Tastaǵan aıypty ma, alǵan aıypty ma?

Dúbirge toly dúnıe Taıaý Shyǵysta kútpegen jaǵdaıdyń bolýy ádetke aınalǵandaı. Osydan bir aıdan asa buryn radıkaldy ıslamıster Iraktyń bir aımaǵyn basyp alsa, endi olardyń qolyna 40 kılogramdaı radıoaktıvti ýran, sondaı-aq, hımııalyq qarý jasaıtyn zaýyt túsipti degen habar álemdi shoshytty. Jáne bul habardy taratqan Iraktyń BUU-daǵy ókili Mo­ham­med Álı ál-Hakım. Ol BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnǵa shaǵymdanyp, Mosýl qalasyndaǵy ýnıversıtettiń zerthanasynda saqtalǵan 40 kılogramdaı ýrannyń urlanǵanyn, onyń «jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaýǵa paıdalanylýy múmkindigin» aıtady. О́zinshe, ol radıkaldy ıslamısterdi aıyptap, sol asa qaýipti ónimdi olardyń qolynan tartyp alý qajettigin oılaıtyn, olardan japa shegetin halyqtyń qamyn oılaıtyn adamdaı kórinedi. Eń aldymen, radıkaldy ısla­mısterdi osynaý qaýipti ónimdi «urlady» dep aıyptaý artyq, bul – olardyń tek áskerı oljasy ǵana. Olar Mosýl qalasyn op-ońaı basyp alsa, ol jerdegi nárseniń bári olardyń ıeligine kóshetini belgili. Mynany nege alasyń dep, olardy aıyptaı almaısyń. Bireýler jaýapsyzdyqpen tastaǵan soń, olar alǵan. Basty aıypker – Irak úkimeti. Ýran sııaqty asa qaýipti jáne strategııalyq máni bar ónimdi terrorshylardyń qolyna ońaı túsetin jerde saqtaǵany úshin ol álem aldynda jaýap berýge tıis. Bir jaqsysy – Halyqaralyq atom qýaty jónindegi agenttik (MAGATE) «qoldy bolǵan» ýran­nyń baıytylýy tómen ekenin, odan qaýiptenetindeı eshnárse joqtyǵyn aıtyp, jurttyń kóńilin tynshytty. Sóıtse de, agenttik «kez kelgen radıoaktıvtik materıaldy baqylaýsyz qaldyrýǵa bolmaıtynyn» qatty eskertti. Tipti, sol «nashar» ýrannan qarý jasaýǵa bolmaǵanmen, ony kádimgi bombaǵa qosyp jarǵan kúnniń ózinde ol biraz nárseni búldire alady eken. Ýran ǵana emes, Islam halıfaty jasaqshylarynyń qolyna Baǵdat qalasynan 70 shaqyrym ǵana qashyqtyqta ornalasqan «Ál-Mýtanna» hımııalyq qarý jasaıtyn ortalyǵy da kóshken kórinedi. Muny da Iraktyń BUU-daǵy ókili Ál-Hakım zar eńirep habarlady. Sonyń saldarynan Irak hımııalyq qarýdy joıý jónindegi mindettemelerin oryndaı almaıtyn boldy deıdi. Sonda olar bul jumysty atqarýdy ekstremıster zaýytty basyp alǵan soń ǵana oılaǵan ba? Buryn qaıda bolǵan? Taǵy da bir jaqsysy deıik – MAGATE emes, endi AQSh mamandary bul zaýyttaǵy materıaldardan hımııalyq qarý jasaý múmkindigi joq degendi aıtyp otyr. Tipti, AQSh memdepartamentiniń ókili Djen Persı «bul keshende hımııalyq qarýlar jasaıtyn materıal joq jáne ony tasymaldaý da múmkin emes» dep málimdegen. Al qarý jasalatyn bolsa, qaıter edi?! Muny da Irak basshylyǵynyń jaýapsyzdyǵy dersiń. Osy jerde biraz jaı oıǵa oralady. Sonaý 2003 jyly AQSh-tyń Irakqa basyp kirip, bul eldiń basshysy Saddam Hýseındi darǵa asýy sol jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa baılanysty edi ǵoı. Sonda ondaı qarý tabylmaı, biraz jurt nege basyp kirdiń dep AQSh-ty aıyptaǵan. Al mynaý «Ál-Mýtanna» zaýyty qaıdan shyqqan? Bul elden AQSh áskeriniń ketkeni kúni keshe emes pe edi? Muny kim salǵan, halyqaralyq uıymdar ne qarap otyrǵan? Qınalǵanda qoldaıtyn odaqtasyń bolsyn Brazılııada ótken fýtbol chempıonatynyń dańǵazasynan birshama