir máseleni jıi aıtamyn. Qazaqta «О́mir qamshynyń sabyndaı qysqa» degen teńeý bar. Al jastyq jyldary odan da qysqa. Osy jyldardy jastarymyz ózderi úshin tıimdi paıdalanýǵa tıis. «Búgin bolmasa, erteń bolady» degen jastardyń arasynda jaıbasarlyq kózqaras bolmaýy kerek. О́ıtkeni jastarǵa jaıbasarlyq jaraspaıdy. Barlyq nárseni (oqý, ǵylymmen aınalysý, sportpen shuǵyldaný, qoǵamdyq jumysqa belsene qatysý, t.b.) birdeı jaqsy jasaýǵa bolmaıdy. Biraq jastarda bir nárseni basqalardan nátıjeli iske asyramyn degen umtylys bolýǵa qajet.
Qazaq jastarynyń arasynda daryndy ári talantty, qabiletti ári shyǵarmashyl ul-qyzdarymyz kóp. Sol áleýetti ornymen utymdy paıdalanyp, halyqqa pash etý úshin eń aldymen jastarǵa qajetti jaǵdaı jasaý.
Mahmetǵalı SARYBEKOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor