JOMARTTYŃ ÁZILHANǴA HATY

Adam qolyna erikkennen qalam almaıdy. Ult zııalysy, jaratylysynan jornalshy, oıshyl qalamger Jomart Ábdihalyq sondaıdyń soıynan edi. Aıtyp, jazatyny qııaly men kúmbir keýdesinde meldektep turǵany óńinen de, kózinen de ushqyndanatyn. Aýyzeki jetkizse, babymen taramdap, bıpaz qamshylap, uǵynyqty jutyndyryp, ár baılamyn talǵammen túıindep, zerek zeıinimen tánti eter. Ondaı áńgimeniń quly bolmassyń ba? Álqıssa, janyn shyjǵyryp jazǵanyna úńilsek she? Qaı dúnıesi de kólemine qaramastan, tabıǵı reńkimen, túrlenip, taranyp turar. Móltek syr, tereń paıym arqyly qoǵamnyń , adamnyń parqy men narqyn bezbendep berer. Ár sóı­le­mi qaqqan qazyqtaı. Shymyr, nyq. Bosbelbeýlikten ada. Oı men sa­naǵa shuǵylaly sáýle shashady. Máselenkı, onyń “Sharbolat se­nim” atalatyn fılosofııalyq-pýb­lı­sıstıkalyq kitabyn oqyp kó­rińiz. Tushymdy dúnıe. Onda búgingi qoǵam men adam problemalary ta­rıhı jańa múmkindikter men naqty ómir aıasynda sheber qııýlas­ty­ryl­ǵan. Odan qaldy, Jomarttyń álem­dik jáne qazaqstandyq fılo­so­fııa­nyń qazaq tilindegi kóp tomdyq jobasynyń, atap aıtqanda, sonyń al­ǵashqy qarlyǵashy – HH ǵasyr be­derindegi “Oı-qazyna an­to­lo­gııasyn” paraqtap, saralap kórińiz. Aıyzyńyz qanady. Bul álem oı­shyldarynyń murasynda ózi aý­dar­mashy retinde de eren qy­rynan daralanady. Eńbektiń ereksheligi sol, mádenı-rýhanı ómirimizdegi alǵashqy da aıtýly qadam edi. Át­teń, uzyn-sonar máýeli oıyn endi qaýzaı bastaǵanda, qolynan qalamy sýsyp tústi ǵoı... Oıshyl adam orman tek­tes. Syryn ońaılyqpen aldyrmaıtyn álem. Qupııasy boljamsyz. Záýimde tuńǵıyǵynan shólińdi basqyzar-aq, biraq shyńyraýynan shyńyna órmeleý – alaókpe qyp dińkeleteri haq. Tózý paryz. Qundylyqqa qu­martý – qapysyz, minsiz qun­daq­tal­ǵan oıdyń injý-marjanyn súz­be­leýmen para-par tegeýrindi tirlik. Osyǵan den qoısańyz, Jomarttyń kelesi bir keleli sóz tóresi – “101 tol­ǵam, 1001 túıin” taza fı­lo­so­fııa­lyq kitabyna ańsaryńyz aýsa, qa­nekı. О́kinbeısiz. О́mildirikti, ómir­sheń eńbek. Adam, Qoǵam, Za­man tóreligin tap basyp be­der­legen, tarıhı taǵdyr, órkenıet aıa­syndaǵy bolmys týraly ıdeıalyq dáıegi mol, alýan astarly dúr dúnıe. Kózmaıyn taýsyp edi, ózi qýanyshyn kóre almaı ketti. О́z­geniń kádesine jaraǵan kádeli eńbek – Jomartqa degen yssy ińkárlikti jeńbek! ... Qaı zamanda da qandaı oıshyl, uly jazýshy da jany qalaǵan adamymen hattasýǵa beıildi bolǵan. Rabaısyz tirlik, jazý t­e­pe­rishi, ómir óksigi, turmys taýqymeti, t.b. kirbiń-ketikter sol ashyq syrlasýǵa, kóńil kirin shaıqap ketirýge molynan tunyp jatyr. Báriniki kileń aqqaptal tirlik emes-ti... Al, Jomarttyń kórnekti jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovqa jaz­ǵan myna hatynan “Adam ba­ǵy­nyń” tereń qyrtysty