– Qap.., – dedi Kúreńbel asýyna kóterile bergenimizde kúıgelektene til qatqan ormanshy Dúısenbaı. – Jo... Joq. Bara almaımyz... Búgin ótý qıyn bul jerden.
– Nege?
– Tómende shekarashylar júr.
«Áttegen-aı!.. – dedik myna sózdi estigende ishimizden biz de. – Sonsha jerden kelip turyp... Qarashy endi... Qodas baqqan qyrǵyzdardy kóre almaıtyn boldyq-aý».
Sóıttik te kólikten túsip, tómenge kóz saldyq. Alqam-salqam taý bókterindegi keń ańǵar. Ony boılaı aqqan dúleı de doly ózen. Adýyndylyǵy sonsha, arqyraǵan úni asýdaǵy bizge anyq estilip tur. Sonyń ber jaǵyndaǵy jazyqta bir nárse qaraýytqandaı ma, qalaı? Baıyppen baǵdarlap qarasaq, qaraǵaıdan qıyp salynǵan ańshylar úıi eken. Bala kezden bilemiz, bul biz jaq – Qazaq eliniń Han Táńiri aýmaǵyndaǵy eń shetki núktesi. Al ózenniń arǵy qabaǵynda... Iá, onda she? Áskerı kıimdi eki adam astyndaǵy attaryn júre shaldyrǵan kúıi órge qaraı aıańdap ketip barady. Ol – qyrǵyz jurtyna qarasty jer. Kózimizge kóringen anaý ekeý – sol eldiń shekarashylary.
Erterekte Syrt jaılaýy dep atalatyn bul óńirde bári basqasha edi. Jaz shyǵa bere eki jaqtyń malshylary munda asyǵa kóship keletin. Sóıtetin de bir-birimen qaýqyldasa qaýyshyp, qońyr kúzge deıin myna ańǵardy kókpar men báıge dúbirine bólep jatatyn. Sonda ǵoı, shóp shabatyn brıgadaǵa kómekke kelgen mektep oqýshylary bizderdiń qonaqqa shaqyrylǵan aǵalarymyzǵa ilesip, qyrǵyzdardyń qodas fermasyna baratynymyz. Ol anaý turǵan Quzǵynuıa tekshesiniń ústindegi alańqaıda-tyn.
Arada kóp jyldar ótkende... Iá, jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan soń... Bolmysy men bitimi bólek osy taýly aımaq esimizge túsken. Mundaǵy kóz janaryńdy sýyryp áketerdeı sulýlyqqa ıe shyryshy buzylmaǵan tumsa tabıǵat oqtyn-oqtyn oıymyzǵa orala bergen. Sóıtip, onyń tylsym kúshke toly tóskeıleri túsimizge enip, synap saǵym syrǵanaǵan silemder sıqyr kúshpen ózine tartqan da turǵan. Ásirese ózderin qyrǵyzdarmyz deıtin sartqalmaq taıpasy, olardyń bala kúnimizdegi esimizde saqtalyp qalǵan erekshe salt-dástúrleri men atalǵan aımaqta bulardan basqa eshkim aınalyspaıtyn qodas sharýashylyǵy... Astanadan aýylǵa ańsarymyz aýǵanda: «Shirkin, sol Syrt jaılaýyna taǵy bir ret barsaq, kórsek», dep armandaıtynbyz. Sóıtip júrip aqyry bıyl jazda jolǵa shyqqan betimiz ǵoı. Biraq, amal qansha, aıaqastynan báriniń de ózgerip ketkeni. Buǵan sebep: eki el arasyna ala baǵan ornatylǵaly beri anda-sanda júrip ótetin kórshi memleket shekarashylarynyń patrýl kúnine tap kelgenimiz edi. Áıtpegende...
