Týǵan ádebıetimizdiń kórkemdik kókjıegin keńeıtken, ult rýhanııatynyń damýyna súbeli úles qosyp, taqyryptyq aýqymyn jańa óristerge alyp shyqqan kórkemsóz óneriniń aıtýly tulǵasy Kemel Toqaevtyń ǵasyrlyq mereıtoıyna oraı Almatydaǵy Dostyq úıinde ótken «Qazaq detektıv janrynyń darabozy» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa el kóleminde uıymdastyrylǵan ıgilikti sharalardyń shyrqaý tusy boldy.
Qalamgerdiń ónegeli shyǵarmashylyq jolyn ózinen keıingi izbasar býynǵa jarqyn úlgi retinde tanystyryp alqaly jıyndy ashqan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Mereke Qulkenov qıyn taǵdyr keshse de, ózi ómir súrgen ýaqyttyń kúretamyryna dál boılaǵan týyndylarynyń syryna toqtaldy.
Alǵy sóz tizginin alǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva aýqymdy basqosýdyń maqsatyn aıqyndap, konferensııa jumysyna qatysýǵa kelgen sheteldik meımandarǵa alǵysyn bildirdi. «Qazaq halqynyń ǵasyrlar qoınaýynan jetken rýhanı-mádenı murasy óte baı ekeni belgili. Elimizdiń ádebıet, óner, kórkem jádigerleri urpaqtan-urpaqqa dál osylaı dáripteý arqyly jetip otyr. Osy rette mádenı-rýhanı sabaqtastyqty saqtaý maqsatynda ardaqty tulǵalarymyzdy tanytýǵa memleket tarapynan da kóptegen ıgi jumystyń jasalyp jatqanyn aıtqym keledi», dedi Aıda Ǵalymqyzy.
Sondaı-aq Mádenıet jáne aqparat mınıstri kórnekti jazýshynyń ǵasyrlyq mereıtoıyna oraı Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń konferensııa qatysýshylaryna arnaıy joldaǵan quttyqtaý hatyn oqyp berdi.
Soǵys alapatyn kórgen, arpalysty, qaıshylyqty HH ǵasyrdyń tarıhı shyndyǵyn shynaıy bilgisi keletin oqyrmanǵa Kemel Toqaev týyndylarynyń qundylyǵy óte joǵary. Ashtyqtyń aýyr azabyn bastan ótkerip, keshegi surapyl soǵysta etigimen qan keship, taǵdyrdyń synaqtaryn qaısarlyǵymen jeńip, qalamynyń qýatymen qatarǵa qosylǵan Kemel Toqaevtyń taǵylymǵa toly ómir deregimen konferensııada sóz alǵan ár zııaly jete tanys ekenin ańǵartty. Ásirese qyrǵyz ben qazaq qaı kezde de bir-birine janashyr, baýyr, tilektes. Bul baýyrlastyq ǵasyrdan jetken, synnan ótken. Osy jaıtty basa aıtqan halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń bas hatshysy Sultan Raev sol bir qıyn-qystaý kezeńde Bishkek qalasyn jaǵalap kelgen Toqaev áýletine qyrǵyz eliniń pana bolǵanyn aıtty. Qıyndyqpen júrip shyńdalǵan qaısar qalamgerdiń ómiriniń sońyna deıin týǵan halqynyń ıgiligi úshin qyzmet etip, álemdik, búkil adamzattyq deńgeıde gýmanıstik, órkenıet máselelerin kóterýden kóz jazbaǵanyn «uly murat jolyndaǵy azamattyq is» dep baǵalady.
Mınhojıddın HODJIMATOV, О́zbekstan «Manavııat va
marıfat» ortalyǵynyń jetekshisi, jazýshy:
– О́zbek pen qazaq halqynyń dostyq-qaryndastyq qarym-qatynas tarıhy kóne zamanǵa baryp tireledi. Qadym zamannan bir qudyqtan sý iship, bir óristi teń jaılaǵan qońsy elderdiń dástúr-salty, tili, taǵdyry da bir-birine uqsas. Byltyr dál osy kúz mezgilinde Samarqan shaharynda Túrki memleketteriniń uıymy sammıtinde О́zbekstan prezıdenti Shavkat Mırzııoev TÚRKSOI-ǵa múshe memleketter basshylaryna «Túrki ádebıetiniń jaýharlary» atty 100 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn shyǵarý týraly usynys tastaǵan. Mundaı sıpattaǵy jınaqtar ilgeride Abaı, Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Qalmaqan Ábdiqadyrov, Ánýar Álimjanov, Oljas Súleımenov, Muhtar Shahanov sııaqty qalamgerler shyǵarmashylyǵyna arnalyp, ózbek kitaphanalarynyń sóresinen oryn alǵan-dy. О́zbekstanda qazaq ádebıeti klassıkteriniń shyǵarmalaryn aýdarý isi burynǵydan da qarqyn alyp, endi bul qatarǵa qazaq ádebıetiniń iri qalamgerleri Jambyl Jabaev, Maǵjan Jumabaev, Shákárim Qudaıberdiuly, Ahmet Baıtursynuly, Juban Moldaǵalıev, Muqaǵalı Maqataev, Tumanbaı Moldaǵalıev kitaptary qosyldy. Kemel Toqaevtyń «Syrly iz», «Túnde atylǵan oq» hıkaıattary ózbek tiline buryn da tárjimalanǵan. Bul týyndylar ózbekstandyq shytyrman oqıǵaly shyǵarmany súıetin oqyrmandardy qýantqany sózsiz. Sondyqtan Kemel Toqaevtyń 100 jyldyǵy qazaq halqyna ǵana emes, onyń shyǵarmalaryn joǵary baǵalaıtyn ózbek oqyrmanyna da aıtýly mereke bolyp otyr. Qazaqstan men О́zbekstan Jazýshylar odaǵy arasynda qamqorlyq turǵysynan qabyldanǵan memorandýmǵa sáıkes ádebı yntymaqtastyq jańa bıikke shyǵyp, jaqynda ózbek eliniń baspasynan Kemel Toqaevtyń 3 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryqqa shyǵyp, oqyrmanǵa jol tartty. Eleń eter jaǵymdy jańalyqty súıinshileı otyryp, ózbek tilinde jaryq kórgen osy kóptomdyqty Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenovke tabystaımyn.
