«Kúı aldy Baqanastyń qara ózegin,Daýyldaı burqyratyp ebelegin,Qara jer qalqyp baryp qata qaldy,Saımaqtyń sýyrǵanda «Sary ózenin», demeı me qazaq jyrynyń qulageri Ilııas Jansúgirov.
Aqynnyń «Kúıshi» poemasyn oqyǵanda, oqymaǵan da armanda. Qazaq kúıiniń qudiretin sózben zarlatqan ondaı kesek týyndy odan keıin týdy ma, joq pa, bile bermeımiz. Shamasy osy zamanǵa Saımaq arqyly jetken «Sary ózen» kúıiniń birneshe nusqasy bar. Birde Saımaqtyń «Sary ózeni» delinse, birde halyq kúıi «Sary ózen» atalady. Kúıdiń birneshe nusqasymen qatar, ańyzy da barshylyq. Bári birin-biri tektep, bir-birinen jan tartyp turǵany seziledi. Mýzykasy da solaı.
«Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maıqy bı» degendeı, qalaı desek te, «Sary ózen» qazaq dalasyndaǵy eń ejelgi áýenderdiń qatarynan. Olaı deıtinimiz, bizdiń jyl sanaýymyzdan buryn ómir súrgen qytaı ǵalymy Syma Sıan eńbekterine súıengen birtýar, aıaýly ǵalymymyz Álkeı Marǵulan solaı jazady. Gýmılev te álgindeı kórsetedi degen derekterdi oqyǵanymyz esimizde. Saımaqtyń «Sary ózeni» soǵys kúıi ekenin bertinde Talasbek Ásemqulov ta jazyp ketti. Joǵarydaǵy zertteýshiler Sary ózen (Hýan He) úshin soǵysta ǵundar qytaıdan jeńilgen deıdi. Talasbek bolsa, «osy biz otyrǵan jerdi Qondyger quba jurt degen jaılaǵan. Qondyger quba jurt – alashtyń arǵy atasy eken. Myna shúrshit bizben sol kezde soǵysyp júripti. Ishki Qytaıda Hýanhy degen ózen bar. Búkil Qytaı jurty sol ózenniń jaǵasynda ósip-óngen. Biraq zamanynda Hýanhynyń eki qaptaly, Qondygerdiń aqtyly qoıy men kókalaly jylqysy jaılaǵan jer eken. Hýanhynyń qondygershe aty – Sary ózen. Al Sary ózen búkil Qondyger jurtynyń anasy eken. Táńiriniń bergen syıyn-aı, aqyry Qondygerdiń basynan baq taıyp shúrshitten jeńiledi. Qalyń el teristikke, tún túbine qonys aýdarady. Ol jaqta Urym degen elmen jandasady», deıdi «Taltús» romanynda.
Saımaqtyń «Sary ózenin» Táttimbet oryndaǵanda tyńdaýshylardyń kóz aldyna soǵys, soǵystaǵy azamattardyń múshkil hali elestegendeı, kózderi jasaýrap, kóńilderi bosaıdy eken desedi. Bul týraly halyq aýzynda mynadaı óleń joldary qalǵan:
«Kúıshi joq bul Arqada Táttimbetteı,
Tógiltken kúı tolqynyn bir múdirtpeı,
Sarnatyp «Sary ózendi» tartqan kezde
Sulý qyz kete almapty bir túnetpeı», – degen eken.
«Sary ózendi» Táttimbet Janaqtan úırengeni týraly da aıtylady. Tipti bul kúıdiń shyǵý merzimin Álkeı Marǵulan naqtylap bizdiń zamanymyzǵa deıingi 140 jyl dep jazady.
Qazaq dalasyndaǵy eń ejelgi muralardyń birine jatatyn bul týyndy birneshe zertteýshiler men ónertanýshylardyń eńbegine arqaý bolǵany óz aldyna, joǵaryda kórsetkenimizdeı, qanshama ádebı shyǵarmalarǵa kiriktirilgen. Biz biletin sonyń ekeýi Ilııas Jansúgirovtyń «Kúıshisi» men Talasbek Ásemqulovtyń «Taltús» romany desek, taǵy biri – Muhtar Maǵaýınniń «Bala kúıshi» ańyzy. Onda san taraýly kóne kúıdiń sıqyrly shertisi qapysyz sýretteledi. «On eki Abaq Kereıdi bılegen sultan, úsh alashqa áıgili kúıshi Sary Nııazdyń» shertkenin jazýshy bylaı áspetteıdi:
«Mine, osy sátte Sary Nııaz óziniń eń qorqynyshty qarýyn – myńnan bir dombyrashy ǵana tarta alatyn, biraq eshbir jan ıesi Sary Nııazsha tolqytyp sherte almaıtyn Saımaqtyń «Sary ózeniniń» tıegin aǵytty. Lyqsı tógilgen kúı toǵyz qanat aq orda ishin, tórt tarap, jeti yqylymdy tegis qaptaı japqan edi. Irgeden áldekimniń qystyǵa óksip qalǵan úni estildi. Bala daýsy. Sary Nııaz ózi Saımaq kúıin tartqan kezde qyzyǵy men qýanyshy da, azasy men qazasy da mol, joryqqa, soǵysqa toly kóne kúnder elesi boıyn býǵan aqsaqal qarttardyń eńirep, egile jylaıtynyn biletin. Biraq áıel men balanyń jylaǵanyn ańdamaǵan.
...Kósile shapqan at, qarjysqan qylysh, aýany tile ushqan jebe... Arpalysa aıqasqan, sharpysa talasqan toqsan tolǵaýly asaý sezim... Qat-qabat qaıǵyny japyra, seldeı tóńkerile qaptaǵan qaıratty serpin...»
Bul kúıdi Sary Nııazdan úırengen ataqty kúıshi Baıjigit bala kúninde osylaı tartqan desedi. «Sary ózen» bolyp tolqyǵan saryn úzilmesin.