qat­par­la­ry­na zor ańsarmen úńilýdiń yntyzar kó­ńil-hoshy áýezdi hám áýendi bıpazdalypty. Qadirli Ázaǵa! Hat pen kitabyńyzdy alyp, ózińiz týraly túsinik-túıgenimdi ke­ńeı­te, tııanaqtaı tústim. Eki alyp tul­ǵamyz – Muhtar Áýezov pen Sá­bıt Muqanov týraly “Eki este­lik” – aıtsa-aıtqandaı-aq, ba­ry­myz ben narymyzǵa izgilik iltı­pat­pen, adal da aınymas qur­met­pen qa­raýdyń bir aıtar eskertkishi eken. Jaqsyda “min bolmaıtyndaı” tabynyp onyń jańsaq kórinip turǵan tustarynyń ózi “jaras­ty­lyq­qa” jorylyp jatatyny sııaqty qabyldaý-túsinikter keń peıildi, ke­shirimdi minezimizdi tanyt­qa­ny­men, syrt jurt keıbir máselelerge mu­ryn shúıire qaraýdan da ada emes. Bul nelikten desem, bizdiń óz ishi­mizdegi túsinik-qurmette adal­dyq, birizdilik joq eken. Al onyń bolmaýy nelikten? Osy jer eń bir shıli tusymyz... Árıne, kóp nárse zerdemizdiń jetken jerine kelip tireledi. Oı-sananyń “bıiginde” júrgendeı-aq kórinetin birqatar “táýirlerimizdiń” isi men istep júrgen qylyǵynda qy­rýar alshaqtyq bar. Olar aıdalada turyp-aq janyńdy ke­ıi­tedi, jigerińdi jasytady! (Bular kimder degende – atyn atap, túsin tústedi dep esepteńiz. – Siz baǵam­dap júrgen tóńirekten onsha alys ketpespin). Bul – árdaıym túıtkil oıǵa ba­tyratyn, kóńildegi bir alań jaı. Shyn adamgershilik meıirimmen, uly múdde, úlken is turǵysynan oılap, bir-birimizge keshirimdi, tózimdi bolý tákappar emes, tálimger bolý kisiligimiz jetispeı júr-aý, Áz-aǵa!? Men bir nársege aıryqsha se­kem­men qaraımyn: osy astanalyq ómir jaǵdaıynda tirshilik keshken ıntellıgensııa ókilderiniń bir­qa­ta­ry­nyń arasynda kisige arly júzben qaraı almaıtyn syrdań, sý­syma minezdi pátýasyzdyq bar. Bul da túpke jetetin kesel. Ásirese, tvor­chestvolyq topqa qosyl­ǵan­dar­dyń kóbi – abyroı, ar-uıattan attap, óte bir keleńsiz jolǵa tús­kender. Olardyń shala-jansar óner­pazshyldyǵyn bylaı qoıǵanda, Otan­shyl da, partııashyl da, pa­trıot ta ózderi sııaqty, biraq túptep kelgende, olar mundaı qa­sıet­tiń bir­de-birinen jurdaı. Al keı­bi­reý­lerge taq berilip, “baq” kelgen soń, múldem “esten aı­yryl­ǵan” ǵumyr keshetinderin qaıtersiz. Muny keıbir saıası jetek­shi­le­ri­miz­diń de rýhanı, “azamattyq” kór­so­qyr­lyǵynan kámil ańǵarýǵa bo­lady. Sonda “qylmysker, qa­ny­pe­zer júreksizdiń halyqtyq (par­tııa­lyq) qyzyl ústel basynda otyryp sanat shaqyrýǵa qandaı haqysy bar? Jaýyzdy der kezinde ja­za­laý­ǵa qalyń el qashan da dármensiz-aý... “Ýaqyt báriniń bet perdesin asha­dy” deıdi, – árıne, bul – ál­sizdik úmiti, sharasyzdyń shyntaǵyn shaı­naǵany dep bilemin. Taıa soǵyp, taıqyp sóılep, shyndyqqa ja­nas­qan bolamyz, jarmasqan bolamyz. Aqıqat der kezinde tizgin us­tat­paı­dy: qubylǵan zaman, búlingen adam... adamgershiligimiz de áljýaz­da­nyp barady. Osyndaı