О́tken kúnderge qaıyryla qarasaq, bári – nostalgııa. Men 2008 jyly Úrimji qalasynyń mańynda ornalasqan Sanjy deıtin shahardaǵy ýnıversıtette stýdentpin. «Muhtar Shahanov Shyńjańǵa keledi eken» degen habar taraǵaly biz kún sanaı bastadyq. Maqsatymyz – Shahanovty óz kózimizben kórý. Sebebi, ol kezde qytaı qazaqtary arasynda Abaı men Muqaǵalı Maqataevtan keıin Muhtar Shahanovtyń óleńderi kóp oqyldy.
Kitaptary keminde 4-5 ret qaıta basyldy. Rýhty óleńderdiń kúshi me, álde basqa ma, áıteýir Shyńjańdaǵy qazaqtar Shahanovty jastanyp oqydy. Talaı stýdent jastar qyzdarǵa Muhtar Shahanovtyń óleńimen hat jazdy, árıne, óz óleńi retinde. Osylaı aqyn esimi ár júrektiń tórinen oryn aldy.
Hosh, Shahanov keletin kún de jetti. Ol kezde men aǵylshyn tili ınstıtýtynda oqımyn, ár kúni saǵat jeti men toǵyz arasynda keshki oqý bar, aqynnyń keshine barý úshin sol sabaqtan suranýym kerek. Bizdiń jetekshimiz qytaı professory, ol Muhtar Shahanovty bilmeıdi, amal joq, basqa «klassıkalyq» syltaý taýyp, aqyry Úrimjidegi Halyq saraıy ǵımaratyna jettik. Ańyz aqynnyń óleńin tyńdaýǵa kelgen halyqtyń qarasy nópir. Tipti, eń sońǵy qatardan alǵan ornymyzdy úlken kisilerge berdik te, túregep turyp, keshti tamashalaýǵa daıyndaldyq.
Sanaýly saǵat ta keldi. Biraq Muhtar Shahanov áli joq. Alty myńǵa jýyq halyq anda-sanda shapalaq uryp, Shahanovty izdedi. Eshkim kelmedi. Kúbir-kúbir áńgime kóbeıgen soń, uıymdastyrýshylardyń biri Muhtar aqynnyń jolda kele jatqanyn aıtyp, úmit otyn jaqty. Arada týra elý mınýttan keıin kók kostıým kıgen, shashyn artyna qaıyra taraǵan, orta boıly kisi el aldyna shyqty. Iá, Muhtar Shahanov – osy, týra sol kitaptan kórgen beıne qazir kóz aldymyzda tur.
Zal siltideı tynyp tur. Muhań aınalasyna barlaı qarady, osynshama halyqtyń óleń tyńdaýǵa jınalaryn kútpese kerek, alǵy sózin keshirim suraýdan bastady. «Aınalaıyn, aqpeıil halqym, meni keshirińizder, teginde men keshikpeıtin adam edim, biraq sizderdiń eldiń zańy basqa eken, onyń ústine men qazir Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisimin, ondaı laýazymdaǵy adam bul jaqqa aldyn-ala aıtyp, hat jazyp, arnaıy shaqyrýmen kelýi kerek eken, men ony qaıdan bileıin?», dep aǵynan jaryldy. Halyq jyly qarsy alyp, qoshemetin aıamady.
Ári qaraı aqyn birneshe óleńin irkes-tirkes oqyp, qara óleńge qumar jurtty bir serpiltip tastady. Sosyn Muhań Shyńǵys Aıtmatov týraly estelikterimen bólisip, ekeýara dostyqtaryn, uly jazýshynyń ónerdegi bıik mártebesi haqynda áńgimeledi. О́z kezeginde aqynnyń sózine jazylǵan ánder oryndalyp, jastar óleńderin oqydy. Qatty tebirengen Muhań: «Men dúnıeniń ár túkpirine baryp júrgen aqynmyn, biraq óleń tyńdaımyz dep jınalǵan mynadaı kóp halyqty birinshi ret kórip turmyn», dep kóńildegi sózin aıtty.
Jyr keshi belgilengen ýaqyttan bir jarym saǵat keıin aıaqtaldy. Kórermenniń Muhtar Shahanovty jibergisi joq. Tipti, arnaıy jasaqty buzyp-jaryp ótip, aqynmen amandasýǵa, sýretke túsýge, qoltańba alýǵa aǵylǵandardyń qarasy mol boldy. Biraq olardy kúzet qyzmetkerleri ary ótkizbedi. Amalsyz qalǵan qazaq jastary Muhtar Shahanov qonǵan qonaqúıge qaraı aǵyldy. Sol túni aqyn ózin izdep barǵan 300-den astam qazaq jastaryna, patsha kóńil oqyrmanyna qoltańba berip, tańǵy tórttiń shamasynda Almatyǵa ushyp ketkenin estidik. Bul neni bildiredi? Bul – qazaqtyń qara óleńiniń sansyz júrekke jaryq túsirgenin, aqyndardyń buryn da, qazir de eldiń sózin aıtatyn, muńyn joqtaıtyn tý ustary ekenin aıǵaqtaıdy.
Sol saparynan keıin Muhtar Shahanov pen Shyńǵys Aıtmatovtyń «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» degen kitaby qytaı tiline aýdarylyp, basylyp, Shanhaıda ótken kitap-kórmede arnaıy tanystyrylymy ótti. Mine, osynyń bári alysta júrgen aǵaıynnyń, esti oqyrmannyń qara óleńge, Muhtar Shahanovtyń shyǵarmashylyǵyna degen sheksiz mahabbaty.