Baspana naryǵynda problema kóp – qurylys sapasy men onyń der ýaqytynda bitýinen bastap jeńildetilgen jobalardyń tıimdiligine deıingi aralyqta irkes-tirkes túıin degenińiz tolyp jatyr.
Kópshiliktiń tólem qabileti tómen. Buǵan deıin ár alýan memlekettik ıpotekalyq baǵdarlamalarǵa arqa súıep keldik. Endi olar joq. Barynyń ózi bar deýge kelmeıdi. Bary «7-20-25» baǵdarlamasy edi. Qazir onyń ózin aı saıynǵy lımıtpen shektep tastady. Baıaǵy asta-tók aqsha joq. «Mańdaıynan kún súıgen» baqyttylar ǵana ıe bolyp jatyr bul múmkindikke. Munyń ózinen zańsyzdyqtyń áldeqandaı ıisi de shyǵatyn sekildi...
Freedom Finance Global zertteýine zer salsaq, el turǵyndarynyń úı satyp alýǵa aqshasy jetpeıdi. Analıtıkterdiń aıtýynsha, ınflıasııanyń tómendeýine jáne aqsha-nesıe saıasatyn jumsartýǵa baılanysty úkimet tarapynan jasalǵan keıbir sıgnaldarǵa baılanysty mólsherlemeniń tómendeýi ıpotekalyq nesıeleý naryǵyna serpin berýi múmkin.
Alaıda saýalnamaǵa qatysqandardyń kóbi 10-20 paıyz aralyǵyndaǵy tólem mólsherlemesin ýaqytyly jaýyp turý úshin ózgelerdiń kómegi (máselen, týystarynyń) qajet bolatynyn aıtqan.
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
«Jyldyq 15-20 paıyz – kóp adam úshin tym joǵary mólsherleme bolyp esepteledi. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 70 paıyzy eger nesıeniń jyldyq mólsherlemesi 20 paıyzdan asatyn bolsa onda ıpotekany tóleı almaıtynyn aıtady. Qarjylyq avantıýrızmge belgili bir beıimdilik baıqalady, óıtkeni qaryzdy óteý úshin 20 paıyz áleýetti qaryz alýshy úshinshi tulǵalardan kómek kútedi. Bul 90 kúnnen astam keshiktirilgen tólemder (NPL) derekterine sáıkes kelmeıdi, NPL 2022 jyldyń sońynda shamamen 5 paıyzdy qurady. Biraq bul jaǵdaı bank naryǵy sarapshylarynyń ıpotekadaǵy qaryz alýshylardyń sapasynyń tómendigi týraly málimdemelerimen sáıkes keledi», deıdi analıtık Ańsar Ábýev.
Onyń sózinshe, mámilelerdiń sany men bazalyq mólsherlemesi salystyrý naryq belsendiligi men aqsha-nesıe saıasatynyń qatańdyǵy arasyndaǵy tikeleı korrelıasııany kórsetedi. Bir jaǵynan, bazalyq mólsherleme naryqty baıaýlatý quralynyń rólin atqarýy kerek. Ekinshi jaǵynan, naryqtaǵy jalǵyz oıynshy bolyp ıpotekany naryqtyq emes mólsherlememen beretin «Otbasy bank» qana qaldy.
«Osyǵan súıene otyryp, 2022 jyly bazalyq mólsherlememen berilgen ıpoteka sany bir-birine tolyq táýeldi bolmaýy múmkin. Alaıda «7-20-25» jeńildetilgen baǵdarlamasyna iliný múmkindigi qıyndap ketken 2023 jyldan bastap turǵyndar naryqtyq mólsherlemelerge jıi nazar aýdara bastady. «Otbasy bankiniń» iri qalalardan ketýi jáne jeńildetilgen jańa ıpotekalardyń joqtyǵy aıasynda bazalyq mólsherlemeniń máni naryqqa burynǵydan da áser ete túspek. Sonymen birge bıyl bazalyq mólsherlemege táýeldi bankterdegi naryqtyq ıpoteka úlesiniń 25 paıyzǵa deıin ósip ketkenin eskergen abzal jáne bul úrdis jalǵasatyn sekildi», deıdi sarapshy.