báseńdeý estildi, áıtpese, osy eldiń Fortaleze qalasynda basqosqan BRIKS elderi basshylarynyń keńesi de aıtarlyqtaı álemdik máni bar oqıǵa edi. Bul – olardyń altynshy basqosýy. Jalpy, BRIKS-tiń (qazaqsha BRÚQO degen jón) ózi týraly aıtar bolsaq, bul ózi bolǵanynan alda bolary kúshtirek qaýymdastyq. Onyń quramyna Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy kiredi. Aldynda BRIK bolǵan, keıinirek, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy qosylǵan soń, qazirgi ataýyn ıemdendi. Halqynyń sany jaǵynan osy bes elde búkil álem halqynyń jartysyndaıy turady. Qozǵaýshy kúsh sanalatyn sol halyq shyn máninde óndirgish kúshke aınalar bolsa, keremetterge qol jetkizer edi. Bul top ta búgingi ıntegrasııa zamanynyń týyndysy. Jurt qazir birigýge umtylady. Birikpeseń, básekede utylasyń. Sol birigýdiń de túri kóp. Bireýler Eýroodaq sııaqty tym jaqyn birigedi. Sondaı-aq, yqpalyna, bedeline, kúsh-qýatyna qaraı (8-dik top, qazir 7-lik top, 20-lyq top) birigetinder bar. Birikkende, olar óz maqsat-múddesin oılaıdy. Keıde sol maqsat-múddesi basqalar tarapynan eskerilmeı jatsa, múddeli elder ózderinshe jańasha odaq qurady. Munda belgili dárejede saıası astar da bolady. BRIKS-tiń quramyna qarap odan AQSh yqpalyna qarsylyq nıetti de ańǵarǵandaısyń. Ásirese, Reseı men Qytaıdyń bul jónindegi kózqarasy aıqyn. Tipti, sońǵy kezdegi oqıǵalar oǵan aıtarlyqtaı yqpal etti dese de bolǵandaı. Reseıdiń kúshti damyǵan 8 el tobynan yǵystyrylýy, Eýroodaq elderi tarapynan ekonomıkalyq sanksııalarǵa ushyraýy, tipti, saıası turǵyda oqshaýlandyry­lýy onyń dos elderimen baıla­nysyn burynǵydan nyǵaıta túsýge májbúrledi. Osy jerde BRIKS elderi tobynyń óziniń Reseıdeı odaqtasyna dos kóńilin usynǵanyn basa aıtqan jón-aý. Áliptiń artyn baǵyp, taısaqtamaı, basqalarǵa qaraılamaı, basqosýǵa jınalýy, onda ózekti máselelerdi talqylaýy Máskeýge kórsetilgen naqty qoldaý ekeni anyq. Ras, búgingi kún tártibi osydan eki jyl buryn Los-Kabostaǵy 20-lyq toptyń sammıti kezinde BRIKS basshylary aýqymynda sóz bolǵan. Endi naqtylanyp otyr. Naqtylanǵanda, basqosýda Jańa damý bankin (JDB) qurý jóninde kelisim jasaldy. Ol Shanhaı qalasynda ornalaspaq. Onyń kapıtaly 100 mıllıard dollarǵa jeteǵabyl bolmaq. Bastapqyda ár el 2 mıllıardtan, sondaı-aq, kepildik retinde taǵy da 8 mıllıardtan qarjy quımaq. Sonymen qatar, bul bankke qosymsha ınfraqurylymdyq qor da qurylmaq. Sol «artyq qazandaǵy» 100 mıllıard dollardaı qarjy bestik elderindegi jobalardy qarjylandyratyn kórinedi. Bul jóninde naqty sheshim BRIKS-tiń Reseıdiń Ýfa qalasyndaǵy basqosýynda qabyldanbaq. Árıne, basqosýdyń jumysy negizgi kelisimge qol qoıýmen shektelmeıdi. Onda kóptegen máseleler sóz bolyp, pikirler almasylady. Ol aldaǵy qarym-qatynastardyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıdy. Alǵashynda bul qaýymdastyq tek ekonomıkalyq sıpatta ǵana kórinse, bul jolǵy basqosýdan keıin onyń saıası sıpaty da aıqyn ańǵaryla bastady. JDB men ınfraqurylymdyq qordyń ózin olar ózderiniń yqpaly júrińkiremeıtin Dúnıejúzilik bankke (kapıtaly 223 mlrd. dollar) jáne Halyqaralyq valıýta qoryna (kapıtaly 360 mlrd. dollar) balama retinde qurǵany anyq. Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».