Roman júgi aýyr janr ekeni oqýshy qaýymǵa belgili jaıt. HH ǵasyrda qazaq ádebıetine olja salǵan qadaý-qadaý kórkem shyǵarmalar sol kezdegi oqyrmandardyń áli kúnge deıin esinde. Ony qazir oısha sholyp shyqsaq, Ǵabıt Músirepovtiń ataqty «Ulpany», Ilııas Esenberlınniń «Qaharynan» bastap, kóshpeliler ómirine arnalǵan birqatar týyndysy ádebıetimizdi jańa bıikke kótergen edi. Ábish Kekilbaıulynyń «Úrkeri» men Muhtar Maǵaýınniń «Alasapyrany» esimizge alǵashqylardyń biri retinde oralady. Ábekeńniń (Núrpeıisov) «Qan men terin», odan keıin «Sońǵy paryzyn» oqydyq. Tizimdi budan ári de soza berýge bolar edi. Sondaı-aq qazaq kórkem ádebıetine «Jasyl beles», «Túıeli adam», «Bala jigit», «Qara jorǵa», «Baldaqty adam» sııaqty súbeli shyǵarmalar bergen Rahmetolla Raıymqulovatyń esimi de qurmetke laıyq dep bilemiz.
«Alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabady» demekshi, ózimiz oqyǵan joǵaryda atalǵan shyǵarmalar jaıly pikirimizdi taratyp aıtyp ótkimiz keledi. Roman janry – áleýmettik salmaǵymen, dáýirdiń mańyzdy máselelerin kóterýimen aıryqsha baǵalanady desek, Rahmetolla Raıymqulovtyń shyǵamalary bul údeden tolyq shyǵa bilgen týyndylar degen oıdamyz.
Sózimizdiń álqısasyn «Túıeli adam» povesinen bastalyq. Povestegi negizgi tartys eki áýlettiń arasynda ótedi. Biri – baı shonjar Tispaı jáne onyń uldary Qurban men Kenjeǵul. Ekinshisi – Tispaıdyń malshy-jalshysy Toqataı men onyń jas talap balasy Seıittiń basynan keshken hıkmetteri ózek bolǵan.
Oqıǵa qazaq dalasyna kelgen jańa qoǵamnyń ornaýy kezindegi tap tartysy sekildi jańa men eskiniń kúresi arqyly óriledi. Jan alysyp, jan berisken alýan túrli jaǵdaılar elimizdiń ońtústigindegi Tashkent qalasymen irgeles qazaq aýyldarynda ótip jatady. Avtor ózi sýrettep otyrǵan ólkeni, ondaǵy oryn alǵan tartystar men kúres hıkaıalaryn jetik biletini ańǵarylady.
Shyǵarmaǵa negiz bolǵan tarıhı dáýir ereksheligin eskersek, qazaq dalasyna kelgen jańalyq – ústem tap bıligin joıyp, jańa qoǵam ornatý jolyndaǵy kúrestiń taıtalas ýaqyty edi.
Qolyndaǵy jalshylaryna júrgizip otyrǵan bıligi men baılyǵynan aırylmaý úshin baılardyń úrim-butaǵy kúshti qarsylyq kórsetkeni belgili. Mundaı qarsylyq, ásirese, baılardyń mal-múlkin kámpeskeleý kezinde shegine jetken. Tartystyń naǵyz betpe-bet kelgen «kimdi-kim jeńedi?» – degendeı teketires jaǵdaıyndaǵy oqıǵalar oqýshysyn tartyp, eliktirip otyrady. Ǵumyr boıy baıdyń malyn baǵyp, bir eshkisin qasqyrǵa jegizip alǵany úshin Tispaıdan ólimshi taıaq jep, qamshy tıgen bir kózi aǵyp túsken soqyr Toqataıǵa baı bosaǵasyndaǵy talaı jylǵy eńbegi úshin kámpeske kezinde bir túıe úles tıgen edi. Baı balalaryna qyzyl qospaq túıeniń keshegi qara taban qulǵa buıyrǵany erekshe yza týǵyzyp, óshtik pen kektiń negizgi sebebine aınalady.