Sarapshylar jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdarlamalardy naryqtan birjola alyp tastaý kerek, ol ekonomıkaǵa zııan keltiredi degendi jıi aıtady. Osyny eskergen Ulttyq bank sekildi iri oıynshylar kezeń-kezeńimen naryqtan ketip te jatyr. Sarapshylardyń usynar nusqasy – memleket jeńildetilgen baǵdarlama oılap taba bermeı, halyqtyń jeke tabysyn arttyrýǵa kúsh salýǵa tıis. Sonda halyqtyń qoly aýzyna jetip, úıdi ózi-aq satyp alar edi. Árıne, bul – durys. Tipti asa izgi nıet hám ustanym deýge bolady. Alaıda el halqynyń basym bóliginiń jeke tabysyna úı satyp alarlyqtaı shamasy joq ekenin shamalaımyz. Ol úshin qandaı da bir teorııany alǵa tartýdyń, áldeqandaı statıstıkaǵa súıenýdiń de qajeti az, sirá. Ázirge qalyp turǵan tıimdi baǵdarlama – «7-20-25». Onyń ózi shatqaıaqtap tur. Túneý kúni «BankSentrKredıt» ıpotekaǵa ótinim qaldyrýdy uıymdastyrdy. Buǵan biz de qatysyp kórdik. Biraq alǵashqy sekýndta-aq ótinim berilmedi. Júıe á degende isten shyqty.
Baǵdarlamaǵa tapsyrýshylardyń biri Rysgúl Dosjanovanyń aıtýynsha, «7-20-25» baǵdarlamasyna tórt márte tapsyryp, tórteýinde de taýy shaǵylǵan. Aıka Aıtahanova da baspanaly bolmaq túgili, tizimge iline almaı júrmiz deıdi.
«Dál osy baǵdarlamada úsh ret baq synap kórdik. Baspanaly bolmaq túgili, tizimge iline almadyq. Bárine saıt pen qurastyrǵan IT mamany kináli sııaqty. Qaıda ketpeı jatqan aqsha? Sapaly saıt jasatýǵa bolmas pa edi? Tanystarym «óz kúshińmen óte almaısyń» dep edi. Ras eken! 500 myń teńgege IT mamanyn jaldap qana baspanaly bolýǵa bolady eken. Muny «estimedim» demeńizder. Ekiniń biri osy áńgimeni aıtyp júr. Bizde aqshasyz sheshiletin ne qaldy? Qyzmette otyrǵan kisiler osy baǵdarlamamen páterdiń ústine páter alyp jatyr. Al qarapaıym turǵyndar ásheıin armandap, úmitteri úzilip, únsiz otyr», deıdi ashynǵan turǵyn.
Sońǵy kezderi «7-20-25» baǵdarlamasymen úı alýǵa úmittilerdiń tizimine kirý úshin bank qyzmetkerleri para suraıdy eken degen aqparat ta tarady. Depýtat Dáýlet Muqaev «7-20-25» baǵdarlamasy jemqorlyqtyń ortasyna aınalýda, baǵdarlama arqyly úı alǵysy kelip, para berýshiler kóbeıip jatyr dep málimdeme jasady.
«Prezıdentimiz «Otbasy banktiń» qyzmetin qaıta qaraýdy, oblys ortalyqtaryna emes, aýdandarǵa, monoqalalarǵa jáne aýyldarǵa basymdyq berý kerek degen edi. О́zgeris qashan bolady? Qashan halyqqa tıimdi, qoljetimdi baǵdarlama iske qosylady? Búgin «7-20-25»-ke lımıt ashyldy. Bes mınýtta bitti de qaldy. Oqyrmandardan: «Bul ne degen sumdyq?» degen hattar kelip jatyr. «Menen bank menedjeri 1 mln 400 myń surady», «Menen 700 myń teńge surady» degen hattar jiberýde», deıdi depýtat.
Qarjyger Ǵalym Qusaıynov «7-20-25» jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdarlamasynyń áý bastan aýqatty topqa arnalǵanyn aıtyp, dálel keltiredi.
«Baǵa ósimin eskerer bolsaq, ıpotekanyń ortasha mólsheri 15 mln teńge mańaıynda bolady. 100 mlrd teńgege jylyna 6 667 ıpoteka beriledi. Bizde jastardyń jyl saıynǵy ósimi 250 myń adamnan asady, ıaǵnı ósimniń 2,6 paıyzy ıpotekaǵa úmitker bola alady. Ipoteka usynysy shekteýli bolǵandyqtan, bankter klıentterdi ózderi tańdaı bastaıdy. Osylaısha, ıpotekaǵa tek tabysy joǵary azamattar ǵana iligedi. Sondyqtan az qamtylǵan azamattardy jarylqaımyz degen nıet tasada qala bermek. Mundaı baǵdarlamany jaýyp, basqa ustanymdarǵa negizdelgen jańasyn ázirlegen jón», deıdi sarapshy.
Bul oıyn bankır osydan biraz ýaqyt buryn aıtqan. Demek qazirgi týyndap jatqan ahýaldy dál boljaǵan deýge tolyq negiz bar.