Byltyr elimizde «Dos-Muqasan» kórkem fılmi kórermenge jol tartty. Bul 1967-1974 jyldardaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýlteti stýdentteriniń vokaldyq-aspaptyq ansambliniń qurylýyna, qalyptasýyna jáne onyń mýzykalyq-tárbıelik mańyzyn elge taratýǵa arnalǵan týyndy bolatyn. Onda tehnıkalyq oqý orny stýdentteriniń respýblıkada úzdik mýzykalyq ujym uıymdastyrǵany, búkilodaqtyq baıqaýlardyń jeńimpazy atanyp, elimizdiń estradadaǵy ańyzǵa aınalǵany kórsetilgen.
Atalǵan týyndyda fakýltet dekany Baıan Raqyshevtyń esimi birneshe ret atalady. Atap ótý kerek, B.Raqyshev 1967-1974 jyldary Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýltetiniń dekany, keıinnen Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń rektory, Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń qurmetti rektory bolǵan. Sondaı-aq ol – Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Áıgili mýzykalyq ujymnyń qalyptasýynda onyń róli erekshe. «Dos-Muqasannyń» dekany bolǵan Baıan Raqyshev áıgili ansambldiń qurylýyna qatysty tyń derektermen bólisti.
– 1966 jyldyń sońynda Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń oqý jónindegi prorektory О́mirbek Joldasbekov Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýltetin basqarýdy usyndy. Osyǵan deıin Jezqazǵan taý-ken metallýrgııa jáne Sokolov-Sarybaı taý-ken baıytý kombınattary karerleriniń jumys júrgizý qyzmetterin tekserý jónindegi eki komıssııanyń quramyna engen bolatynmyn. Sondyqtan Qońyrat kenishinde jarylys jumystaryn qaýipsiz júrgizý boıynsha Balqash taý-ken metallýrgııa kombınatymen eki kelisimshart jasasqanymdy ári bazalyq bilimim avtomatıka jáne esepteý tehnıka mamandaryn daıarlaýǵa sáıkes kelmeıtinin aıtyp, bas tarttym. О́mirbek Aryslanuly óziniń de avtomatıka jáne esepteý mashınalary boıynsha maman emesin, biraq biz ótkizip júrgen pánder atalǵan mamandyqtardyń negizi, olardyń bilimi osydan bastalatynyn aıtty. «Teorııalyq mehanıkany, pánderdiń ózara baılanysyn jaqsy meńgerdiń, ujymnyń tilin taýyp, áriptester arasynda bedelge ıe boldyń, endi biraz ýaqyt ujymǵa da jumys isteýiń kerek», dedi. Sonda da kelispedim. Alaıda ekinshi semestrdiń basynda ınstıtýttaǵy partııa komıtetiniń otyrysyna shaqyryp, rektor G.Eskirgenovtiń kózinshe partııa komıteti meniń kandıdatýramdy Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýltetiniń dekany laýazymyna usynatynyn aıtty. Bul – basshynyń sózin tyńdamaǵandarǵa qoldanylatyn belgili ádis. Sonymen 1967 jyldyń naýryzynan bastap 1963 jyly uıymdastyrylǵan Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýltetiniń tórtinshi dekany bolyp bekitildim. Fakýltettiń birinshi dekany joǵaryda aıtyp ótken О́.Joldasbekov, odan keıin P.Shamın jáne M.Zýb bolǵan, – deıdi Baıan Raqyshev.
Onyń aıtýynsha, Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýlteti ol kezde respýblıkadaǵy eń mártebeli, eń bedeldi, eń qajetti oqý salasy bolǵan. Mamandar áli darıalanyp shyqpaǵanmen, «Avtomatıka jáne telemehanıka», «Mashına-sanaý quraldary» mamandyqtaryn tańdaǵan stýdentter men olardyń ata-analary bul mamandyqtardyń ǵylymdy qajet etetin, joǵary tehnologııalyq, keleshegi zor baǵyt ekenin birden bilgen. «Sondyqtan konkýrs árqashan joǵary bolatyn. Bir oryn úshin 10-nan asa adam talasqa túsetin. Aıtalyq, 1966 jyly josparlanǵan 125 orynǵa 120 medal ıegeri qujat tapsyrǵan. Mine, osydan-aq «Dos-Muqsannyń» ıtellektýaldy deńgeıi qandaı bıik bolǵanyn ańǵara berińiz. Baıan Raqyshuly úlgerimi joǵary stýdentterdi ǵylymı-zertteý, mádenı-aǵartý jumystaryna, sportqa jáne áýesqoı kórkemónerpazdyqqa kóbirek tartqan. «Dos-Muqsannyń» da alǵashqy qadamy osylaı bastalǵan.