zań­dy­lyq­tardyń jigin izdeısiń: “Taptym!.. Taptym!..” dep aıtar shyndyqtyń da shyrqy jetisip turǵan joq, – “qata tımese bata tıip, búırekten sıraq shyǵar” jaıy bar. Degenmen, qaıta qurý órisi birsydyrǵy ún-áýenniń estilýine des berip tur. Munyń bári is júzin­degi uıymdastyrý sharalarymen, onyń oryndalýyn qatań baqy­laý­men dáıektelmese, árıne, muryn astynan shyqqan mińgirdiń áser-quny qansha?.. Sózbuıda saıasa­ty­myz­ǵa aıdardan jel esip turǵandaı “es tanyp” qaraý sorymyzǵa sor ja­mamaı qaıtedi?.. Taısaqtyq, jal­taqtyq, saıyp kelgende, qorqaqtyq neden týyndaıdy?.. Ázaǵa, osyndaı topshylaý oı­larymdy emeýrindep aıta otyryp, Sizdiń “basyńyzdy qatyrǵanda” maqsat bireý: ol – mendegi oı yndyny, tvorchestvolyq betalysy ómirlik pozısııanyń ańsarynan habar berý. Osynsha “kijinip” qu­lyn­daǵan daýys quraqqa shyqqanda, meniń óz tarapymnan rýhanı da­mýy­myzǵa qosqan úles, bitken is bol­maı jatqanyn uıat bolsa da jáne aıtý. Endi bul syrdy Sizge anyǵyraq ashýǵa týra keldi dep oılaımyn. Uzaq jyldan beri men “Adam baǵy” degen atpen bir ıdeıanyń shy­laýynda júrmin. Bul kórkem dúnıe emes, biraq qajet kitap bolýǵa tıis. Men óz turǵylastarymnyń (jalpy alǵanda aǵalardyń da, biz­den keıingi urpaqtyń da) bir osal­dy­ǵyn baıqaımyn: olar jetilgen dıalektıkalyq oılaý tásiliniń múmkindikterin óte az paıdalanady. Sondyqtan da kóp jaǵdaıda ómir­degi, qoǵamdaǵy qaıshy­lyq­tardyń tinin taýyp, tereń boılap is ór­istete almaıdy, –oılaý kelte bol­ǵan soń qansha uzaıdy. Mol má­limet, kóp derek, qyrýar tarıhı, tabıǵı oqıǵalardan habardar, sol bilgenderin jaqsy áńgimelep bere alatyn kisilerdiń ózi arqandaýly at tárizdi onsha alysqa uzamaıdy. Kóp shyrmalady. Degenmen, tanym prosesindegi “О́mirdiń, praktıkanyń...” qudiretti kúshi biraz jaıdy uqtyrǵannan keıin baryp ilýde bir adamdardyń naǵyz tvorchestvolyq kóbirek kózi ashylady, dańǵyl sara jolǵa túsedi, sóıtip olardyń áreketshil oıy qaıtken kúnde de is bolyp tynbaı, tynym tappaıdy. Mundaı baǵy janǵandardyń mysalyna, bálkim, Nurmolda Aldabergenov, Ybyraı Jaqaev, Jazylbek Qýanyshbaev... tipti Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov... taǵy-taǵy ár saladan osyndaı on­da­ǵan adamdar jatady. Al bizdiń ja­zýshy aǵaıyndardan “taza” ómir­diń ǵana sabaǵymen somdalǵandarǵa Sábeń, Ǵabıden aqsaqal... odan keıingi lekten, ýnıversıtettik bilim alǵanyńyzben, Sizdi de osy erekshe topqa jatqyzýǵa bolady. Mundaı tulǵalar qaı zaman, qaı jurtta da barshylyq. Endi ne kerek deısiz ǵoı? Keregi: osyndaı azdaǵan shoǵyr emes, neǵurlym kóp adamdy ne­ǵur­lym alǵashqy ómir kezeń­derinen bastap durys tanymǵa negizdelgen tirshilik áreketine kóshýine kómek­tesý, olardyń azamattyq minez, bi­timdi tulǵa qalyptas­tyrýyna járdemdesý. Bul eńbektiń maqsaty – qaıt­ken kúnde de adamnyń baǵyn jan­dyr­ýǵa qol ushyn berý muraty. Sonymen “Adam baǵy” – birin­shi­den, adamzat áýletiniń ómir súrý, tir­shilik keshý, ıgilikke jetý kú­re­sinen, ishinara tarıhynan qadaý-qa­daý máýeli baqqa ulasqan báı­te­rek­terdi kózge shaldyrsa, ekinshiden, ár adam úshin baǵy janatyn júıeli tanym jolyn meńzeý. Bul – oılaý múmkindikterin ashý arqyly ǵana baıandy bolatyn is. Al munyń jańalyq nemese “bolmaǵandy ashyp otyr ekensiń” dep qaraıtyn eshteńesi joq, – bir senimim osynda. Onda tek ómirdiń óz dıdaryndaı aıqyn shyndyq­tardy júıelep taratý, jınaqtaý, túıindeý arqyly Adamnyń týýynan óm­ir­den óter shaǵyna deıingi ara­lyqta ártúrli aldamshy jolǵa boı aldyryp, bógelip qalmaı, arnaly, túpki nátıjesi aıqyn – áıteýir baǵy janbaı qoımaıtyn keń óriske shy­ǵý múm­kin­digi jeli bolyp tartylady. “Adam baǵy” dep otyrǵanym endigi bir oraıda kádýilgi baq-ormannyń bitimi tárizdes adamdar taǵdyryn elestetý. Onda bári bar: Eńbek, О́ner, Ǵylym, Mahabbat, ǵadaýat... tegis. Tutastaı alǵanda, qoǵam degen­niń ózi – sondaı tirshilikten tu­ratyn adam baǵy. Biraq ondaǵy jan ıesiniń árqaısysy potensıaldy túr­de gúldeýge, máýeli jemis berýge tıis bolǵanymen, olar qyrýar ke­dergi qaýip-qaterge urynady. Jáne mundaǵy qýańshylyq, alapat soı­qandar tabıǵat dúleıinen basqasha – Adam-qudiret, adam-haıýan bolmysynyń zańynan týyndaıdy... Sony qalaı “bir tarynyń qaýyzyna syıǵandaı” jınaqtasam eken dep kóp sendeldim. Qazaq jurtynyń tól týyn­dy­larynda ómirdiń qybyn ańdaý, syryn boljaý ár kezde-aq aıtylyp otyrǵan. Shaǵyn sheńberde úzik-úzik, naqpa-naq, dálme-dál pa­ıym­dalǵan, eshbir zamanda eskirmeıtin naqyl, qaǵıda tujyrymdap bizdiń halqymyzda da tirshiliktiń (qo­ǵam­nyń) dıalektıkalyq bolmysyn tap basyp otyrady. Biraq júıeli, qa­rymy aýqymdy qalypqa túse qoımaǵan, átteń. Tirshilik tarıhı kezeńderdegi jaǵdaılarǵa sáıkes túrlishe dıdar túze­genimen, san túrli pıǵyl, úmit, ań­sarlardyń yqpalynda qu­byl­ǵa­ny­men, adam eń bir senimdi, berik diń­gekke taban tirep, sodan baǵyt, qýat ala berýi kerek. Sol dińgekti kezinde tap basa almaıdy ekenbiz. О́miriniń tabıǵı sońǵy shıregine qaraı baǵy janbaǵan qyrýar adamdy kórip, kisiler qandaı ári-sári, tek “taǵdyrdyń tálkegimen” ǵumyr keshedi dep janyń aýyrady. Qoǵamdaǵy belgili “Qamyttan” eshkim de qutylmaıdy, sóıte tura másele – árkim úshin bar múm­kin­dikti paıdalanyp, baǵyt túzeýde. Kim buǵan erterek ilikse, sonyń shyraǵy janady. Ázaǵa, ózińiz aıtatyn “baǵyttyń túzý bolýy...” adamdardyń baǵy janýynyń eń bir berik arqaýy. Bul dúnıetanymnyń ózekti negizden nár alýyna, aýqymdylyǵyna, dáıek­ti­li­gine tikeleı baılanysty. Mar­ks­tik-lenındik ilimniń, ásirese, ta­nym teorııasynyń (dıalek­tı­kasynyń) múm­kindikterin, múldem es­ker­­meı­tinder, al