Qazaqstanda qalaı bala asyrap alýǵa bolady?

Qazaqstannyń Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly kodeksiniń 84-babyna sáıkes olardyń jalǵyz ata-anasy nemese ekeýi de:

qaıtys bolǵan; baladan bas tartqan; ata-ana quqyqtarynan aıyrylǵan jáne olar qalpyna keltirilmegen; týystaryna, asyrap alynatyn balanyń (balalardyń) anasymen nemese ákesimen nekede (erli-zaıyptylyqta) turatyn adamdarǵa balany asyrap alýǵa kelisim bergen; sot tártibimen áreketke qabiletsiz, habar-osharsyz ketken dep tanylǵan nemese qaıtys bolǵan dep jarııalanǵan; belgisiz bolǵan jaǵdaıda, balalar asyrap alýǵa jatady.

Týýy durys tirkelgen kámeletke tolmaǵan balalardy ǵana asyrap alýǵa bolady. Sondaı-aq bala asyrap alýdy balanyń tolyqqandy fızıkalyq, psıhıkalyq, rýhanı jáne moraldyq damýyn qamtamasyz etý múmkindikterin eskere otyryp, olardyń múddeleri úshin ǵana júzege asyrýǵa bolatyndyǵyn este ustaǵan jón. Bul balanyń jasyn, jetilý dárejesin jáne bala asyrap alýǵa kelisimin eskeredi.

Bul rette, eger ata-anasy baladan bas tartsa, týystary ony azamattyǵyna jáne turǵylyqty jerine qaramastan asyrap ala alady.

Ár túrli otbasylarǵa baýyrlaryn asyrap alýǵa bolmaıdy. Bul jaǵdaıda bala asyrap alý, eger balalar ózderiniń týystyq qatynastary týraly bilmese, birge turmasa nemese tárbıelenbese ǵana múmkin bolady.

Qazaqstan Respýblıkasynda jetim balalardyń, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń jáne balalardy óz otbasylaryna tárbıeleýge qabyldaýǵa tilek bildirgen adamdardyń respýblıkalyq derekter banki (budan ári – respýblıkalyq derekter banki) engizildi.

Bala asyrap alýshynyń otbasynda balanyń qalypty fızıkalyq, psıhıkalyq, rýhanı jáne adamgershilik damýy, tárbıesi men bilimi úshin jaǵdaılar bolǵan kezde bala asyrap alýǵa ruqsat etiledi. Tómende keltirilgen adamdardyń tizimin qospaǵanda, kámeletke tolǵan adamdar asyrap alýshylar bola alady.

Qazaqstanda bala asyrap ala almaıtyn sanattar:

sot áreketke qabiletsiz nemese áreket qabileti shekteýli dep tanylǵan adamdar; bireýi sot áreketke qabiletsiz nemese áreket qabileti shekteýli dep tanylǵan erli-zaıyptylar; sot ata-ana quqyqtarynan aıyrǵan nemese sot ata-ana quqyqtarymen shektelgen adamdar; ózine QR zańdarymen júktelgen mindetterdi tıisinshe oryndamaǵany úshin qorǵanshy nemese qamqorshy mindetterinen shettetilgen adamdar; burynǵy bala asyrap alýshylar, eger olardyń kinásinen sot bala asyrap alýdyń kúshin joısa; densaýlyq jaǵdaıy boıynsha ata-ana quqyqtaryn júzege asyra almaıtyn adamdar; turaqty turǵylyqty jeri joq adamdar; dástúrli emes jynystyq baǵdardy ustanatyn adamdar; bala asyrap alǵan kezde qasaqana qylmys jasaǵany úshin ótelmegen nemese alynbaǵan sottylyǵy bar adamdar (sottylyǵynyń joqtyǵy týraly anyqtamany onlaın alýǵa); azamattyǵy joq adamdar; anasynyń qaıtys bolýyna nemese onyń ata-ana quqyqtarynan aıyrylýyna baılanysty balany keminde úsh jyl naqty tárbıeleý jaǵdaılaryn qospaǵanda, tirkelgen nekede (erli-zaıyptylyqta) turmaıtyn er adamdar; asyrap alý sátinde asyrap alynatyn balaǵa QR zańnamasynda belgilengen eń tómengi kúnkóris deńgeıin qamtamasyz etetin tabysy joq adamdar; narkologııalyq nemese psıhonevrologııalyq dıspanserlerde esepte turǵan adamdar. qylmystyq quqyq buzýshylyqtary: kisi óltirý, densaýlyǵyna qasaqana zııan keltirý, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyna qarsy qylmystyq quqyq buzýshylyqtar úshin qylmystyq qýdalaýǵa ushyraǵan nemese ushyraǵan adamdar (Qazaqstan Respýblıkasy qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 35-baby birinshi bóliginiń 1) jáne 2) tarmaqshalarynyń negizinde ózderine qatysty qylmystyq qýdalaý toqtatylǵan adamdardy qospaǵanda), jynystyq qol suǵylmaýshylyq, ekstremıstik nemese terrorıstik qylmystar, adam saýdasy úshin; osy baptyń 4-tarmaǵynda belgilengen tártippen psıhologııalyq daıarlyqtan ótpegen Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary (balanyń jaqyn týystaryn qospaǵanda).