– Jıyndardyń birinde komsomol bıýrosynyń hatshysy Qamıt Sanbaev Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń áýesqoı kórkemónerpazdar baıqaýyna ekinshi kýrs stýdentteriniń kvartetin daıyndaý nátıjesi týraly baıandady. Onyń aıtýynsha, bastaýysh mýzykalyq bilimi bar Dosym Súleev óziniń kýrstastary Murat Qusaıynov, Meıirbek Moldabekov, Shárip Omarovqa notanyń negizderin úıretken. Olar gıtarada oınaýdy ıgerdi. Qazaqtyń tanymal halyq ánderin birge shyrqaıdy. Qysqasy, jigitter 1967 jylǵy ınstıtýt festıvalinde laıyqty óner kórsetýge daıyn. Qatysqandardyń barlyǵy Qamıt Sanbaevtyń usynysyn qoldap, aldaǵy baıqaýda tabys tiledi. Aıta ketý kerek, atalǵan toptyń sol kezdegi uıymdastyrýshysy ári shabyttandyrýshysy Qamıt bolatyn. Ol – oqý ordasyna adal, joǵary ıntellektýaldy, súıkimdi, qarapaıym jigit. Vokaldyq-aspaptyq ansambldiń odan ári qalyptasýy men damýyna baılanysty barlyq máseleni ózara kelisip sheship otyrdyq, – deıdi ol.
Sondyqtan stýdentter ansambldiń qalyptasýyndaǵy dekannyń orny men róli týraly tolyq bile bermegen jáne sol kezde oǵan asa bir kóńil de aýdarmaǵan. Sonymen 1967 jyly Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń kórkemónerpazdar baıqaýynda bedeldi qazylar alqasy «avtomatchıkter» ansambline birinshi oryndy tapsyrdy. Bul oryndaýshylardyń bedelin arttyrdy. Olardy klýbtarǵa, túrli keshterge shaqyra bastady. Jańa zamanaýı mýzykalyq aspaptar qajet-tin. Olardy satyp alýǵa kerek qarajatty jınaý úshin dekannyń nusqaýy boıynsha 1967 jyldyń kókteminde Almaty qalasynyń kókónis qoımalarynda kartop óńdeýge arnalǵan fakýltet stýdentteriniń komsomoldyq senbiligi uıymdastyrylǵan. Túsken aqshaǵa Qamıttiń kýrstasy Sasha Rıvlın Máskeýdegi tanystary arqyly qajetti mýzykalyq aspaptar men kúsheıtkish apparatýrany (elektrondy gıtara, saksofon jáne urmaly aspaptar) taýyp, bir apta ishinde ony Almatyǵa jetkizgen.
Jańa aspaptarmen «qarýlanǵan» vokaldyq-aspaptyq ansambl músheleri 1967 jyldyń jazynda elimizdiń belgili stýdenttik qurylys qozǵalysynyń belsendisi, fakýltettiń komsomol uıymynyń hatshysy Q.Sanbaevtyń jetekshiligimen Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl keńsharynda qurylys jumysyna kiristi. Árıne, olardyń jumys kúni ánmen, bımen aıaqtalyp otyrdy. Olar basqa oblystar men elderden kelgen stýdentterdiń aldynda ónerlerin pash etti. Tyńdaýshylar «avtomatchık» stýdentterdiń ulttyq, emosıonaldy qoıylymdaryna tańǵaldy, qoldaý bildirdi. Olar qurylys otrıadtarynyń jaýyngerleriniń kýmırine aınaldy. Ansambldi «Avtomatchıkter» dep ataýy da beker emes. Ol kezde «Dos-Muqasan» ataýy qoıylmaǵan bolatyn. Osy halyqaralyq qurylys jasaǵynda jumys istegen Majarstannan kelgen stýdentter erekshe tańǵaldy. Olar ansambl ujymyn «Dos-Muqasan» dep ataýdy usyndy. Majarstan stýdentter qurylys otrıadynyń komandıri Iаnogı Karpatı «Bul ataýdy qalaı oılap taptyńyz?» degen suraqqa bylaı dep jaýap berdi. «Bul ataý oryndaýshylardyń esimderiniń alǵashqy býyndarynan shyqqan: Dos – Dosymnan, Mu – Murattan, Qa – Qamıtten, San – Sanıadan (Aleksandr) alyndy». Toptyń quramy birneshe ret ózgerip, ansambl 1974 jyly kásibı mártebege ıe bolǵanymen, ataýy sol kúıi saqtaldy. Bul saparda vokaldyq-aspaptyq ansambl ujymy tolyǵymen aıaǵyna turdy. Onyń mýzykalyq jetekshisi Dosym Súleev ansambldiń kóshbasshysy bolyp moıyndaldy.