keıbireýler shema bo­ıynsha eskergen bolyp oty­ryp, shyn­dyqty belinen basatyny bul kúnde aıdan anyq. Qazaqı bol­mystyń “baqsyzdyǵyn” der kezinde nege tap basa almaı júrmiz? Onyń bir sebebi, – bizdiń dog­ma­shyl­dy­ǵymyz, syrtqy birdeńelerge máz bo­latyndyǵymyz, oılaýdaǵy toń­mo­ıyndyǵymyz. Budan minez-qulyq, is-áreketimiz aqsaıdy. Ǵy­lym qolda, bilimdi de alǵandaı alyp jatyrmyz (pro­sentpen esep­tese, tipti “shyrqap” ketken), biraq jalpy halyq bitimindegi oı-sanamyzda kendelik, “qoı bas­tylyq” ár jaǵdaıdan-aq kózge uryp turǵan joq pa?!. Demek, oı qorytý mashy­ǵymyzda, oılaý-túsinigimizde aqaý bar jáne ol bizdiń aǵaıyndardyń basym kópshiligine tán. Kórsek ıek astyndaǵyny ǵana kóremiz. Sodan da qaýsap jatyrmyz... Adamdy “ómir bıleıdi”, “tur­mys bıleıdi”, “qorshaǵan ortasy bıleıdi” dep moıyndaımyz, ol ras. Sol bıleýshilerdiń qol astynda júrip-aq jol tapqandar, jóndi jer­den shyqqandar, sóıtip Dúnıe-Kóshti durys aıaqtap ketkender qanshama?.. Bulaı etý kóp adam­dar­dyń qolynan keler edi. Biraq, óki­nish­tisi sol, olar osy joldy taba almaı dal bolady, basyn taýǵa-tasqa soǵýmen ótedi. ... Adam baǵy, shirkin-aı, nege janbaı ketti eken degende, meniń tapqan bir tııanaǵym – olarǵa du­rys dúnıetanymnyń negizi, baǵyt-baıany qalaı saılasatynyn aıtyp berý. Qalaı shyǵatynyn qaıdam?.. Bul jartylaı fılosofııalyq eńbek. Qandaı is isteseń de adam ómi­riniń mánin birinshi kezekke shy­ǵarý turǵysynan kelý kerek. Qazirgi kúrdeli tirshilikte ol tikeleı má­sele bolyp qoıylýy qajet. О́ıtpegen kúnde... Ońbaımyz!.. Ázaǵa, men “Adam baǵynyń” ıdeıasyn Sizge tolyǵyraq jetkize al­maı jatyrmyn, degenmen uzyn saryny, eń negizgisi osy. Bir yńǵaıda, aıtaryn aıtsam da, ózińizden jasqanǵandaı ret bar: “anany istegim keledi, mynany kór­sem qaıtedi” degen sııaqty balanyń minezine saıyp jatyr munyń bári, ekinshiden, bizdiń qazaq aqyl-oı eńbekterinde adam tirshiliginiń mánine arnaıy baǵyttalyp ja­zyl­ǵan tól týyndy joqtyń qasy. Keı­bir professıonal fılosoftar bol­ǵa­nymen, Qazaq jurtynyń bol­my­syn baǵamdaýǵa, ásirese buqara qazaq úshin onsha eńbek sińirip júrgen joq. Nemese muqtaj-múd­de­miz­di taldap, ıdeologııalyq prak­tı­kaǵa qosqan teorııalyq usynystary da shamaly. Olar “akademııalyq ko­rıdorda” kanondyq zakaz-taq­y­ryp­t­ardy shıyrlaýda. Onyń ózi úlken ǵylymda anyq jaılar... Men qazaq jurtyndaǵy aqyl-oı toqyraýynyń bir sebebin mynadan dep bilemin: oılaý júıesin da­my­typ, jetildiretin fılo­sofııalyq eńbekterdiń bári orys tilinde – ony bizden tek sanaýlylar ǵana oqıdy: al ana tilimizde shyqqan azdaǵan áljýaz, jeńil-jelpi basylymdarǵa qazaqtar, ásirese, joǵary bilimdi maman bolyp keýde qaǵyp júrgender den qoıyp, sonda birdeńe bar-aý dep áste oılamaıdy ári shala túsingen