Bir-birimen nekede turmaǵan (erli-zaıypty bolmaǵan) adamdar bir balany birlesip asyrap ala almaıdy.

Jas aıyrmashylyǵy týraly da umytpańyz. Bala asyrap alýshy men asyrap alynǵan balanyń jas aıyrmashylyǵy kem degende 16 jasta bolýy kerek. Sot dáleldi dep tanyǵan sebepterge baılanysty jas aıyrmashylyǵyn azaıtýǵa bolady. 

Al balany myna aýrýǵa shaldyqqan adamdar asyrap ala almaıdy:

Psıhıkalyq aýrýlar, kúızeliske jáne somatonysandyq buzylýǵa baılanysty nevrozdyqtan basqa AHJ 10 boıynsha kodtary F00-F79AHJ 10 boıynsha kodtary F40-F48. Maskúnemdik, nashaqorlyq, ýytqumarlyq. Týberkýlez (bakterııa bóletin sozylmaly, alǵash ret anyqtalǵan, basılla bóletin (abasılırleý sátine deıin). Ásirese jynystyq jolmen beriletin aýrýlar (emdelmegen merez, emdelmegen soz, emdelmegen ýrogenıtaldy hlamıdıoz). Alapes, AHJ - 10 boıynsha kodtary A30.0 - A30.9. Biriktirýshi tinderdi ydyratýdyń aýyr syrqattary (júıeli qyzyl jegi, sklerodermııa, dermatomıozıt). Orogovenııanyń buzylýymen aýyr dermatozdar (ıhtıozdardyń aýyr nysandary, ıhtıozonysandy erıtrodermııa, artropatııalyq psorıaz). Aýyr sozylmaly býllezdik dermatozdar (akantolıttik kópirshik, pemfıgoıd, teriniń ıhtıozonysandy zaqymdanýy, býllezdik epıdermolız). Medısınalyq qorytyndynyń negizinde turaqty basqa kútim men kómekti qajet etetin aýrýlar.

«Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Kodeksiniń 89-babynyń 2-tarmaǵyna jáne «Memlekettik kórsetiletin qyzmetter týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 10-babynyń 1) tarmaqshasyna sáıkes qaǵıdalar ázirlenip,  Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary bolyp tabylatyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turatyn, jetim balalardy, ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy asyrap alýǵa tilek bildirgen adamdardy (budan ári – kórsetiletin qyzmetti alýshy) esepke alý tártibi aıqyndaldy (QR BǴM 2016 jylǵy 29 maýsymdaǵy № 407 buıryǵymen bekitilgen).

Azamattardy esepke alýdy Respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń bilim basqarmalary, aýdandardyń, oblystyq mańyzy bar qalalardyń bilim bólimderi (budan ári – kórsetiletin qyzmetti berýshi) azamattardyń turǵylyqty jeri boıynsha júrgizedi.

Memlekettik qyzmetti alý úshin kórsetiletin qyzmetti alýshy «elektrondyq úkimettiń» veb-portaly (budan ári – portal) arqyly kórsetiletin qyzmetti berýshige «bala asyrap alýǵa tilek bildirgen adamdardy esepke qoıý» memlekettik kórsetiletin qyzmetke qoıylatyn negizgi talaptardyń tizbesinde kózdelgen qujattardy qosa bere otyryp, bala asyrap alýǵa tilek bildirgen adamdardy esepke qoıý týraly ótinish beredi.