Bul shaǵyn povesin avtor shıratyp, kólemin keńeıtip, kelesi basylymynda «Bolattyń synyǵy» degen atpen roman usynady. Shyǵarma roman dep aıtýǵa ábden laıyq degen oıdamyz. Bul romanda Toqataı balasy Seıit jańa zamannyń belsendisi retinde kórinedi. Talapty jas oqyrman kóńilinde jyly da jaǵymdy sezim uıalatady. Qalada birge oqyp, kóńilderi jarasqan aýyldas qyz Jamal ekeýiniń búrshik jarǵan mahabbattary da nanymdy sýretteledi.
Ishteı Toqataı áýletine kijinip júrgen Tispaı balalary jańa zaman órine umtylǵan, oqyp saýatyn ashyp, óziniń múddesin qorǵaǵan qoǵamnyń ókili retinde týǵan aýdanynda komsomol ıacheıkasyn uıymdastyrýshy Seıittiń de, onyń ákesiniń de kózin qurtpaq... Toqataı Seıit pen Jamaldyń úılený toıyna qajet jabdyqtardy izdep qalaǵa bazarlaı baryp, qalaǵan zattaryn alyp, kóńili birlenip qyzyl qospaǵyna minip, artynyp-tartynyp kele jatady. Kóńil hoshy keremet! Ańǵal qart ózin alda qandaı hıkmet kútip turǵanynan beıhabar. «Ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy» demekshi Toqataıdyń bazardan qaıtar jolyn Qurban, Qaranar, Kenjeǵul tosyp júrgen. Joldyń eń bir qıyn ótkeldi tusynda olar Toqataıdyń aldynan shyǵady. Bulardy kórgende de qart oıyna eshbir kúdik almaıdy: «E-e-e, ózimizdiń aýyldyń balalary eken ǵoı»-dep, qaıta kóńildenip qalady. Nıetteri qaraý baı balalary qartty joldan buryp tereń saı ishine alyp ketedi. Olardyń qaıda apara jatqandaryn qart adam ańǵara almaǵan. Áıteýir bir jerge kelgen soń toqtaǵan.
Toqataı Tispaı baıdyń úlken balasy basmashylarǵa qosylyp, el tonap júr eken degendi estigen. Sol esine túsip Qurbandy «Sen qanisher basmashy, seniń jazańdy Alla bersin», dep aıtyp saldy. «Bul sózdi estigen Qaranar: «Áı myna qaýdyr shal ne deıdi?» – dep qaldy da ashýy qozyp, Toqataıǵa týra umtyldy.
– Shóger túıeni. О́ler aldynda aıtaryń bolsa, aıtyp qal! – dedi aqyryp.
Toqataı túıeden túspeı, aınalasyna nazar aýdardy. О́zin Qasqabulaqtyń teristik jaǵyndaǵy Jyndysaı atanǵan tereń shuńqyrǵa ákelgen eken. Qarańǵy túnmen úndesken bul saıdyń syry buǵan ejelden málim. Jyralaryna san qıly tikendi butalar tutasyp ósken saı ishi tapa-tal tústiń ózinde bulyńǵyr, ári qorqynyshty-aq edi, nebir jyrtqysh ańdarǵa meken bolǵan jer. Sol saı qazir Toqataıdyń jalǵyz kózine burynǵydan da sýyq, qarańǵy – naǵyz jyn-periniń uıasyndaı bolyp kórindi. Toqataı ishinen Táńiriniń atyn atap, áldene dep jalbarynyp kúbirleı beredi.
– Kenjeǵul, sen neǵyp sileıip tursyń? Shóger ana túıeni! – dep buıyrdy Qurban inisine. – Seniń-aq kegejeń nege keıin tarta beredi osy? – dedi zekip. Daýsynda zil bar. Kenjeǵul qarttyń mańyna jýymaı, anadaı jerde at ústinde búrisip otyr edi. Qazir aǵasy oǵan atyn atap urysqanda jaman sasyp, sasqalaqtap qaldy. Al, Kenjeǵul degen esim qulaǵyna jyly estilgen Toqataı eleń etti.