...Oıǵa alǵan josparymyzdyń oryndalmaı, qabaǵymyzdyń kirbiń tartqanyn baıqaǵan Dúısenbaıda maza joq. Kóńilimizdi aýlaý úshin ol bizdi birese asýdyń Qytaı jaq betindegi Tuıyqasha shatqalyna, keleside sonaý Han Táńiri baýraıynan bastaý alatyn eki-úsh ózenniń ereksheligine nazar aýdartýmen álek. Onyń alǵashqysyn biz biletinbiz. Bul osy óńirdegi 1928-1932 jyldardaǵy alasapyranǵa qatysy bar áńgime-tin. Atap aıtqanda, taý noıany Mergenbaı batyr eldi qyzyldardyń qyrǵynynan qutqarý úshin olardy shekaranyń arǵy betine alyp ótýge bel baılaıdy. Sol oımen kóshti Qaqpaq ańǵarymen júrgizip otyryp, Sýlysaıǵa jetedi. Odan eshbir shyǵynsyz Tuıyqasha shatqalyna ótedi. Aqyrynda Asýtórge aıaq basqanda attap júre almas aq qar, kók muzǵa tap bolady. Bul qıyndyqtan shyǵý úshin batyr kóshtegi erkek kindiktiniń bárin betkeıge jaýyp jiberip, olardy jalǵyz aıaq jol sulbasyn jasaýǵa jumyldyrady. Sóıtip, qasat qardan arshylǵan muzdy jer ústine qaraǵaıdyń qordasy men kıizden jasalǵan múlik-múkámaldy aıamaı tósettiredi. Sol arqyly mal-jan ataýlynyń bárin qııamettiń qyl kópirindeı soqpaqpen aman-esen ótkizip, qýǵynshylardan qutylyp ketedi. Muny erterekte biz «Tıan-Shannyń kovboıy» atty maqalamyzda egjeı-tegjeı jazǵanbyz. Tarıhı-kórkem fılmge suranyp-aq turǵan taqyryp...
Al ormanshynyń taý ózenderiniń ereksheligi jóninde aıtqan ekinshi áńgimesi nazar aýdararlyq nárse der edik. Bul buryn biz estimegen tyń derek. Sony maǵlumat. Dúısekeńniń sózine qaraǵanda mundaǵy shyń-quzdan qulaı aqqan sýlar túsiniń kógildir bolýy onyń quramynda altyn qıyrshyqtary bar degen uǵymdy bildiredi. Bul – jaı sóz emes, álmısaqtan bergi áńgime. Oǵan júginsek, sonaý patsha zamanynda mundaǵy taý qazaqtary Han Táńiri baýraıyndaǵy ózenderde bar altyn qumyn Sibir taıgasyndaǵy nemese Amerıka Alıaskasyndaǵy staratelder sekildi óndirip otyrǵan. Atap aıtqanda, ol sondaǵy qum-tastardy sarqyramadaǵy naýaǵa jýý jáne ıirimderge qurym kıiz tastap baryp alý der edik. Mundaǵy birinshi, ıaǵnı naýamen jumys isteý tásili jurtshylyqqa jaqsy tanys. Ol Mamın-Sıbırıak pen Djek London shyǵarmalarynda jetkilikti jazylǵan. Al ekinshi ádis... Bul nendeı nárse? Jolbasshymyzdyń túsindirýinshe babalarymyz ózenniń sý aınalyp aǵatyn múıisterine kıiz tekemetti shym-shym batyryp, aǵys alyp ketpes úshin shetterin taspen bastyryp tastaıtyn bolǵan. Sodan belgili bir ýaqyt ótkende ony ıirim túbinen qalqyta alyp shyǵyp, jıekke ákep sorǵytqan. Osydan keıin kepken kıizdi taqyr jerdegi arnaıy jaıylǵan qara mata ústine tóńkere qaqqanda, onyń betine qum sekildi usaq altyn qıyrshyqtary jyltyraı túsip otyrǵan. Osylaısha, jergilikti qazaqtar taý ózeni sýyndaǵy ózderi jaıǵan tekemet ne týyrlyqtaǵy jún qabattary ustap qalǵan baǵaly metaldyń ıne jasýyndaı shógindilerin asqan tózimdilikpen mysqaldap jınaǵan. Ǵajaby sol, joǵarydaǵydaı óte qıyn qareketpen óndirilgen altyn qumyn saqtaý da ońaı emes eken. Sondyqtan eshqandaı mata túrlerine toqtamaıtyn ony babalarymyz artel keńsesine iri qara terisinen tigilgen kishkentaı bylǵary dorbalarǵa salyp aparyp ótkizetin bolǵan.