Memlekettik qyzmet kórsetý úshin kórsetiletin qyzmetti alýshydan talap etiletin qujattar men málimetterdiń tizbesi:

kórsetiletin qyzmetti alýshynyń ESQ qoıylǵan nemese kórsetiletin qyzmetti alýshynyń uıaly baılanys operatory bergen abonenttik nómiri portaldyń eseptik jazbasyna tirkelgen jáne qosylǵan kezde bir rettik parolmen kýálandyrylǵan elektrondyq qujat nysanynda bala asyrap alýǵa tilek bildirgen adamdardy esepke qoıý týraly ótinish; jaqyn týystarynyń bala asyrap alýǵa jazbasha kelisiminiń elektrondyq kóshirmesi; jıyntyq tabystyń mólsheri týraly anyqtamanyń elektrondyq kóshirmesi (jumys ornynan eńbekaqysy týraly, Kásipkerlik qyzmetpen aınalysýdan túsken tabystary jáne nekede turǵan jaǵdaıda, kórsetiletin qyzmetti alýshy men jubaıynyń (zaıybynyń) ózge de tabystary týraly anyqtama); kórsetiletin qyzmetti alýshynyń jáne eger nekede tursa jubaıynyń (zaıybynyń) «Adamnyń bala asyrap alýy, ony qorǵanshylyqqa nemese qamqorshylyqqa, patronatqa qabyldap alýy múmkin bolmaıtyn aýrýlardyń tizbesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstriniń 2015 jylǵy 28 tamyzdaǵy № 692 buıryǵymen (Qazaqstan Respýblıkasynyń normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 12127 bolyp tirkelgen) bekitilgen tizbege sáıkes aýrýynyń joqtyǵyn rastaıtyn densaýlyq jaǵdaıy týraly anyqtamanyń, sondaı-aq «Densaýlyq saqtaý salasynda memlekettik qyzmetter kórsetýdiń keıbir máseleleri týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2020 jylǵy 18 mamyrdaǵy № QR DSM-49/2020 buıryǵymen bekitilgen nysanǵa sáıkes narkologııalyq jáne psıhıatrııalyq dıspanserlerde esepte turǵandyǵy týraly málimettiń joqtyǵy týraly anyqtamanyń elektrondyq kóshirmesi; kórsetiletin qyzmetti alýshynyń jáne (nemese) jubaıynyń (zaıybynyń) turǵyn úıin paıdalaný quqyǵyn rastaıtyn qujattyń elektrondyq kóshirmesi (turǵyn úıge menshik quqyǵy bolmaǵan jaǵdaıda); jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy otbasyna tárbıeleýge qabyldaýǵa tilek bildirgen adamdardyń psıhologııalyq daıyndyqtan ótkeni týraly sertıfıkattyń (jaqyn týystaryn qospaǵanda) elektrondyq kóshirmesi.

Kodekstiń 97-babyna sáıkes asyrap alynǵan balanyń aty, ákesiniń aty (bar bolsa) jáne tegi saqtalýy múmkin.

Asyrap alýshynyń ótinishi boıynsha asyrap alynǵan balaǵa, eger bul balanyń múddelerine qaıshy kelmese, asyrap alýshynyń tegi, sondaı-aq ol kórsetken esim beriledi. Asyrap alynǵan balanyń ákesiniń aty, eger asyrap alýshy er adam bolsa, asyrap alýshynyń aty - jóni, al nekede turmaǵan (erli-zaıypty bolmaǵan) áıel bala asyrap alǵan kezde-Kodekstiń 192-babyna sáıkes asyrap alynǵan balanyń ákesi retinde ózi kórsetken adamnyń aty-jóni boıynsha aıqyndalady.

Eger asyrap alýshy erli-zaıyptylardyń tegi ártúrli bolsa, asyrap alýshy erli-zaıyptylardyń kelisimi boıynsha asyrap alynǵan balaǵa olardyń bireýiniń tegi beriledi.

Nekede turmaǵan (erli-zaıypty bolmaǵan) adam bala asyrap alǵan kezde onyń ótinishi boıynsha asyrap alynǵan balanyń ákesiniń (anasynyń) aty, ákesiniń aty jáne Tegi Bala asyrap alýshynyń nusqaýy boıynsha týýdy memlekettik tirkeý týraly akt jazbasyna jazylady. Bala asyrap alýshynyń qalaýy boıynsha ákesi (anasy) týraly málimetter kórsetilmeýi múmkin.