– Aý, Kenjeǵul! Kenjeǵul deısiń be? Kenjejan, – dep qart eki-úsh ret daýystady. Júregi jylyp, óship bara jatqan shyraǵy qaıta janǵandaı eljirep ketti. – Shyraǵym, Kenjeǵul, sen de osynda ma ediń? Kele ǵoı, kelshi beri. Sen Seıitimniń uıalasy ediń ǵoı. Meniń seni Seıitten bólip kórgen jerim bar ma edi? – dedi qart, ózine Kenjeǵul ara túser degen úmitpen.
– Oý, aınalaıyn Kenjejan, úlken jigit boldyń ba? Seni Táshkende oqý oqyp júr deýshi edi, kelip jaqyndashy maǵan, óziń aıtshy týrasyn, bul ne syr? Janym balam-aı, men seni osylaı kórem dep oılappyn ba? Seıit ekeýińdi... – Kenjeǵul turǵan ornynan ary da, beri de jyljı almady. At jalyna basyn súıedi. Esine bala jastan birge ósken Seıit tústi.
– Aınalyp keteıin, Kenjejan, shynymen-aq anaý qarańdap turǵan senbisiń? Jat bolyp ketkensiń be, demde? Jaqyndashy qasyma, Seıitim dep bir súıeıin betińnen... – Seıittiń atyn aýzyna alǵanda Toqataıdyń daýsy tipti dirildep ketti. Kemseńdep sóıleı almaı tutyǵa bógeldi.
– Jaraıdy, kelmeısiń be, endeshe ózim-aq, – dep Toqataı qolyndaǵy shybyǵymen jerde shubatylyp bos jatqan buıda jipti ilip alyp, qyzyl qospaqty shógerdi de, jeńil denesin shıraq ustap jerge tústi.
– Al, mine, ne istemeksińder? Talaı berińder, aldaryńdamyn. Kenjejan ágárákı ala almaı júrgen óshiń bolsa, endi, mine, sen de al kelip! – Qurban men Qaranar attarynan sekirip-sekirip túsip, Toqataıǵa jetip bardy.
Odan arǵy is tipti shapshań órbidi.
«...Joıqyn kúshpen siltegen Qaranardyń qaıraýly qara qylyshy qarttyń álsiz, etsiz, qyldaı qý súıek moınyn baýdaı qıdy. Onyń basy jerge sabaǵynan úzilgen almadaı ushyp tústi de, qalǵan denesi bir sátke teńselip tik turdy. Sonan soń lap etip sóngen jalyndaı qatty shirenip qap, alystan sharshap kep aıaǵy jetken jerge jantaıa ketken adamdaı aqyryn qyljııa baryp qulady...»
Adamdar sanasyndaǵy kertartpalyqtyń kesirinen bolǵan óshtik qylmys munymen de toqtamady...
Arǵy jaǵyn avtor bylaı órbitedi.
«...Qazir Qurban men Qaranar qyzyl qospaqtyń ústine tańylǵan Toqataıdyń denesin de, túıeni de aq matamen oraı bastady. Ol qarttyń búgin bazardan alǵan matalary bolatyn. Appaq sısasy da mol eken. Bir oramy shymqaı aq jibek bolyp shyqty. Odan basqa qymbat kezdemeleri de tolyp jatyr. Qurban ondaı baǵaly dúnıelerdi árqıly jemistermen qosa óz qorjynyna tyqty... Osylaı Toqataı qarttyń kelinge degeni kebini boldy. Balama degeni basqaǵa buıyrdy. Toqataıdyń basy salynǵan dorba qanjyǵasyna baılanǵan túıeni turǵyzyp, jan-jaǵynan bári qarady.