Tıan-Shannyń Syrt, Baıynqol ańǵarlaryndaǵy kógildir sýly ózenderde kezdesetin altyn qıyrshyqtary týraly áńgime mánisin osylaı desek, endi onyń myna biz turǵan jerústi – taý júlgelerine qatysty aıtylar sóz tipti bólek. Sonyń biri, máselen, sonaý 1941-1945 jyldardaǵy soǵys kezindegi eldiń qorǵanys qýaty qajettiligi úshin ashylǵan Jarqulaq altyn keni. Taý júlgelerinen tabylýy men alynýy tez onyń sol kezde qandaı zor mańyzǵa ıe ekenin bir-aq nárseden baıqaýǵa bolatyn. Ol – aýdan ortalyǵy Narynqoldan Han Táńiri etegindegi Mármar qabyrǵaǵa deıingi ıt tumsyǵy ótpes ný orman men joıdasyz taý-tasty buzyp-jara otyryp salǵan 74 shaqyrymdyq kúre jol. Eger asa bir kúıip turǵan qıyn iske kerek etilmese, memleket sol kezderi mundaı qadamǵa barmas edi. Demek solaı bolǵan ǵoı. Sóıtip, onyń paıdasyn alǵashynda atalǵan rýdnıktegi kenshi, geolog, shopyr qaýymy kórse, odan keıingi 75 jylda ol jaılaýdaǵy shopandar men qaraǵaı daıyndaýshy brıgadalarǵa, shyńdarǵa joryqqa attanǵan alpınıster men shekara zastavalaryndaǵy jaýyngerlerge minsiz qyzmet kórsetip keledi. Al GRP dep atalatyn geologııalyq barlaý partııasy beketiniń bıik betkeıindegi soǵys jyldarynda úńgip salynǵan zaboılar she? Jarty ǵasyr únsiz turyp, jumysy osy bertinde ǵana qaıta jandanǵan onyń shtrekterinde joǵaryda aıtylǵan qaharly kezeńde 150 jumysshynyń tórt aýysymmen kúndiz-túni tynbaı eńbek etkenin qazir eshkim bilmeıdi. Bul – tek arhıv sórelerindegi shań basqan qaǵaz betterinde ǵana saqtalyp qalǵan sırek derek. Olardyń 1941-1945 jyldardaǵy, ıaǵnı Batysta júrip jatqan soǵys ýaqytynda jumys istegen ata-ákelerimizdiń qatarynda buǵanasy bekip, qabyrǵasy qatpaǵan 16 jastaǵy jasóspirim, bolashaqta qazaq ádebıetiniń klassıgi atanatyn jazýshy Berdibek Soqpaqbaev ta bar-tyn. Keıin ataqty qalamger óziniń kóptegen týyndysynda ıen taýdaǵy osy Jarqulaq altyn kenin, ondaǵy sýyq ta surqaı barak úıleri men kúngeıdegi qaýipti qııa jolmen rýda tasyǵan jerlesteriniń azapty ómirin asqan bir aıaýshylyq sezimmen jazǵan edi. Ony, ásirese, Bekeńniń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» atty ómirbaıandyq trılogııasyndaǵy birinshi kitap taraýlarynan anyq baıqaýǵa bolady.
... Asý ústinde, mine, joǵarydaǵy jaıttardy sóz etip turǵanymyzda tóńirekti tintkilep júrgen jolbasshymyz izdegen joǵyn tapty-aý deımin, bizdi ózine qol bulǵap shaqyrǵandaı boldy. Sóıtti de ile-shala: «Tynysh... Qozǵalmańdar!» degen ısharamen qalt tura qaldy. Buǵan sebep: tóbemizdegi tónip turǵan jaqpartas jaqtan shyqqan ún edi. Shıqyldaǵan belgisiz dybys, bógde qus daýsy.
– Ular! – dedi qýana til qatqan Dúısekeń. – Bilesińder me muny?
– Joq. Estigenimiz bolmasa, kórgen emespiz.
– Endeshe, beri qarańdar. Men anaý qyrǵa baramyn da úrkitemin. Sonda ony kóretin bolasyńdar.
Osylaı degen ol joǵaryǵa qaraı adymdaı jóneldi. Qııa betkeıdi órlep, bizden 150 metr bıiktikke kóterilgende, qalyń tobylǵy arasynan áldebir qustar boı kórsete bastady. Túrleri qońyr men sur tús óńdes. Bir kórgen jan olardy betkeıdegi bozǵylt tastardan ajyrata almaı qalary anyq. Poshymdary da bólek. Úlkendi-kishili degendeı ártúrli. Bireýi atalyǵy nemese analyǵy, ekinshisi osy kóktem men jazda ósip-jetilgen balapandary ma dep oılaısyń. Baıqaǵanymyz, kóp ushpaıdy eken. О́rge qaraı zymyraı jorǵalap barady. Osy kezde... Iá, olarǵa Dúısekeń taıaı bergen ýaqytta qalyń qorymtastardyń arasynan bir ulardyń kókke kóterilgeni! Dene turqy kishi jabaıy qazǵa uqsaı ma, qalaı?.. Ǵajaby sol, shoqydan ushyp shyqqannan bastap ol qanatyn qaqpady. Quddy bir parashıýt dersiń. Kók júzinde qalqydy da otyrdy. Sóıtip, ańǵardyń qarsy betindegi arsha arasyna baryp qondy.