Nurlan QALYBEKOV,
Qyrǵyz Respýblıkasy
Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy:
– Qazaq ádebıetiniń detektıv janrynyń kósh basynda turǵan Kemel Toqaevtyń taǵdyry, shyǵarmashylyǵy usaq ulttardy sheńgelinde ustaý saıasatyn joıqyn ekpinmen júrgizgen keńes ókimeti zamanymen tuspa-tus keldi. Ol 1930 jyldary ata-anasy, bir týǵan baýyrlarymen burynǵy Frýnze, búgingi Bishkek qalasyna kelip, ómir súre bastady. Áke-sheshesinen, qapııada qaryndasynan aıyryldy. Aǵasynan kóz jazyp qalyp, bar ómiri baýyryn izdeýmen ótti. Mańdaıyna osyndaı qatal taǵdyr jazylǵanyna qaramastan eńsesin túsirmedi, qaıratyn shyńdady, rýhyn «rysar» etip tárbıeledi. Birde Qazaqstannyń Osh qalasyndaǵy konsýly, qyrǵyz ádebıetiniń dosy Muhtar Káribaı Qasym-Jomart Toqaevtyń «Atam týýralýý baıan» atty kitabyna redaktor bolýymdy ótindi. Redaktor retinde oqyp otyryp, jazýshynyń osynshama qııametke toly taǵdyry kóz aldymnan kıno lentasy sııaqty ótip, aýyr sezim arqalap, tereń áserde qaldym. Oıdan shyǵarylǵan, bir-birinen sıýjetteri kóshirilgen kórkem shyǵarmalar ádebıette tolyp jatyr emes pe? Al faktige súıenip, arhıv materıaldaryn durys paıdalanyp kórkem shyǵarma jazý – jazýshynyń jaýapkershiligi. Demek Kemel Toqaev – tarıhı kórkem shyǵarma týdyrǵan jazýshy. Osy rette Kemel Toqaevtyń jazýshy retinde arhıvterde otyryp, derekpen jumys isteý ónerine tánti boldym. Búgingi konferensııa jumysyn paıdalana otyryp, Qazaqstan úkimetiniń ókili retinde qatysyp otyrǵan Aıda Ǵalymqyzyna úsh usynysymdy jetkizgim keledi: birinshiden, Kemel Toqaevtyń tańdamaly shyǵarmalaryn qyrǵyz tiline aýdaryp shyǵarý, ekinshiden, K.Toqaevtyń Bishkek shaharynda úı-mýzeıin uıymdastyrý jáne Bishkek qalasyndaǵy kóshelerdiń birine Kemel Toqaevtyń esimin berý. Osy usynysyma eki el Úkimeti nazar aýdarǵanyn qalaımyn.