– Qarańdar, túıeniń eshbir jeri ashyq qalmasyn. Túıeniń baýyryn da, aıaqtaryn da aq matamen shandyp tastaıyq, – dedi Qaranar masattanyp.
– Qareke, aǵajan tez qımyldaıyq. Áıtpese, osynda tań atyryp alamyz. – Bul Qurbannyń sózi. Olar oılaǵandaryn tez iske asyrdy.
– Al, atqa otyryńdar, el tegis uıqyǵa ketken kezde biz de aýylǵa kiremiz, – dep asyqtyrdy Qurban.
Túnergen úreıli saı ishinde ıreleńdeı jeńil qalqyǵan qyzyl qospaq qazir appaq bolyp mańyp barady. Onyń osy túri beıne áldeneniń qubjyq elesi sııaqty. Buıdasy túrilgen uzyn moınyn kókke soza túsip, qaq beline tap ózindeı shymqaı aqqa oranyp alyp, qımylsyz melshıip otyrǵan Toqataıdyń tynysyn tyńdaýmen keledi...
Onyń tostaǵandaı kózinen anda-sanda domalap túsken jasy esti haıýannyń áldeneni sezinip kele jatqanyn ańǵartqandaı... Qabyrǵasy qaıysyp, beli maıysyp kele jatqandaı. Keıde tipti myń batpan júkti kótere almaı aıaqtary da búgile túskendeı bop ketedi...
«...Aq eles bel asyp júrgen saıyn aýylǵa jaqyndaı berdi...»
Romandaǵy Toqataı qarttyń jaýyzdyqpen óltirilgen tusyn oqyǵanda kim-kimniń de jany túrshigerlikteı. Sol arada bizdiń qaıran qaldyrǵan taǵy bir detal boldy. Avtor osy arqyly Qurbannyń eshnárseden taıynbaıtyn, adal-aram demeı neni bolsyn talǵamaı juta beretin ashkózdigi men paıdakúnemdigin kórsetpek bolǵan sııaqty.
«...Qurban qymbat kezdemelerdi, baǵaly ormala-sharshylardy árqıly jemistermen qosa óz qorjynyna tyqty», – dep sýretteıdi. Oqyp otyrǵan kisi er jigittiń dúnıeqońyz usaqtyǵyna ózi uıalǵandaı bolady.
...Úsh salt atty aqqa oranǵan qyzyl qospaqty qamshymen tartyp-tartyp, aýylǵa jaqyn qalǵan kezeńnen asyryp jiberedi.
– Al, qara da turyńdar, bul aqyldy janýar, myna shaldy úıine tura aparmasa maǵan aıtyńdar, – dep masattana sybyrlady Qurban.
Tún qarańǵylyǵymen aýylǵa urlanyp kirgen top ekige bólindi. Qurban qasyndaǵylarǵa asa jaýapty mindet júktedi: Qaranar men Kenjeǵul Jamal men ákesin qolǵa túsirýleri kerek. Qurban:
– Seıitti jalǵyz ózim-aq jaıratam da senderge tez jetemin, – degen.
Qurbannyń oıynsha, Qaranar men Kenjeǵul Seıittiń qalyńdyǵyn dedektetip alyp kelýge tıis. Qurban ony qara esekke teris mingizip, basmashylardyń qolyna tapsyryp, qorlatpaqshy edi. Alaıda, árqashan adamnyń degeni emes, Allanyń buıryǵy oryndalatynyn qaperine almaǵan Qurban bul joly qatty qatelesken edi... ...Ákesin kútip oıaý jatqan Seıit syrtta júrgen áldekimniń tyqyryn estip, nazaryn tikteı qadady. Sonyń arasynsha, kelgen jan ashyq terezeden ishke dik ete túsedi. Seıit:
– Bul kim, – dedi óktem ún qatyp.
Qurban dereý aıaǵyn ún shyqqan jaqqa qaraı basty da tapansha ustaǵan oń qolyn joǵary kóterip turyp, mysqyldaı sóıledi:
– Endi qalaısyń, ókimet joldas. Ha-ha-ha!