Jolbasshymyz kúngeıden túsip, janymyzǵa kelgennen keıin ular qustyń qımyl-qareketine qyzyqqan biz al kep ony nópir suraqtyń astyna aldyq deısiz. Dúısekeńniń solarǵa qaıtarǵan jaýaptarynan uqqanymyz: bul qanattylar ókili esh ýaqytta etekke túspeıdi eken. Taýdyń ushar basynda ǵana júredi. Qoregi betkeıden jıi-jıi kóshetin qorymtastar arasyndaǵy ań-qus aıaǵy tımegen alańqaıdaǵy ular shóp pen taý shaıy atty ósimdik, sondaı-aq tobylǵynyń gúldi japyraq sabaqtary jáne arsha dińinen shyǵyp, sol aǵash qabyǵyna pyshaq qyryndaı ǵana bolyp jınalǵan sól maıy. Ara-tura quz-qııadaǵy qalaqtastar arasyndaǵy qynalardy da shoqyp qoıady deıdi. Onda da olardyń bárin emes, keıbireýlerin ǵana. Al qys kezindegi kún ashyqta bul qustar taýtekeler tobynyń artynan ilesip otyratyn bolyp shyqty. Sebebi ol ańdar qardy buzyp, jylqy sııaqty tebindemese de soǵan uqsas áreket jasap, shıyrlaı jaıylady eken. Mine, ularlar sondaǵy iz túsip, ashylǵan jerdegi buta, shóp arasynan óz nápaqasyn taýyp jeýdi ınstınkti túrde jaqsy meńgergen.
– Ular – óte saq qus, – dedi sóz etilip otyrǵan taqyrypqa baılanysty bizdiń erekshe qyzyǵýshylyǵymyzdy bilgennen keıin sheshile sóılegen ormanshy. – Ol adamdy 1-1,5 shaqyrym jerden-aq baıqap, shıqyldaı bastaıdy. Jaqyndaı tússeń, odan ári mazasyzdanady. Sóıtip, búkil tobymen múlgip turǵan taýdy ý-shý qylady. Qazaqta «Ulardaı shýlady» degen sóz bar emes pe? Bul soǵan oraı aıtylǵan ba dep oılaımyn. Sodan soń ol eshkimge ustatpaıdy jáne qolǵa da úırenbeıdi. Aqıqatyn aıtsam, alpystan asqan osy jasyma deıin aılasyn asyrý arqyly ony aýlap alǵan ańshyny kórgenim joq. Eger qapelimde myltyq oǵynan topshysy úzilip, aıaǵy synǵan, sonyń kesirinen usha da, júre de almaı amalsyz qolǵa túsken ular bolsa, ol kóp ómir súrmeıdi. Tez ólip qalady. Qasıetti qus qoı. Serti solaı. Áıtpese zoobaqtarda ular nege joq? Sebebi joǵarydaǵydaı.
Osylaı degen Dúısekeń sóziniń sońyn tómendegideı áńgimemen aıaqtady. О́zimiz sóz etip otyrǵan qustyń qanattary o bastan óte qysqa jaratylady eken. Sondyqtan ol kóp rette uzyndyǵy 40-45 santımetrlik, salmaǵy 2-2,5 kılogramdyq dene turqyna saı tepe-teńdikke qol jetkize almaı, erkin ushyp-qonýǵa orasholaqtyq tanytatyn bolyp shyqty. Onyń kók júzine sırek kóterilip, qanatyn qaqpaı qalyqtaýy, mine, osyndaı jaǵdaıǵa baılanysty sııaqty. Budan ózge analyǵy 4-8-ge deıin jumyrtqa taýyp, bir aı mólsherinde balapan basyp shyǵaratyn ular etiniń emdik, adamǵa kúsh-qýat bererlik qasıetteri de nazar aýdararlyq. Ol ıen taýdyń eshkim aıaq baspaǵan jerlerindegi sırek ósimdikter boıyndaǵy dárýmender nátıjesi ǵoı. Sondaı-aq ular onsha semiz bolmaıdy eken. Onyń etinde maı óte az mólsherde kezdesedi deıdi áńgime ıesi. Muny: «Bul qustyń tynym tappaıtyn qozǵalysyna, atap aıtqanda qııadan qııaǵa jorǵalap júretin mazasyz qımylyna baılanysty jaǵdaı», dep túsindirdi ol.
