Altyn dińgek

Bımahanbetovter otbasy baıqaýdyń birinshi báıgesin aldy

Túrkistan taǵylymy – tektilik

Ońtústik Qazaqstan oblysynda ótken baıqaýdyń jeńimpazdaryn marapattaý saltanaty Opera jáne balet teatrynda ótti. Júldegerlerge oblys ákiminiń Alǵys haty jáne baǵaly syılyqtar tapsyryldy. Birinshi oryndy Túrkistan qalasyndaǵy aıtýly áýlet Bımahanbetovter, ekinshi jáne úshinshi oryndardy Shymkent qalasynda turatyn Dosbolovtar men Tashqaraevtar otbasylary ıelendi. Túrkistandyq Eltaı Bımahanbetovti jurt­shylyq jaqsy biledi. Onyń otbasy týraly da jan-jaqty habardar. Eltaı aǵa  el aǵasy. Jasy seksenniń seńgirinen asqan abyroıly aqsaqal. 1957 jyly Almatydaǵy Abaı atyndaǵy pedagogıka ınstıtýtynyń fılologııa fakýltetin bitirgen. Túrkistan aýdany men qalasynyń oqý-aǵartý, bilim berý jáne mádenıet salalaryna eren eńbek sińirgen ardager. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin de qol qýsyryp qarap otyrmaı, Sattar Erýbaev mýzeıin uıymdastyrýshylardyń aldyńǵy qatarynda júrdi. Alǵashqy dırektory boldy. Túrkistan qalalyq «Qazaq tili» qoǵamyna da jetekshilik jasap, belsendiligi men baısaldylyǵyn egiz-qatar ustaı bilgen Eltaı Bımahanbetuly otbasyndaǵy tálim-tárbıege ózgeshe mán berýimen belgili tulǵaǵa aınalǵan. Zaıyby Elena Tóleýliqyzy ekeýi segiz ul-qyz tárbıe­lep ósirgen. 33 nemere men 10-nan asa shóbere súıip otyr. Eltaı men Elenanyń mahabbaty, otbasylyq úlgi-ónegeleri týraly jurttyń bári ystyq yqylaspen áńgi­meleıdi. Eltaı aǵanyń ózi jastaıynan-aq jazýmen, sýret salýmen, án aıtýmen aınalysqan. Kemeldengen keze­ńinde aqyndyǵy da sharyqtaı túsip, balalarǵa ar­nalǵan, tárbıelik máni úlken shaǵyn prozalyq dúnıe­lerdi de óndirte órnektep, tipti dramalyq dú­nıe­leri sahnalanyp, qalamger retinde jan-jaqty tanyldy. Sóıtip, jetpis jastan asqan shaǵynda Eltaı Bı­mahanbetuly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń músheligine qabyldandy. «Qurmet» ordenimen marapat­ta­lyp, Túrkistan qalasynyń Qurmetti azamaty ataǵy berildi. Al endi Elekeńniń zaıyby Elena jeńgeıge kelsek, ol kisi 78 jasta. Bilim berý salasynyń ardageri. Nemis tiliniń mamany. − 1957 jyly QazPI-di bitirip, joldama boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Ilıch aýdanyna jumysqa barýym kerek boldy. Qazirgi Maqtaaral ǵoı,− deıdi Elekeń kúlimdep qoıyp. – Elena men birjarym jasar balam Baqytjandy Eski Saýrandaǵy aǵamnyń úıinde qaldyryp, jolǵa shyqtym. Birtúrlimin. Kelinshegim men balamdy aınalshyqtap kete almaı biraz júrdim. Túrkistannan Tashkent jaqqa poıyzdyń júrýine de shamaly ýaqyt qalǵan. Aqyrynda balamnyń uıyqtap jatqanyna qaramastan, eki betinen kezek-kezek súıip, Elenamen de qushaqtaı qoshtasyp, tún ishinde temirjol stansasyna kettim. Kenet balam da ilese shyqqandaı boldy. Qarasam, aldymda, úsh-tórt metrdeı jerde aq kóılekpen ketip barady. Alǵashqyda jaı eles shyǵar dep mán bermedim. Birte-birte balam meni ertip kele jatqandaı kúıge bólendim. Sodan 200 metrdeı jerdegi sýhanaǵa deıin Baqytjanym jetelep aparǵandaı bolǵan. Sý bóletin úıde Tólegen Eskeevpen jolyǵyp, amandas­tym. Áldebir qııalǵa berilgendeı kúıde: «Jańaǵy meniń balam qaıda ketti?» dedim. Tókeń tańyrqap: «Qaıdaǵy bala? Kimdi aıtyp tursyń?» dedi. Sodan ol