Seıit ózinen eki qadamdaı jerde qolyna qarý ustap, kezenip, muny mazaqtaı saırap turǵan adamnyń kim ekenin birden-aq bilgen. Ol ýaqytta jaýapty qyzmetkerlerge qorǵaný úshin qarý beretin edi. Seıit aq júrek: «О́z aýylyma nesine qarý asynyp baramyn?» – dep, qarýyn óz qolymen ótkizip tastap kelgen beti edi. Ol qazir osy isine ǵana ókindi.
Qarańǵy bólmede biri qarýly, biri qarýsyz eki jigittiń aıqasy bastaldy. Qurbannyń qolyndaǵy tapansha atyldy. Oq qabyrǵaǵa qadaldy. Seıit qapasyn taýyp, Qurbannyń myltyq ustanǵan qolyn qaıyryp qatty burap qalǵanda tapansha áldeqaıda ushyp ketti. Ekeýi umar-jumar alysyp jyǵyldy. Qurbannyń bir ǵana qarýmen júretin jaý emes ekenin Seıit bilgendeı. Qolyn qaıta-qaıta beldigine qaraı aparýǵa tyrysqan áreketinen belinde taǵy qarýy baryn uqqan Seıit onyń qolyn beldikke jetkizbedi. Ǵajap shapshańdyqpen Qurbannyń beldiginen ustap, qatty tartyp, kóterip laqtyrmaq bolǵanda beldik aǵytyldy ma, álde úzildi me, áıteýir bosaı berdi. Seıit beldikti oǵan taǵylǵan saldyrlaǵan qarý-jaraqtarymen qosa, ashyq turǵan, álginde Qurban kirgen terezeden syrtqa atyp jiberdi.
Alysý-julqysý, tartys, jantalas shegine jetkendeı. Úıde qıramaǵan zat, synbaǵan ydys-aıaq qalmaǵandaı edi. Úı ishinen entikken, demikken, yrsyldaǵan, qarlyǵa shyqqan ún ǵana estildi. Birin-biri yǵystyra ezgileı ıtermelep birese qabyrǵaǵa, birese ústelge soqtyǵysady. Aıaq astynda qalyp qırap jatqan zatta esep joq.
Aýylda atylǵan myltyq daýsy shyqty. Aýyl ishi ý-shýǵa tolyp ketken edi. Muny Qurban da, Seıit te estimedi. Ekeýi qarańǵy úıde julqysyp jatty...
Myltyq atqan Jamaldyń ákesi edi. Oqys atylǵan daýysqa aýyl azamattary jınaldy. Jamaldy ala almaǵan Qaranar men Kenjeǵul kóptiń kózine túspeı jylystap taıyp otyrdy.
Jamal shyrqyraı:
– Bular Seıitti jazym etpedi me eken? – dep aýyl adamdaryn ertip kelgen edi.
Sol zamatta daladan dabyrlaǵan daýys estile bastady:
– Seıit, a Seıit, barsyń ba? – degen daýystar anyq jetti Seıittiń qulaǵyna. Kelýshiler Seıitti Qurbannyń ústinen kóterip aldy. Biraq qarysyp qalǵan qolyn odan áreń ajyratty.
Sham jaǵyldy, apyr-topyr, ý-dý!...
Kelgen top Qurbandy typyr etkizbeı baılap, aýdanǵa zań adamdaryna tapsyrýǵa alyp júrdi. Aq elesteı bolyp Toqataıdyń súıegin alyp jetken túıeniń aldynan shyqqan Seıitke búkil aýyl jurty qaıǵyra ári úreılene qaraǵandaı edi...
Roman aıaqtaldy, biz Toqataı qarttyń qazasyna janymyz ashysa da Seıit pen Jamaldyń aman-esen qalǵandaryna qýanyp, sony dátke qýat etkendeı kitap betin eki udaı sezimmen japtyq!