– Mana siz osy tóńirekten birdeńeni izdep taýyp, ony kórsetýge ıshara jasap shaqyrǵandaı bolyp edińiz, – dedik biz kólikke minip, qaıtýǵa jınalyp jatqanymyzda. – Sol kezde ular shıqyldap... Nazarymyz soǵan aýyp ketti emes pe? Al ol...
– E, muny jaqsy eske saldyńyzdar. Bul myna nárse. Júrińizder kórseteıin.
Osylaı degen ormanshy betkeıge kelip, bir shópti túbimen julyp aldy. «Bul – sarykúıik, – dedi. – Osy Syrt aımaǵynda ǵana ósedi. Basqa jerde joq. Kórip tursyzdar, bákene boıly, sırek aqshyl sary noqat gúli bar, bir-birimen tutasa ósken eleýsiz shóp. Muny jylqy keremet súısinip jeıdi. Qystan azyp shyǵyp, al kóktemde buǵan aýzy tıgen qylquıryq ataýlynyń qaı-qaısysy da tez qýnap shyǵa keledi. Jelidegi saýym arasynda sarykúıikke jaıylǵan bıelerdiń qymyzy da kúshti. Uıqyńdy keltirip, uryp jyǵady».
Dúısekeńniń myna sózin estigende kóz aldymyzǵa jyr dúldúli Ilııas Jansúgirov elestedi. Ol kisi 1927 jyly ataqty Qarqara jaılaýyna kelip, osy óńirdi túgel aralaǵan. Nátıjesinde, «Jetisý sýretteri» atty birneshe sıklden turatyn poezııalyq týyndyny ómirge ákelgen. Sonda «Jer túgi» degen taraý bar. Muny bóle-jara aıtyp otyrǵanymyz, 54 joldyq osy óleńde Kegen, Narynqol óńirinde ósetin 90-nan astam aǵash pen ósimdik túriniń attary atalǵan. Solardyń qatarynda qazir myna biz turǵan Syrt jaılaýyndaǵy sarykúıik te bar. Muny qazaq óleńiniń has júırigi: «...Bıikte bited shópten sarykúıik, Tistenip jatyr julyp mal súısinip. Qymyzyn sarykúıiktiń ishemiz dep, Albandar jaılaıdy eken qustaı bıik», dep tógiltedi. Sol ósimdik, mine, osy. Muny qazir kóp eshkim bilmeıdi. Bulaı deıtinimiz, keńestik kezeńdi qoıshy, onyń aty táýelsizdikten beri jaryqqa shyqqan kóp túsindirme sózdikterdiń ózinde joq. Ǵalymdar enjarlyq tanytqan nemese umytqan. Sondyqtan Jetisý jerindegi erekshe bir ósimdiktiń atyn atap, túsin tústep, qaǵaz betine qaldyryp ketken Ilııas aǵamyzǵa «Rahmet!» deımiz.
Osyny oılap asýdan tómen túsip kelemiz. Maqsatymyz – ańǵardy boılap keri qaıtý. Jolshybaı ormanshy dosymyz kórsetýge ýáde bergen jerge soǵyp, sondaǵy óte sırek tabıǵat týyndysyn tamashalaý. «Ol ne nárse eken?» dep qoıamyz ishimizden. О́stip otyryp úlken Qaqpaq ózenine keldik. Ony jaǵalaǵan kúıi Bozymbaı saıy burylysyna jettik. Sálden soń Atabaıdyń aq tasynan óttik te Saryqolatqa jete bere kólikten tústik. Sóıtip, shyǵys jaǵymyzdaǵy jolbarys jondy jota ústimen órge qaraı jaıaý tarttyq.
