Jyl saıyn 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin jáne ashtyq qurbandaryn eske alý kúni taıaǵanda, kóbimiz oılanyp qalamyz. «Bul náýbet qaıdan keldi? Odan qutylýǵa bolmas pa edi? Ult qaıratkerleri birlik, kóregendik tanytqanda shyǵyn azaıar ma edi?..». Árıne, munyń bári – beıbit hám toq zamannyń suraǵy.
Keńestik «jarııalyqtan» beri arhıvterden qanshama qujat shyqty, buryn qozǵalmaǵan nesheme mátin, derek jarııalandy, biraq qoǵam naqty qorytyndy, baıypty baǵany talap etetini baıqaldy.
Kúrdeli túıindi tarqatý Prezıdent Q.Toqaev aıqyndaǵan Ádiletti Qazaqstan kezeńi moınyna túsip tur. Osy sebepti 2020 jyly 24 qarashada Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa quryldy. Atalǵan komıssııa pandemııa kedergisine qaramaı eleýli jumys atqardy. Sonyń bir parasy – 2023 jyldyń basynda Memlekettik keńesshi E.Qarın Prezıdentke tanystyrǵan saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń túrli sanaty týraly qujattar men materıaldardyń 31 tomdyq jınaǵy. Tanymal ǵalymdar, sarapshy mamandar engen Memlekettik komıssııa elimizdiń respýblıkalyq, oblystyq, aýdandyq arhıvterinde, jabyq qorlarynda keshendi izdeý, júıeleý, zertteý jumysyn júrgizdi. Ásirese zań talabymen quzyrly memlekettik organdarmen birlesip, buryn «jabyq» sanalǵan arhıv materıaldaryn qupııasyzdandyrýǵa, qurbandardy aqtaýǵa baılanysty qyrýar is atqardy. Munyń syrtynda arhıv qujattaryn sıfrlandyrý men elektrondy qorlardy jasaqtaý úderisi qatar júrip jatyr. Muraǵat baǵytyndaǵy izdenis – óńirler de tom-tom jınaq ázirleı bastady. Memlekettik keńesshi muny birizdi, tııanaqty júrgizýdi tapsyrdy.
Ataýly kúnniń taǵy bir baǵyty – halqymyzdyń teń jartysyn mert etken tragedııaǵa, ıaǵnı ashtyq náýbetine qatysty. Ashtyq qurbandaryn zertteý-zerdeleý jumysyn Parlament Senatynyń tóraǵasy M.Áshimbaev bastaǵan halyq qalaýlylary men ǵalymdardan quralǵan top kezeń-kezeńmen atqaryp keledi. Taıaýda «Asharshylyq. Golod. 1928-1934» qujattar jınaǵynyń 6-7 tomy sala mamandary men jalpy qaýymǵa usynyldy.
Munyń bári ortaq tarıhı tanym arqyly birtutas ulttyq sana qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Bul – táýelsizdik qundylyqtaryn bekemdeıtin memleketshil izdenister men jumystar. Ultty synaǵan saıası náýbet pen qasiret taǵylymy qanshama jyl ótse de bizdi, ıaǵnı eldi tutastandyra túsedi. Osynaý jan jarasy postkeńestik keńistikti biriktiredi, tolǵandyrady. Muny aqyn Rasýl Ǵamzatov «Jer betinde nan arzan, adam ómiri qymbat bolsyn!» dep, biraýyz sózge syıdyrypty...
Memlekettik keńesshi Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń taıaýdaǵy jıynynda bıyl Prezıdent arhıvi «Alashorda isi» atty 12 tomdyq (akademık M.Qoıgeldıevtiń jetekshiligimen) jınaq jarııalaıtynyn habardar etti. Buıyrsa, bul da halyq jadyn jańǵyrtar rámizdi qazyna bolǵaly tur.
Osy tusta bir jaıtty umytpalyq. Saıası qýǵyn-súrgin men ashtyq qurbandaryn zertteý baǵytynda ǵalymdar, yntaly zertteýshiler buǵan deıin túk bitirmedi deı almaımyz. Dara shaýyp izdendi, zerttedi, biraq keshendi memlekettik kózqaras bolmady. Búgin nıet te, ustanym da, parasat ta bar. Ázirlenip jatqan 7 tomdyq jańa «Qazaqstan tarıhy» da osy órede.
Esterińizde bolsa, 1992 jyly IýNESKO «Álem jady» atty baǵdarlama qabyldady. Biz ol shaqta táýelsizdik alyp, «onsyz da jadymyz jańǵyrdy» dep, bórkimizdi aspanǵa atyp júrgenbiz. Sol baǵdarlamada: «Qujatty mura – álem halyqtary ujymdyq jadynyń qujaty. Osy arqyly adamzat qoǵamyndaǵy aqyl-oıdyń, jańalyqtardyń, jetistikterdiń, túrli qıyndyqtyń evolıýsııasyn bilemiz» dep jazylǵan-dy. Bylaı qaraǵanda, bári túsinikti, órkenıetti. Alaıda búgingi qaısybir elderdiń peıili jadty jadaǵaılandyryp jatqandaı...
Álem tońyp sekirgender men toıyp sekirgenderden turady. Júregi jaraly elder Tarıhı jad ınstıtýtyn qurady. Arylý men táýbeniń órkenıetti jolyn salalandyrady. Bul – ádilettilik qadamy. Qazirgi kóp bastama halyq qamy men tarıh qamy ekenin kóziqaraqty azamattar túsinedi.
Búgingi resmı dereknama keńes odaǵynda jalpy saıası qýǵyn-súrgin zardaby tıgen mıllıondar (Reseı zertteýshileri 35-40 mln dep jazady), GÝLAG-tarda, aıdaýda tabany tilinip azapqa salynǵan 5,8 mıllıon, atylǵan 815 myń adam týraly aqparat beredi. Al endi osy sandy ashtyq qurbandarymen salystyrsaq, jaǵdaı tym múshkil. Ǵalym-statıst Sergeı Shvesov «1921 jylǵy ashtyqta qazaq halqy 30% azaıdy» dese, amerıkalyq zertteýshi Sara Kemeron «30-jyldardaǵy ashtyqta 1,8 mln qazaq qyryldy» dep jazady. Bilikti ǵalymdar «1920-1930 jyldary ultymyzdyń bosýy men shyǵyny 3,5-4 mln», dep túıindeıdi.
Jalpy, tarıhı jadty qalyptaıtyn tórt tetik – arhıv, kitaphana, mýzeı, aqparat quraldary. Qıyn kezeńniń shyndyǵy osynda laıyqty kórsetilip, parasatpen baıyptalsa deımiz.
Mahambet aqyn «Erlerdiń isi bite me?» dep jyrlaǵan aqıqat tarıhı jadtyń tolyǵyp, ádildiktiń árqashan ústem bolýyn amanattaıdy.