Osy jazbamyz alda-jalda jaryq kórip, kózińizge túsip jatsa, kitaptyń mazmunyna nege sonshalyqty kóp oryn berilgen dep sókpessizder. Romandy búgingi jastar oqydy ma, oqymady ma, anyq bilmeımiz ǵoı. Sondyqtan shyǵarma týraly pikir aıtý úshin onyń mazmunyn jastar bilýi kerek degen pikirdemiz, mazmunyn qýalap jazyp ketkenimiz de osy maqsattan týyndaǵan edi.
Rahmetolla Raıymqulovtyń shyǵarmalaryndaǵy keıipkerler taǵdyry kelesi kitaptarynda da jalǵasyp jatady.
Jazýshynyń ózi sýrettep otyrǵan ólkeni de, onyń tarıhyn da, ondaǵy oryn alǵan tartystar qupııasyn da, kúres túrlerin de jetik biletinin ańǵarǵandaımyz. Áıtpese, sonshalyqty tartysty, qym-qıǵash oqıǵalardy, olardyń ótken jerlerin qur qııalǵa súıenip jazyp shyǵý senimsizdeý bolar edi. Sondaı-aq avtor keıipkerlerine túptulǵa (prototıp) adamdardyń da ǵumyr joldaryn jaqsy biletindigi baıqalady. Sol ólkede týyp-ósken qalamgerdiń kózimen kórgenderi, qazyna keýde qarttardan estigenderi men sezingenderi, umtylmas áserleri men odan oıǵa túıgenderi ıntýısııa arqyly baıytylyp, shyǵarmaǵa ózek bolǵandaı oqýshysyn qapysyz sendiredi.
Jazýshy shyǵarmalarynyń biz baıqaǵan bir ereksheligi – keıipkerlerin jaıbaraqat, mamyrajaı mezette emes, túrli kúshterdiń, minezder men kózqarastardyń sharpysyp, betpe-bet kelip, synǵa túser kezde bastan keshkenderin sıpattaý arqyly kórsetýi der edik. «Bolattyń synyǵy», «Bala jigit», «Qara jorǵa», «Baldaqty adam» kitaptary taqyryby jaǵynan sabaqtas. Ortaq keıipker Seıittiń bastan keshkenderi atalǵan shyǵarmalarǵa arqaý bolǵan. Onyń únemi jeńiliske ushyrap júrýi zyǵyrdanyńyzdy qaınatqandaı bolady. Degenmen aqyr sońynda zulymdyq jeńilip, jaqsylyq jeńedi, ádilet ústemdik qurady!
Elimizde jańa qoǵam ońaı ornamaǵanyn, bul salada bir-birimen bitimge kelmeıtin áleýmettik kúrester bolǵanyn, adamnyń jaqsylyqqa sansyz qıyndyqtardy jeńý, sátsizdikke tózý arqasynda qol jetkizgenin jan-jaqty bilgisi keletin jańa tolqyn, jas oqyrman, eger oqysa, Rahmetolla Raıymqulov shyǵarmalarynan mol maǵulmat, unamdy áser alatynyna senimiz zor.
Jazýshynyń biz oqyǵan romandarynyń basqa da shyǵarmalary, ańyz-áńgimeleri, satıralary da bar. Olar da ýaqytynda oqyrmandaryn tapqan. Artynda osyndaı mol murasy bar qalamgerdiń jáne bir basty baılyǵy – Aqtotydaı talantty urpaǵy.
Shyǵarmashylyq baǵy, urpaq jalǵastyǵynyń baqyty Rahmetolla Raıymqulovtyń basty mereıi ekenin oqýshy qaýym onyń ishinde jas oqyrman ózderi de biledi dep oılaımyz. Árbir qalamgerge osyndaı abyroıly shyǵarmashylyq baq, talantty urpaq jalǵastyǵyn bergeı.
Shárbaný BEISENOVA,
jazýshy, Qazaqstannyń
eńbek sińirgen qaıratkeri