Ana dep aıtýǵa kelmes, alaıda alıment tóleýden qashyp júrgen áıelder týǵan balasynan bezgen, baqytyn basqadan izdegen er-azamattardan sanymen ǵana emes, «sapasy» jaǵynan da erekshelenedi.
Qursaǵynan shyqqan sábıge meıirimi túspek túgili baǵýdy, saǵynýdy, bir kórýdi oılamaıtyn sylqymdardyń kópshiligi – ata-ana quqynan aıyrylǵan, ábden ishimdikke salynǵan, áleýmettik turǵyda qurdymǵa ketken jandar. О́kinishke qaraı, jaýapkershilikten jurdaı bolǵan uzyn etektilerdiń bári demesek te, kópshiligi esh jerde jumys istemeıdi jáne kóldeneń kezdesken kisilerden topyrlatyp bala týyp alǵan.
Degenmen bul jerde jaýyz, ishkish kúıeýdiń azabyna, ata-enesiniń azaryna shydamaı psıhologııalyq kúızeliske túsip, bala turmaq, bas amandyǵy qaıǵy bolyp, basy aýǵan jaǵyna qańǵyp ketken áıelder týraly áńgime bólek. Ilgeride mundaı oqıǵalar ilýde bir kezdesse, búginde otbasynan bezgen kelinshekter eshkimge tańsyq emes. Mysaly retinde bıyl kúıeýi túrmeden shyqqannan keıin bala-shaǵasynan bezip, úıinen aılap ketip qalǵan áıeldi alǵa tartýǵa bolady. Eger osy oqıǵanyń áleýmettik mánine tereńdesek, basqa da janama máselelerdiń tıegi aǵytylatyny daýsyz.
Sonymen, osy kúnderi elimizde balasyna alıment tólemegen 150-ge jýyq áıel izdestirilip jatyr. Endigi jerde balasynan bas tartqandar qatarynda kókek ákeler ǵana emes, bala-shaǵasyn kúıeýine tastap, «gákkýletip» ketken áıelder de bar. Naqty sandarǵa súıensek, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń statıstıkalyq deregi boıynsha, Qazaqstanda alıment tólemegeni úshin 1 618 adam izdestirilip jatyr. Onyń 1 476-sy – er adam jáne 142-si – áıel adam. Bul jerde taǵy bár máseleni qozǵaı ketýge bolady. Osy kórsetkishke úıden bezgen áıelin, ketip qalǵan kelindi sotqa berýge arlanyp, dymy quryp otyrǵan otbasylar bar ekenin de qosýǵa bolady.
Al qadaǵalaýshy mekemeler jarııalaǵan statıstıkaǵa súıensek, er-azamat bolsyn, áıeli bolsyn, alımentten qashyp, izdeýde júrgenderdiń kóbi – 31-40 jas aralyǵynda. О́ńirler boıynsha jikteıtin bolsaq, Astanada – 361, Almatyda – 191, Aqtóbe oblysynda – 143, Qostanaı oblysynda – 140, Jambyl oblysynda – 140, Pavlodar oblysynda – 108, Almaty oblysynda – 102, Mańǵystaý oblysynda 59 adam balasyn baǵysýdan qashyp júr.
Áli jyl aıaqtalǵan joq, tek 2023 jyldyń 9 aıynda Sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tiziliminde alıment tóleý jónindegi mindetterdi qasaqana oryndamaý faktileri boıynsha qylmystyq kodekstiń 139-baby boıynsha 427 qylmystyq is tirkelgen. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin, Qylmystyq kodekstiń 139-baby boıynsha 600 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartý ne eki jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý, bolmasa sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaza kózdelgenin aıta ketýge bolady.
Tek alıment tóleýden qashýǵa qatysty óńirlerde qylmystyq quqyq buzýshylyq, ıaǵnı zańǵa baǵynbaýdyń eń kóp bóligi – Mańǵystaý, Almaty, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar, Qaraǵandy, Abaı, Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystarynda tirkelgenin qosa ketken jón. Bıyl 9 aıda Qylmystyq kodekstiń 139-baby boıynsha 207 adam sottalyp otyr. Máselen, 4 adam bas bostandyǵynan aıyrylsa, 2 adam shartty túrde sottalǵan. Sol sııaqty 196 azamattyń bas bostandyǵy shektelip, 5 áke qoǵamdyq jumystarǵa tartylǵan. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti jalpy alıment boıynsha sot oryndaýshylary tek alıment óndirip alýǵa qatysty 309 670 isti atqarǵanyn málimdep otyr.