da, men de mazasyzdandyq. Men, báribir, balamdy izdeıtindeımin. «Balam, kózińe áldebir eles kóringen shyǵar», dep qoıady Tókeń. Sýhana men vokzal arasy bir shaqyrymdaı edi. Asyǵyp, qorqynyshty basý úshin «Qaratorǵaı» ánin, sonsoń «Jylqyshy» ánin aıqaılap aıtyp, júgire jettim. Vokzalǵa. Ilıch aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi yqylaspen qarsy aldy. Imanqul Ybyraev degen kisi eken. Elena ekeýmiz bir mektepke ornalasatyn boldyq. Internattan bólmeler de berildi. Jolym boldy. Aýylǵa oralǵan soń Ábýbákir Sandybaev deıtuǵyn eskishe de, jańasha da saýatty aǵaıymyzdan Maqtaaral jaqqa barardaǵy Baqytjannyń aq jeıdemen biraz jerge deıin «jetelegenin» aıtyp, mánisin suradym. «Eltaıjan, mundaı eles kim bolsa soǵan kórine bermeıdi jáne ondaı oqıǵany kim bolsa soǵan aıta berme, − dedi. – Qudaı qalasa, keleshegiń jaqsy bolady eken. Ozyq bop júredi ekensiń. Jas perishteniń jebegeni ǵoı ol». Osyny aıtqan Ábekeń batasyn berip, quran oqydy. Mine, Elekeń elý eki jyldan keıin eske alyp otyr­ǵan osy oqıǵa shynynda da qaıran qalarlyq edi. − О́zim ata-anamnan eki jasymda jetim qal­ǵanmyn,− deıdi Elekeń.− Biraq, es bilgennen Túrkistannyń tektiligine, osy qasıetti qaladaǵy tekti kisilerdiń aqyl-keńesteri men ónegeli isterine qulaq qoıyp óstim. Kıelilikke sendim, ımandylyqtyń bıiktigine ılandym. Áýeli Alla taǵala, odan keıin Qudaı qosqan qosaǵym Elena Tóleýliqyzy meniń, otbasymnyń el qatarynan qalmaı, eńbekte ozyq, izdengish, izetshil bolýymyzǵa sebepker desem, artyq aıtqandyq emes. Qorqyt baba búı degen: «Sulý áıelge úılenseń, onyń kúzetshisine aınalasyń. Ataqty áıelge úılenseń, onyń ataǵyna telinesiń. Baı áıelge úılenseń, onyń kóp múlkiniń birine aınalasyń». Kórdińiz be? Qazaq halqynda erli-zaıyptylyq, otbasylyq ómir týraly nebir danalyqtar bar. Mysaly: «Beınetiń sorǵa aınalmasyn; Ázıziń qorǵa aınalmasyn; Qasiret zarǵa aınalmasyn; Saý basyń sharǵa aınalmasyn; Janjalyń daýǵa aınalmasyn; Jan-jaryń jaýǵa aınalmasyn» deıdi qazekeń. Jasyratyny joq, áıelim anamdaı aqylshy, ákemdeı qamqorshy bola bildi. Tatýlyqtyń, súıispenshiliktiń, syılastyqtyń arqasynda el-jurttyń arasynda laıyqty abyroı-bedelge ıe boldyq. Osyndaı otbasymyzdyń baryna, úbirli-shúbirli ekendigimizge shúkirshilik etemiz. Eń alǵashqy ustazdyq saparyma bastap shyqqan balam Baqytjan beınesinde, aq jeıdemen kóringen «Jas sábı» perishte jelep-jebep kele jatyr-aý deımin. Allaǵa myń da bir shúkir. Elekeńniń úlken uly Baqytjan Eltaıuly búginde 58 jasta, aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary bóliminde sektor meńgerýshisi bolyp qyzmet isteıdi. Odan keıingi Beıbitjan 56 jasta, halyqpen jumys júrgizý bóliminde bas maman. Baýyrjan 54 jasta, ishki ister basqarmasynan zeınetkerlikke shyqqan. Batyrjan 52 jasta, medısına kolledjinde sýretshi-dızaıner. Gúlmıra Eltaıqyzy 50 jasta, dáriger bolyp isteıdi. Baǵlan 47 jasta, ulttyq qaýipsizdik komıtetinde qyzmet etken, qazir jeke kásipker. Erlan 44 jas­ta, temirjolda mashınıstiń kómekshisi. Nursultan 42 jasta, psıhonevrologııalyq medısınalyq-áleýmettik mekemesi basshysynyń orynbasary. Eltaı aqsaqaldyń barlyq balalary túrki jurtynyń tekti tóri Túrkistannan taban aýdarmaı ómir súrip, ónegeli eńbektenýde.