Osy kezde kúngeıden «áńgúshik-áńgúshik» dep sýyr sháńkildedi. «Bar eken-aý, taýdyń beıkúná maqulyǵy. Joǵalyp ketpegenine shúkir!..» dedik Dúısenbaıǵa qarap. «Iá, bar, – dep til qatty bizdiń tańdanysymyzdy túsingen ol. – Burynǵydaı bolmasa da qaıtadan ósip-óne bastady ǵoı». Sóıtti de, bul jaǵdaıdy bilmeıtin bizdiń janymyzdaǵy «National Geographic» jýrnalynyń jigitterine onyń tarıhyn aıtýǵa kóshti. «60-jyldary, – dedi, – Máskeýdegi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń birinen jiberilgen arnaıy brıgada osy Syrt jaılaýyna keldi de, shatyrlaryn tigip tastap, jaz boıy jatty da qoıdy. Tirlikteri – saı-saladaǵy sýyr inderine dári tastaý. Momyn maqulyqty óltirý. Qyrý. Sebebin suraǵandarǵa aıtatyndary – bular oba aýrýyn taratady, sondyqtan osylaı istep jatyrmyz degen ýáj. Atalǵan naýqannyń etek alǵany sonsha, keıin joǵarydaǵy brıgadaǵa óz adamdary jetpeı, olar buǵan jergilikti jerdegi qoly bos zeınetkerlerdi jaldaı bastady. Osylaısha, aınalasy 4-5 jyldyń ishinde Syrt jaılaýyndaǵy kúngeılerde esh alańsyz júrgen beıkúná maqulyq kórinbeıtin, daýsy da estilmeıtin boldy. Olardy ortalyqtan kelgen ǵylymı zertteý mekemesiniń mamandary nege joıdy? Úkimet joǵarydaǵy áreketti birneshe jyl boıy nege toqtatpady? Oǵan sol kezde de, odan keıin de jaýap bolǵan joq. Tek el-jurttyń uzynqulaqtan estigeni: «Eshqandaı da obanyń aldyn alý emes. Sol ýaqytta jańadan bir dári-preparat tabylǵan eken. Sony mamandar sýyrlar arqyly synaqtan ótkizip kóripti», degen kúńkil sóz ǵana. Jaraıdy. О́tken oqıǵa ózimen ketsin. Arada kóp jyldar ótkende sýyrlardyń qaıtadan ósip-ónip, daýystarynyń jarqyn-jarqyn shyqqanyna shúkir deıik. Iá, barǵa qanaǵat. Al.., joqqa salaýat.
Osyny aıtqan jolbasshymyz kezekti bir tóbeden asyp túsip, kelesisine qaraı kóterilgenimizde, qysqa-qysqa taǵy eki hıkaıaǵa erik berdi deısiz. Onyń alǵashqysy 2500-3000 metr bıiktikten tómenge kóz salǵanymyzda baıqalǵan oıdym-oıdym qara jerler edi. Erte zamandaǵy qystaý oryndary ǵoı. «Baıaǵyda, orys pen qytaı saýdagerleri munda kelmeı turǵanda, – dedi solardy nusqaǵan ormanshy, – ańshy babalarymyz ózderine qajet myltyq oǵynyń dárisin 40-50 jyldyq eski qoı qoralary astynan alatyn bolǵan. «Qalaı?» deısizder ǵoı. О́zimiz qysta otqa jaǵyp júrgen kóń qabaty bar emes pe? Aldymen olar sony qoparady eken. Ony tekshelep, basqa jerge úıgen soń soǵan uqsas, biraq kópten beri jınalǵan sary sýǵa shylanǵan ekinshi jer qyrtysyn arshýǵa kirisetin bolyp shyqty. Osydan keıin úshinshi kebý qı qabatyna jetkende, onyń tabanynda qumsheker sııaqty appaq tuz untaqtary qup-qurǵaq kúıde jatatyn bolǵan. Ańshylar, mine, sony ózderi biletin ádispen jınap alyp, odan myltyq dárisin jasaǵan. Ol aqjol dep atalǵan.
