Jaqynda Temirtaýdy aýyz sýmen qamtamasyz etip otyrǵan negizgi jeliniń qubyry jarylyp, bútin bir shahar sýsyz qalǵan edi. Jasyratyny joq, keıini ýaqytta sý qubyry tozyp, apat jıilep tur. Bir jyldyń ishinde 500-den asa apat oryn alypty. Qaraǵandydan tartylǵan kanaldyń 90 paıyzynyń tozyǵy ábden jetken. Qazir qala basshylyǵy qubyrdyń shirigen bólikterin almastyryp jatyr. Jumysqa shırap kiristi. Sý da turǵyndarǵa kestemen berile bastady.
Bul kanal 1981 jyly iske qosylǵan. Sodan beri jóndeý kórmegen. Jergilikti bılik ókilderiniń sózi – bul. Talap boıynsha, jeli ár 10 jylda jańartylýy kerek-tin. Biraq paıdalanýǵa berilgennen beri eshqandaı jóndeý kórmegen. Shirip, ábden tozyǵy jetip tur. Bir jylda 500-den asa apat bolypty. Sala mamandary «Jeli tolyǵymen jańartylmasa, apat jyl saıyn, birinen soń biri qaıtalana beretinin» alǵa tartyp otyr. Al tutastaı jańartýǵa shamamen 10 mlrd teńgeden asa qarajat qajet. Bıyl 5 shaqyrymy jańartylady. Munyń ózine 555 mln teńge bólinipti. Endigi sharýaǵa jaýaptylar qubyr jelilerin jedeldetip jańartyp, kúzge deıin úlgerýi kerek.
– Temirtaý úsh kózden sýmen qamtamasyz etiledi, onyń negizgisi – Qaraǵandy-Temirtaý sý qubyry. Búgingi tańda ol óziniń normatıvtik qyzmet merziminen eki ret asyp túsken. Kúrdeli jóndeý múldem bolmaǵan. Biz ınjenerlik jelilerdiń jaǵdaıyna baılanysty sýdy úzdiksiz bere almaımyz, sondyqtan shekteýler engizip, keste boıynsha berýge májbúrmiz. Shaǵym óte kóp. Qala turǵyndaryna jaǵdaıdyń sebepteri týraly habarladyq. Qol qýsyryp qarap otyrǵan joqpyz. Jumysty shıratyp jatyrmyz, deıdi qala ákimi Oraz Táýirbekov.
Qazir konkýrstyq rásimder aıaqtalýda. Eger bári oıdaǵydaı bolsa, tamyzdyń birinshi onkúndiginde sý qubyryndaǵy negizgi jumystar bastalady. Biraq «Oqjetpes-T» JShS merdigerdi kútpeı, apatty ýchaskelerdi óz kúshimen aýystyrýǵa kirisip ketti. О́ıtkeni ýaqyt ozdyryp almaý qajet.
– Bıyl biz negizgi jumystardy tamyz jáne qyrkúıek aılarynda oryndaımyz. Biz qalaǵa sýdyń kelýin turaqtandyramyz jáne keste boıynsha sý berýden arylýǵa tyrysamyz. Máseleni tolyǵymen sheshý úshin 27 shaqyrymdy qaıta qurý arqyly qalpyna keltiremiz. Endi biz jobalaýshymen kelisimshart jasasamyz, sodan keıin ol jobalyq jumystarǵa kirisýi kerek. Jobada aıdaý stansasyn da qarastyrý qajet, dep atap ótti shahar basshysy.
Apattan keıin Temirtaýǵa aýyz sý kestemen, tańerteń jáne keshke berilip otyr. «Berilgenniń ózinde syzdyqtap aǵady. Tań atpaı bóshkeler men qutylarǵa sý toltyryp álekpiz. Al shomylý úshin mańaıdaǵy jaǵajaıǵa tartamyz», deıdi qala turǵyny Darıa Vınokýrova. Munyń óz sebebi bar, qosalqy rezervýarda qajetti deńgeıde sý jınalmaıdy. Mysaly, bir rezervýardaǵy tirshilik náriniń deńgeıi qalypty jaǵdaıda 4 metrge jetýi kerek. Tótenshe jaǵdaıdan keıin 2 metrge kóterýdiń ózi úlken kúshti qajet etedi.
Sátbaev kanalynan bólek, temirtaýlyqtarǵa tirshilik nári qala irgesindegi sý qoımasynan beriledi. Munda da mynadaı másele bar: sý qorynyń basym bóligi metallýrgııalyq kombınatqa jumsalady.
О́mirlik mańyzy bar sý qubyry 2015 jylǵa deıin sol «ArsellorMıttalTemirtaý» kompanııasynyń ıeliginde bolypty. Al óńirdegi alyp óndiris kompanııasy 35 jyl ishinde jelini jańartqysy kelmegen syńaıly. 2015 jyldan keıin sý arnasy qala ákimdiginiń enshisine ótken. Mine, sodan beri de segiz jyl syrǵyp ótti. Apat alqymnan ala bergennen keıin ǵana qozǵalys bar, jumys qolǵa alyndy.
Bıylǵy mindet – apat jıiligen 5 shaqyrymdyq jelini jańartý. Aqaýdy joıý úshin temirbeton, bolat jáne shoıynnan jasalaǵan ártúrli dıametrdegi qurylys materıaldary tóselýde. Al keler jyly uzyndyǵy 27 shaqyrym bolatyn Qaraǵandy-Temirtaý sý qubyryn qaıta jańǵyrtý kózdelip otyr.
Qasymhan ǴALYM,«Egemen Qazaqstan»