Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde Alash arystarynyń biri, jıyrma jylǵa jýyq Qazaqstan men Túrkistan aımaǵynyń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı aǵartýshylyq mekemelerinde jaýapty qyzmetter atqarǵan iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oraz Jandosovtyń 115 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Oraz Jandosov – aǵartýshy, ǵylymdy uıymdastyrýshy jáne reformator» atty taqyrypta ǵylymı konferensııa ótti. Alqaly jıynǵa elimizge belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, tarıhshy ǵalymdar, Almaty qalasyndaǵy joǵary oqý oryndarynyń rektorlary, O.Jandosovtyń artynda qalǵan urpaqtary, sondaı-aq, Almaty oblysynyń Jambyl, Ile, Eńbekshiqazaq, Raıymbek aýdandarynan ókilder qatysty.
Alash ardaqtylarynyń arasynan qazaq halqynyń qamyn jep ótken memleket jáne qoǵam qaıratkeri Oraz Qıqymuly Jandosovtyń alar orny erekshe. Onyń artyna qaldyrǵan rýhanı murasy da ushan-teńiz. Orazdyń jaryq dúnıedegi ǵumyry da qamshynyń sabyndaı tym kelte bolyp, qyryq jastyń qyrqasyna da ilige almaı ketti. Nebári 39 jyl ǵana ómir súrip, zamananyń zardabyn shektirgen 1937 jylǵy stalındik repressııanyń qurbany bolǵan onyń ultynyń ujdany úshin jasap ketken jasampazdyǵy halqynyń júreginde qaldy. Sondyqtan da, onyń esimi men eńbegin eli qurmetteıdi.
– Oraz Jandosov mereıtoıynyń bizdiń ýnıversıtette atalyp ótýiniń erekshe maǵynasy men ózindik syry bar, – dedi konferensııany ashyp, sóz sóılegen Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, QR UǴA akademıgi Tilektes Espolov. – Ol memleket jáne qoǵam qaıratkeri ǵana emes, ol bilimi mol, zerdeli zertteýshi ǵalym. О́z zamanyndaǵy elimizdiń áleýmettik, aýylsharýashylyq salalaryn tereń zertteı otyryp, ulttyq máselelerdi sheshe bilgen azamat retinde tarıhta qaldy. Bıik maqsattardy aldyna qoıǵan qaıratker tulǵa aýyl ekonomıkasyn zertteý jónindegi úlken ekspedısııany basqaryp, ǵylymı-zertteý jumysymen aınalysyp, ǵylymı eńbekter jazdy. 1930-1932 jyldary Qazaq memlekettik aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń (qazirgi QazUAÝ) dırektorlyǵy qyzmetin abyroımen atqardy. Osy bir qıyn-qystaý kezeńde ınstıtýt qabyrǵasynan agrarlyq salanyń bir shoǵyr bilimdi mamandary túlep ushty. Onyń uıymdastyrýymen elimizde birneshe joǵary oqý oryndary ashyldy. Máselen, Abaı atyndaǵy qazirgi Almaty memlekettik ýnıversıteti, Aýyl sharýashylyq jáne Zooveterınarlyq ınstıtýttary jáne orta bilim beretin taǵy da birneshe mekemeler. Almatydaǵy memlekettik kitaphana da Jandosovtyń uıytqy bolýymen el ıgiligine berilgen bolatyn.
Tarıhshylardyń derekterine súıensek, 1918 jyly nebári 19 jasynda Qazaqstandaǵy is-qaǵazdardy qazaq tilinde júrgizý kerek degen másele kótergen. Al jıyrma eki jasynda «Vernyı» qalasynyń ataýyn «Almaty» etip ózgertý buıryǵyna qol qoıǵan. O.Jandosov esimi Álibı Jangeldın, Sáken Seıfýllın, Smaǵul Sádýaqasov, Turar Rysqulov syndy qazaqtyń marqasqa tuǵalarymen qatar atalady.
Jıynda sóz alǵan qoǵam qaıratkeri, qazaqtyń kórnekti aqyny Oljas Súleımenov, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Hankeldi Ábjanov, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-diń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Gúlnar Nurymbetova, «Mysl» jýrnalynyń redaktory S.Quttyqadam, t.b. ǵalymdar Jandosov jaıly salıqaly oılaryn ortaǵa saldy. H.Ábjanov qatysýshylarǵa konferensııa materıaldarynyń jeke jınaq bolyp jaryq kóretinin jetkizdi.
Jınalǵandar aldynda Qarasaı aýdanyndaǵy Oraz Jandosov atyndaǵy orta mekteptiń 1-shi synyp oqýshysy Shaımerden Ásken men 9-shy synyp oqýshysy Álzıra Manabaevalar kórkemsóz oqý sheberlikterimen kópshiliktiń tańdaıyn qaqtyrdy. Konferensııadan soń Oraz Jandosovtyń arýaǵy men rýhyna arnalyp as berildi.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen
Mamyrjan BOTABEKOV.