Ho-o-sh, endi ekinshi áńgimeme kósheıin. Bul – myna qarsy qaptaldaǵy aq tasty shoqyǵa qatysty jaıt. О́tken zamanda munda Atabaı atty qyrǵyz ańshysy ómir súripti. Ol mergendiginde shek joq óte qyraǵy adam eken. Mine, sol kisi bir kúni Syrt jaılaýynyń teriskeıinen úlken taýtekeni atyp jaralaıdy. Sony qýa-qýa osy mańaıǵa kelgende aq burshaq aralas jańbyr jaýyp, quz-qııa ataýlynyń bári aqsha qarǵa oranǵandaı bolyp shyǵa keledi. Osy mezette ańshy ózi izine túsip kele jatqan taýtekeni jaqyn múıisten kórip qalady. Jaralanyp, ábden álsiregen janýar eki búıirin soǵa damyldap tur eken. Sol sátte ony qaraýylǵa alǵan Atabaı alǵa attaı bermeı me?.. Biraq qaptaldaǵy aq tas pen ony japqan aq burshaqtan eshteńeni ajyrata almaı qalǵan ańshynyń aıaǵy oqystan taıyp ketip, quzdan ushady da ketedi. Sóıtip, onyń betkeıdegi ár tasqa bir soǵylǵan denesi etektegi saı tabanynan baryp shyǵady. Sodan beri myna shoqy Atabaıdyń aq tasy atalyp ketken eken».
Osy oqıǵalardy aıtyp bola berip: «Mine, keldik! Anaǵan qarańyzdar!» degen Dúısekeńniń qýanyshty únin estigen biz ol nusqaǵan jaqqa jalt qaradyq. Sóıtsek... Seneıik pe, senbeıik pe?!. Aldymyzda alyp jartas tur. Ol taýdyń qyr jelkesine mine ornalasypty. Ǵajaby sol, aq tastan quralǵan onyń qabyrǵasynyń ortasy úńireıgen tesik. Úlken oıyq. Odan kók zeńgir aspan móldireı kórinip tur. Kádimgi qaqpa.., ıá, aspan qaqpasy! Nemese kók júzine kóz tiger tabıǵat terezesi dersiń muny. Sonda bul qaı zamanda ómirge kelgen? Jáne ony kim tesip jasaǵan? Adam ba, joq álde tabıǵattyń ózi me?
– Bul jerdi eshkim bilmeıdi, – dedi ormanshy. – О́ıtkeni ornalasqan jeri óte bıik, júretin joly da qıyn taý silemi ǵoı. Sýretke jaqsylap túsirip alyńyzdar. Sebebi elge áli beımálim jer bolǵandyqtan, fotosy da gazet-jýrnaldarǵa shyqqan emes.
– Solaı deńiz. Jartastaǵy tesik... Anaý oıyqty aıtamyz da. Ol neden paıda bolǵan? Sony bilesiz be?
– Bul san jyldar boıǵy batystan soqqan jel men jaýynnyń áseri. Basqa eshteńe de emes. Kórip tursyzdar, jartas bıik taý qyraty ústinde ornalasqan. Ol Tıan-Shandaǵy kúz ben qys jáne kóktemniń alǵashqy aılarynda paıda bolatyn ókpek jeldiń ótinde tur. Ekpini adamdy ushyryp áketerdeı kúshke ıe ol ózine kese kóldeneń turǵan tas qabyrǵany mújip, tespegende qaıtedi. Bul kúnder men aılar jáne jyldar boıǵy áreket emes. Ǵasyrǵa teń ýaqyttyń áseri.
...Taýdan tómen túsip, qaıtýǵa jınaldyq. Oıymyz oıaý. Kóńilimiz toq. Júzimiz jadyrańqy. Júrisimiz de shıraq. Buǵan sebep o bastaǵy josparymyz júzege aspaǵanymen, onyń ornyn ormanshy jerlesimiz Dúısenbaı Silámjanulynyń Syrt aımaǵy týraly búgingi aıtqan tyń da sony derekterge toly áńgimeleri men tabıǵattyń tosyn qubylystaryn kórsetken jerleriniń áseri. Solar bárin artyǵymen toltyrǵandaı. Iá, Taıan-Shandaǵy bir asý, bir ańǵar. Ony boılaı aqqan bir ózen. Jáne solar ornalasqan bir taý júlgesi. Osylardyń ózinde joǵarydaǵydaı qanshama syr jatyr. Al Narynqol atty arýaqty aımaqtyń budan basqa Baıynqol, Qaıshy, Oıqaraǵaı atyraptarynda qanshama qupııa jatyr deseńizshi... Aldaǵy ýaqytta Alla endi sol jerlerdi kórýimizge jazsyn deıik.
Janbolat AÝPBAEV,
jýrnalıst
Almaty oblysy,
Raıymbek aýdany,
Narynqol aýyly