Túrkistan.

Dosbolovtar otbasy – ekinshi báıge ıegeri

Eńbek – bárin de jeńbek

«Mereıli otbasy» ulttyq konkýrsy kezinde de Ábilqasym Dosbolov jáne onyń otbasy músheleriniń bú­kil bol­mys-bitimderinen, minez-qulyqtarynan eńbeksúıgishtik erekshe baıqalyp turdy. «Otbasydaǵy balalardy tárbıeleý erek­sheligi» degen suraqnama tarmaǵynda atap kórsetken qasıetteri de mynadaı: eńbeksúıgishtik, meıirimdilik, adaldyq, ádildik, qarapaıymdylyq, úlkenge qurmet, kishige izet. Al, myna qyzyqqa qarańyz. Ábil­qasym Úsipbaıuly «Otbasy ómirinen qyzyqty oqıǵalar» degen tusqa tómendegi oqıǵany keltiripti: «Jerdiń júzi dóńgelek» dep beker aıtylmaıdy. Birde, osydan 20 jyl buryn Qytaıdyń Harbın qalasynda ótken sheteldik ónimder jármeńkesinde tanysqan, birneshe ret Ońtústikte bolyp, oblystyń qus sharýashylyǵy salasyna jańa tehnologııa engizýge qolushyn berip, qıynshylyq kezde kómegi tıgen Nıkolaı Nıkolaevıch Lıýksenbýrg (álemniń qaısar qyzy Roza Lıýksenbýrgtiń inisi) úıde qonaq bolǵany bar. Búginde 94 jasqa kelgen, áńgimesi de túzý, jadynda saqtaý qabiletinen, denesin tik ustaıtyn qalpynan da aınymaǵan aqsaqal bul joly da óziniń uzaq jyldar boıy ańsap júrgen, bala kezinde qazaq elinde dámin tatqan bir sýsyndy eshbir elden áli keziktirmegenin aıtady. Qonaqjaı halyqpyz ǵoı, qonaǵymyzdyń jaǵdaıyn jasap, ańsaǵan sýsynyn izdestire bastadyq. Bal tatyǵan qymyzdyń túrlerin, til úıirer qymyrannyń da, jalpy qazaqtyń tórt túliginiń sútinen ázirlenetin alýan-túrli sýsyndardyń bárinen dám tatqyzdyq. Alaıda, sol bir sýsyndy taba almaı-aq qoıdyq. Endi qazaqtyń qandaı sýsyny qaldy dep úı-ishimizben oılanaıyq. Sóıtip otyrǵanda Darbaza aýylynan kelgen naǵashymyz: «Osy bozanyń dámin tatyrdyńdar ma?» dedi. Joq, dedik. Taban astynda bozany qaıdan tabamyz dep oılanyp qaldyq. Únsiz ornynan turyp ketken Jákeń jolǵa ala salyp em dep, (Jákeńniń bozany táýir kóretini sol kezde eske tústi) jarty shısha bozany ákelip, stol ústine qoıdy. Nıkolaı Nıkolaevıch shıshanyń qaqpaǵyn ashyp, ıiskep kórdi de, qoınyna tyǵyp, bizge bir qarap alyp, kórshi bólmege kirip ketti. Biz ańtarylyp otyryp qaldyq. Sol kirgennen Nıkolaı Nıkolaevıch tańerteń bir-aq shyqty. Sóıtsek, tańerteńge deıin shıshanyń oımaq-qaqpaǵyna ańsap jetken sýsynyn quıyp iship, dámin urttap qana tatyp otyryp, ómirdiń rahatyn sezingenin aıtyp, rızashylyǵyn bildirdi. Osylaısha, otbasymyzben jerdiń bir qıyrynda júrgen nıderlandylyq aqsaqaldyń ómir boıy ańsaǵan sýsynynyń dámin sezgendegi qýanyshyna kýá boldyq. Ábilqasym Dosbolov – nebári otyz ǵana jumys orny qalyp, joıylýǵa jaqyndaǵan «Shymkentqus» fabrıkasyn sol bir qıyn-qystaý kezde óz qolymen qaıtadan qalqaıtyp qatarǵa qosqan isker azamat. Birte-birte otyz jumys orny bes júz jumys ornyna deıin jetti. Qazir árbir eńbekkerdiń aılyq jalaqysy seksen myń teńgeni quraıdy. «Shymkentqus» fabrıkasy oblysqa, respýblıkaǵa ǵana emes, álemniń talaı elderine belgili boldy. Kánigi kásipker, JShS dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Ábilqasym myrza Gollandııanyń «Meın», Germanııanyń «Lomann», «Meller», Belgııanyń «Petersıme», Reseıdiń «Sverdlovskaıa ptısefabrıka» fırmalarymen tyǵyz iskerlik baılanysta jumys isteýge qol jetkizdi. О́ziniń bilimi men biliktiligin jetildirý maqsatynda tynym tappaı shetelderge shyǵady. Oqıdy. Toqıdy. О́zge mamandar men basshylardy da Germanııaǵa, Reseıge, Izraılge jıi-jıi jiberedi. Ábekeń respýblıkada birinshi bolyp 2004 jylǵy qarashada halyqaralyq sapa menedjmenti júıesi – ISO 9001-2000-dy engizdi. Dosbolovtyń oblystaǵy qıyndaý jaǵdaılarda, turmysy tómenderge, ardagerlerge, mádenıet oshaqtary men mektepterge, balabaqshalarǵa aıanbaı járdemdesetinin, meshit, mektep, mádenıet úıin, balabaqsha salǵanyn el jaqsy biledi. Baǵalaıdy. Alǵys aıtady. Dosbolov biraz jyl oblystyq máslıhattyń hatshysy bolyp qyzmet atqardy. Qazir de máslıhat depýtaty, iri-iri, bedeldi komıssııalardyń tór­aǵasy nemese múshesi. Ondaǵan shetelder­men baılanysy bar. Elimizdiń biraz jerinde fabrıkasynyń fılıaldary nemese shaǵyn kásiporyndary ashylǵan. Jergilikti ózin-ózi bas­qarý júıesin jetildirý jóninde de Germanııa, Fransııa sııaqty elderge baryp, tájirıbe almasyp, zańnamalyq qujattarǵa oı-pikir, usynys bildirgen kisi. Baı-baqýat, tanymal tulǵa. «Qurmet», «Parasat» orden­derimen, kóptegen medaldarmen marapattalǵan. Sheteldik nagradalary da tolyp jatyr. Sonda da keıbireýler sııaqty shirenbeıdi. Maqtanbaıdy. Mas­tanbaıdy. Qarapaıym. Kishipeıil. Desedi. Jurt. Zaıyby Zúbáıra Náshirqyzy da mádenıeti mináıi, bolmysy shynaıy, kishipeıil jan retinde belgili. Otbasynyń unasymdy uıytqysy. El-jurtqa syıly. Inabaty men ıbasynan aınymaıtyny ańǵarylyp turady. Ábekeń men Zúbáıranyń qyzdary Aı­man da jeke kásipker retinde tanylyp úlgerdi. Uldary Aıdar «Shymkentqus» JShS bas dırektory bolyp jeti-segiz jyldan beri istep keledi. Al, Aıgúl «Qyzyljar» JShS dırektory. Perzentteriniń bári derlik shyraıly Shymkent shaharynyń shet jaǵyndaǵy shaǵyn aýyldarda turady. Ábilqasym myrza men Zúbáıra hanymnyń ul-qyzdary da, kelinderi men kúıeýbalalary da ózderi sekildi isker, eńbeksúıgish, izdengish, kishipeıil, meıirban. Osyndaı otbasylar kóbeıe bergeı de.