soń, jolamaıdy. Olar jalpy fılosofııanyń aty atalǵan jerden úrkip júredi. Eseı­gen saıyn adam neǵurlym durys oılaýǵa mashyqtanýy kerek qoı deseń, ertoqymyn baýyrǵa alyp, ápter-tápteri shyǵyp namys­tanady. О́mirdegi kózge kórinip turǵan (empırıkalyq, pragmatıkalyq...) qaıshylyqtar sheńberindegi mysaldarǵa tusalyp, odan ári oı tereńdetýge bara almaıdy. Baǵyt­tyń aıqyndyǵyna demeý beretin qorytyndy da shyǵara almaıdy... Tirshilik... Qoǵam ómiri – de­mek, adamdardyń udaıy keshetini – máńgilik aýysyp (jańaryp), túrlenip otyratyn jáne úzdiksiz qaıshylyqtar qaqtyǵysy. Búkil ǵumyrynda árkimniń qyr jel­kesinde qylǵa ilinip turǵan Damokl qanjary osy. Prınsıpinde budan “qutylǵysy” kelmeıtin adam joq dep aıtýǵa bolady. Biraq, qalaı?.. Shyndyq mynaý: qaıshy­lyq­tar­dy tap basyp anyqtaı bilýge, baǵdarlap otyrýǵa, shama kelse, sheshý tendensııasyna kóshýge sha­la­ǵaımyz, shorqaqpyz... Sodan kelip qur “má, maǵan – má, saǵan” degen kelte sheshimder jasaımyz. Mine, tereń oılaý páninen saýat­syzdyq. Keıbir qazaqsha jazǵysh­tarymyz (synshylar) bul úlken pán­di óziniń anyq ǵylymı dáre­je­sinde ıgermegen, olar eń qara­paıym kategorııalardyń ózin uǵym­dyq sheńberinde oryndy qoldana almaı shatystyrady, al fı­lo­sofııalyq bilimi barlar qazaqsha jazýǵa, qazaq halqynyń bolmysyn túsinip bilýge shorqaq. Jalpy alǵanda osyndaı eki­udaı­lyq bizdiń tabıǵı fı­lo­so­fııa­lyq oılaý qabiletimizdiń shyń­da­lýyna óte ókinishti nuqsan keltirdi. Joǵymyzdy jurttyń deńgeıinde oılaýǵa jete almadyq: barymyz – ózimizge jat kúı keshtik, – mine, taǵdyr! “Ornynda bar ońalar” degenge óte senemiz biraq, amal qansha! Saý-sálemet bolyńyz. Sálemmen Jomart. 14 sáýir, 1988 j. Qaısar ÁLIM. AQMOLA. ... Baıqaǵan bolarsyz, qadirli oqyrman, Jomart Ábdihalyq hat jebesin erikkennen ushyrmaǵan syńaıly. Tolǵanysynyń turpaty Ázaǵańa “nazdyń” sıpatynan aıqyn esip turǵandaı. Avtordyń azamattyq ustanymy salmaqty ári órkeshti. Sóz áýeninen uzaqqa silter shabys, almas tuıaq serpini seziledi. Tabysy she? Iá, tabys, ózi kóz jumǵan 2004 jyldan soń, kelesi jyldyń belesinde oqyrman qolyna tıgen “101 tolǵam, 1001 túıin” fılosofııalyq eńbegimen tııanaqtalǵandaı. Atalmysh hatta áńgime nysanyna aınalǵan, bolashaq jazylatyn “Adam baǵynyń” (keıingi túpki ataýy – “101 tolǵam, 1001 túıin” bolyp tııanaqtalǵan sııaqty – Q.Á.) máýeli jemisi de, qalamgerdiń jeńisi de osy dámdi dúnıesimen oı káýsarynyń tuma bulaǵy kózin ashypty. Jomarttyń bul óz oqyrmanyna amanattaǵan aqyrǵy ápsanalyq murasy, som syıy eken-aý. On alty jyl boıǵy oıyn kernep, júregin tyrnaǵan aqtyq aqyq jyry – sońǵy demi ispetti. Mazmuny kúniburyn hatpen áspettelip, Ázaǵamen syr bólisip aqyldasqany, jazylatyn dúnıesiniń jaratylysyn minsiz jóndemdep alýdy kúıttegen jón-josyǵy bolsa kerek!