«Dos-Muqasan» ansambliniń tez arada osyndaı deńgeıge kóterilýine negizgi sebebi tańdap alǵan mýzykalyq janrdyń baǵytynda jatyr. Iаǵnı zamanaýı elektrondy aspaptardyń súıemeldeýimen qazaqtyń halyq jáne zamanaýı ánderin óńdeý ári oryndaý. Bylaısha aıtqanda, qazaqtyń altyn qoryn jastardyń tilegine saı jarqyratyp kórsetý. Buǵan súbeli úles qosqandar qatarynda ansambldiń derbes aqyny, Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyndaǵy «Báısheshek» ádebı úıirmesiniń negizin qalaýshylardyń biri, áıgili «Toı jyry» ániniń avtory, fakýltet stýdenti Ý.Sydyqov, ansambldiń ıllıýzıonısi, taý-ken fakýltetiniń stýdenti N.Býktýkov, «Alataý» sııaqty halyq ánderiniń sheber oryndaýshysy, professor Ý.Maqanov bar.
1968-1969 jyldary ansambl búkil elge tanymal bola bastady. Qazaqstannyń mýzykalyq estradalyq ómirindegi jańa qubylys retinde qabyldandy. Respýblıkanyń iri qalalary men oblystaryna, Keńes odaǵynyń basqa respýblıkalaryna gastrolder kóbeıdi. Osyǵan baılanysty ansambldi batysta keń taralǵan elektrondy mýzykalyq aspaptardyń jańa býynymen jańartý qajettiligi týyndaıdy. Osyǵan oraı 1970 jyldyń basynda Qamıt Sanbaev dekanǵa kelip, besinshi kýrs stýdentteriniń jańa quraldardy satyp alý týraly ótinishin jetkizedi. Oǵan 25 myń dollar qajet eken. Ol kezde bul úlken soma ári mundaı másele joǵary bilim mınıstrliginiń bıýdjeti arqyly sheshilmeıtin. Sheshimniń jalǵyz joly – ónerkásiptik mınıstrlikter arqyly demeýshi tabý.
– Osy ótinishpen Qazaqstannyń tústi metallýrgııa mınıstriniń ózime tanys orynbasaryna bardym. Ol iri kombınattardyń biriniń dırektory mınıstrge tıisti ótinishpen júginýi kerek dep keńes berdi ári istiń sheshimin baqylaýdy óz moınyna aldy. Partkomnyń burynǵy hatshysy Telman Jaqypov ekeýmiz Tekeli qorǵasyn-myrysh kombınatynyń dırektory Ibragım Edelbaevpen kezdesý úshin arnaıy Tekeli qalasyna bardyq. Ibragım Baımuratuly bizdiń ınstıtýttyń túlegi ári iskerlik baılanysta edik. Oǵan «Dos-Muqasan» ansambline qajetti elektrondy-mýzykalyq aspaptardy satyp alýǵa 25 myń dollar bólingeni týraly baıandadyq. Tústi metallýrgııa mınıstrligimen bolǵan uzaq kelissózden keıin ol demeýshilik kómekke ruqsat aldy. Bir jyldyń ishinde aspaptar qolymyzǵa tıdi, – dedi Baıan Raqyshuly.
«Dos-Muqasan» ansambli ujymynyń ózin-ózi jetildirýge degen umtylysyn sol kezdegi Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń rektory A.Omarov, partkom hatshylary D.Kishibekov pen T.Áljanov jáne QazKSR Joǵary jáne orta bilim mınıstrliginiń basshylary únemi qoldap otyrǵan. Qazaq ulttyq mýzyka óneriniń bilgiri, dos-muqasandyqtardyń naǵyz jankúıeri, dosent T.Salıbaev ta óz úlesin qosty.
1967-1974 jyldardaǵy Avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýlteti túlekteriniń kásibı qyzmettegi jetistikteri de qomaqty. 40-qa jýyq túlek fızıka-matematıka, tehnıka jáne ekonomıka ǵylymdarynyń doktory atanǵan. Osy jyldary fakýltet óziniń damý shyńyna jetti. Bul kezeń Baıan Raqyshevtyń fakýltetti basqarý merzimimen sáıkes keledi.
Daryn SEIITOV,
jýrnalıst