Tashqaraevtar áýletine úshinshi báıge berildi

Arnaıy otbasy kúnin belgilegen

Ábdiǵanı Tashqaraevtyń ózin de, otbasyn da ońtústikqazaqstandyqtar jaqsy biledi. Ábekeńniń ózi maıtalman maman. Qoly altyn qurylysshy. Nebir úlken mekemelerdi basqarǵan. Oblystyq deńgeıdegi basshylyq satysyna deıin kóterilgen. Keıinnen kásipker bolǵan. Keńestik kezeńde oblys ortalyǵy Shymkentti, basqa da qalalar men aýdandardy kórkeıtýge úlken úles qosqan. Táýelsizdik alǵannan keıin de egemendikti nyǵaıtýda, jas urpaq tárbıesinde eren eńbektenip júrgenine el rıza. 1941 jylǵy 1 qańtarda dúnıege kelgen. Ákesi 1942 jyly 21 aqpanda dúnıejúzilik soǵysqa attanyp, maıdannan oralmaǵan. Zaıyby Gúlbaqyt ekeýi Baǵlan, Ǵanı, Janar, Lázzat syndy ul-qyzdar tárbıelep ósirgen. Kelinderi Saltanat, nemereleri Nursultan, Ersultan, Aısha, Elsultan – bári «Mereıli otbasy» baıqaýynyń úshinshi júldegerleri. Osy otbasynyń bir ózgesheleý ereksheligi bar. Talaı jyldardan bermen qarata Tashqaraevtar áýletinde 27 qańtar otbasy kúni retinde merekelenedi. Otbasy kúninde eshqandaı eskertýsiz, shaqyrtýsyz barshasy Ábekeń men Gúlekeńniń qara shańyraǵyna jınalady. Aq dastarqan jaıylady. Tilek aıtylady. Aldaǵy maqsattar talqylanady. Ábdiǵanı Tashqaraev – Eńbek Qyzyl Tý ordenin, ondaǵan medaldar alǵan. Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń Qur­met gramotasymen, «Eren eńbegi úshin» me­dalimen marapattalǵan. Shymkent qalasynyń Qurmetti azamaty, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qurmetti azamaty ataqtaryna ıe. Sondaı-aq, AQSh-taǵy Kalıfornııa shtatynyń da Qurmetti azamaty atanǵan. Tashqaraevtar otbasynda barlyq máseleler derlik otaǵasynyń uıǵarýyna sáıkes sheshiledi. Árıne, aldyn ala talqylanady, oı-pikirler jan-jaqty saralanady. Biraq sheshimdi sóz otaǵasyda. Sondaı-aq, eger otaǵasy men otanasy úıde bolsa, olar otyrmaı jatyp dastarqan basyna basqalar jaıǵaspaıdy. Ábekeńe áýlettiń úlkeni retinde, el aǵasy, eltiri tonnyń jaǵasy retinde barlyq basqosýlarda tórden oryn beriledi. Sóz bas­taıdy. Ońtústik óńiriniń túrli-túrli toılarynda toı ashady. Ardaqty aǵalardyń, aıtýly aqsaqaldardyń biri. Ul-qyzdaryna talapshyl. Ár jaǵdaıda da adaldyqty, ádildikti, shynaıylyqty jara­tady. Gúlbaqyt ana da óńirdiń, oblys­ ortalyǵynyń jurtshylyǵyna, úlken-kishi­ge syıly, qurmetti, sypaıy jandardyń qatarynda. Ábdiǵanı myrza men Gúlbaqyt hanym­nyń barlyq perzentteri qazirgi kezde kásip­kerler. Bári de bıznestiń qyry men syryn meńgergen. Elbasy aıtqan edi ǵoı, bıznes­pen aınalysý on adamnyń biriniń ǵana qo­ly­nan kelýi múmkin. Sebebi, olar únemi oı­lanyp, tynymsyz tirlik istep júredi dep. Tashqaraevtardyń bári ýaqyttyń qadi­rin, árbir saǵattyń baǵasyn jaqsy biledi. Son­dyqtan, kóp sóılemeıdi, uzaq-uzaq áńgi­melesýge onsha qumar emes. Sonda da otba­sy­lyq qundylyqtardy, dástúrlerdi berik saq­taıdy. Jas urpaq, bala tárbıesinen aıanbaıdy. Ábekeńniń ózi ákesin jıi eske alady. Jasy ulǵaıǵan saıyn ákesi týraly kóbirek aıtyp otyratynǵa aınaldy. Joǵaryda keltirgenimizdeı, ákesi 1942 jylǵy aqpanda soǵysqa attanǵan. Anasy 29 jasta bolǵan. Ákesi poıyzdyń terezesinen basyn shyǵaryp: «Aınash! Eki balam men sheshemdi saǵan tapsyrdym, al ózińdi Allaǵa tapsyrdym», degen eken. Sol ketkennen habar bolmapty. Esi kirgennen-aq ákesin oılaǵan. Kóp izdegen. Aqyrynda, 2004 jyly, 62 jyl ótkende, Voronej mańaıyndaǵy Otroshkı selosynda, baýyrlastar zıratynda jerlengeni anyqtalǵan. Maıdanǵa attanǵannan keıin alty aı ótkende qaza tapqan eken. Ábekeńder ákesi jatqan jerge arnaıy saparlap baryp, Quran baǵyshtap qaıtqan. Jańa málimetter tapqan. Álgi zıratta Ońtústik óńiriniń 38 qazaǵy jerlenipti. Otbasylyq qymbat ta qasıetti syrdyń biri – osy.

Shymkent.

Maqalalar toptamasyn ázirlegen «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi Marhabat BAIǴUT.