Dmıtrıı ShESTAKOV,
Reseı ǵylymynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, detektıv janrynyń jazýshysy, professor:
– Kemel Toqaev shyǵarmashylyǵynyń shynaıylyǵy ári oqyrmanyn sendire alǵany onyń jeke basynyń taǵdyryna tikeleı baılanysty bolǵanynan dep bilemin. Onyń zobalań zamanǵa tap kelgen ashqursaq balalyq shaǵy shyǵarmashylyǵyna izin tastamaı ketken joq. Sodan keıingi bas saýǵalap basqa elge ótip ketkeni, jıyrmaǵa da jetpeı soǵysqa attanýy, Stalıngradty qorǵaý kezinde aýyr jaraqat alýy, keńestik áskermen birge Ýkraına, Belarýs, Polshany azat etýge qatysyp, ot pen oqtyń ótinde júrgeni – osynyń bári onyń keıingi shyǵarmashylyǵynyń arqaýy boldy. Qyzyl ásker men general Dýtov, ataman Annenkov otrıadtarynyń arasyndaǵy keskilesken shaıqasty sýrettegen «Sońǵy soqqy» romanyn Kemel Toqaev soǵysta júrip óz kózimen kórip, júrekpen sezingen áserimen jazdy dep oılaımyn. Maıdan, soǵys, áskerı shaıqas kórinisterin dál beıneleýimen birge, qalamger taza chekıster, barlaýshylar, tártip saqshylary, ishki ister organdary jaýyngerleriniń ómirine qurylǵan shyǵarmalarynda da sýretkerlik sheberligin shyńdaı tústi. Onyń shyǵarmalarynyń keıipkerleri – erjúrek, batyl, ádil. Zańdy buzatyn qylmyskerlermen kúresetin quqyq qorǵaý oryndary men memlekettik qaýipsizdik qyzmetiniń mamandaryn sıpattaǵanda da ol osy ustanymynan aınymaıdy. О́z keıipkerleriniń minezine tán artyqshylyq pen kemshilikti sheberlikpen shendestire otyryp, qylmyskerler beınesin jasaǵanda da shynaıylyqtan aýytqymaıdy. Jaǵymdy keıipkerin aspandatyp, jaǵymsyzyn jerge tuqyrtpaıdy. Adam boıynda qatar júretin jaqsy-jaman minezge tek shynaıylyq turǵysynan qaraıdy.
Dýlat ISABEKOV,
Qazaqstannyń Eńbek Eri, jazýshy:
– Kemel Toqaevpen etene jaqyn boldym dep aıta almaımyn. Jazýshylar odaǵyndaǵy jıyndarda kezdese qalyp, keıde qol alysyp amandasyp, keıde bas ızesip óte shyǵatynbyz. Men Kemekeńmen onyń Joǵarǵy Keńestiń vedomstvosynyń redaktory bolyp qyzmet istep júrgen kezinen bastap tanys-bilis bola bastadym. Joǵarǵy Keńestiń ǵımaraty Jazýshylar odaǵynyń irgesinde bolǵandyqtan, ol kisi ádebıetshiler úıindegi jıyndarǵa úzbeı qatysyp júretin. Joǵarǵy Keńestiń qyzmetkeri bolǵandyqtan, ol kisini kórgen bette entelep baryp amandasa ketýdi ersi sanaıtynbyz. Yńǵaısyzdanamyz.
Bizdiń «syrttaı» tanystyǵymyz birte-birte syılastyqqa aınala bastady. Kemel aǵamen jaqynyraq tanysyp, ashyǵyraq sóılesýdiń barysynda meılinshe qarapaıym, meılinshe sypaıy, qyzmet pen jazýshylyqtyń kemeline jetip júrse de, kemerinen bir aspaıtyn, Esil ózenindeı jaıbaraqat aǵysynan bir tanbaıtyn minezge baı adam ekenine kózim jetti.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, uıǵyr jazýshysy Ahmetjan Ashırı óz baıandamasynda Kemel Toqaev «Sońǵy soqqy» romanyna qatysty jazýshynyń ózimen áńgimeleskenin, ataman Dýtovty atyp óltirgen Qojamııarovtyń ultynyń uıǵyr ekenin jazǵanyn, ol shyǵarmalarynda shyndyqtan alshaq ketpegenin sóz etti.
Konferensııada sóz alǵan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Janseıit Túımebaev Kemel Toqaevtyń osy oqý ornynyń stýdenti bolyp, jýrnalıst mamandyǵyn ıelenip, sanaly ǵumyryn jazý ónerine arnaǵanyna toqtalyp, aldaǵy kúnderi ýnıversıtet qabyrǵasynan Kemel Toqaev atyndaǵy dárishana ashylatynyn málim etti.
K.Toqaevtyń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa «Qazaq detektıv janrynyń negizin qalaýshy», «Otan úshin ot keshý», «Jýrnalıst – qoǵamnyń aınasy, qulaǵy hám tili» atty úsh seksııada jalǵasyp, eleýli baıandamalar tanystyryldy. Konferensııa sońynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Beıbit Sarybaı kópshilikke qarar mátinin oqyp berdi. Qarar pysyqtalyp, qabyldandy. Munda Kemel Toqaev shyǵarmashylyǵy áli de zertteýdi, zerdeleýdi qajet etetini, qazaq detektıv janrynda qalam tartyp júrgen jazýshylarǵa jaǵdaı jasaý kerektigi aıtylǵan. Osyǵan oraı Qazaqstan Jazýshylar odaǵy detektıv jáne shytyrman oqıǵalar keńesin quryp, onyń jańa josparyn usynady. Bul bastamany Jazýshylar odaǵy basqarmasy tıisti mekemelermen birge atqarýdy óz mindetine alady. «Kemel qalamger» ádebı shyǵarmashylyq báıgesi bıyl sátti ótti. Endi osy ıgi bastama dástúrge aınalmaq.
ALMATY