Osy oraıda balalaryn ǵana emes, ata-analaryn, jubaıyn (zaıybyn) kútip-baǵýǵa da alıment óndirip alynatynyn aıta ketý kerek. Túsinikti tilmen baıandaǵanda, 291 886 atqarýshylyq is – balalardy kútip-baǵýǵa arnalǵan alıment bolsa, 773 atqarýshylyq is – eńbekke qabiletsiz ata-analaryn kútip-baǵýǵa, 4 506 atqarýshylyq is eńbekke qabiletsiz jubaıyn (zaıybyn) kútip-baǵý úshin óndirilip alynǵan.
Al endi Almaty qalasyna keletin bolsaq, sot oryndaýshylary alıment óndirip alý týraly 16 myńnan asa atqarýshylyq is boıynsha jumys istep jatyr.
«Boryshkerler alımentti óz betinshe tóleıtin atqarýshylyq ister de bar. Alaıda sot sheshimderin, sonyń ishinde alımentke qatysty sheshimderdi oryndaýǵa kedergi keltiretin qıyndyqtar kóp. Mysaly, boryshkerdiń qolma-qol aqshasynyń bolmaýy, turǵylyqty mekenjaıyn kórsetpeýi, turaqty jumys ornynyń bolmaýy, óndirip alýǵa bolatyn múlki men qarajatynyń bolmaýy syndy jaǵdaılar jetkilikti», deıdi Almaty qalalyq Ádilet departamenti atqarýshylyq is júrgizýdi qamtamasyz etý boıynsha bólim basshysy Ánýar Jeksekov.
Osydan kelip týyndaıtyn másele – alıment tóleýdi qamtamasyz etý úshin boryshkerlerdi jumysqa ornalastyrý qajet. Máselen, osy maqsatta memlekettik organmen ózara is-qımyl týraly memorandýmǵa da qol qoıylǵandyqtan, 2023 jyly alıment boıynsha boryshkerler úshin 4 bos oryndar jármeńkesi ótkizilse, oǵan 320 jumys ornyna ashyq bos jumys oryndary bar 15-ten asa iri kompanııa (mysaly, Forte Bank, Sulpak, Helios, Rams Qazaqstan, t.b.) shaqyryldy.
Biraq osyǵan qaramastan, bıyl qalalyq Ádilet departamenti barlyǵy 78 boryshker ákimshilik jaýapkershilikke tartýǵa, 5 táýlikke deıin 81 ákimshilik qamaý jazasyn qoldanýǵa májbúr bolǵan. Sol sııaqty alıment tóleýden qashqan 4 boryshker qylmystyq jaýapkershilikke tartylsa, sot oryndaýshylarynyń 4 usynysy – quzyrly organdarynyń qaraýynda.
«Alıment óndirip alý jónindegi barlyq qabyldanyp jatqan sharany eskere otyryp, boryshkerler 50 mln teńgeden asa bereshek tóledi. Osylaısha, departament sot aktilerin oryndaý jónindegi mindetterdi sheship, aldaǵy ýaqytta da isterdiń áleýmettik mańyzdy sanattaryn naqty oryndaý úshin jumysyn jalǵastyrady», deıdi qalalyq Ádilet departamentiniń ókili.
Sot oryndaýshylary keıde «Berseń – qolyńnan, bermeseń – jolyńnan», deıtin qadamdarǵa barýǵa májbúr bolyp jatady. Mysaly, Almatydaǵy sot oryndaýshylary bıyl boryshkerlerdiń 3 jyljymaıtyn múligin, 7 kóligin satý arqyly 20 mln teńgeden asa bereshektiń ornyn toltyrdy.
Taqyrypqa qatysty taǵy bir máseleni aınalyp ótýge bolmaıdy. О́kinishke qaraı, ata-ana jaýapkershiliginen qashqandardan bólek, óz mindetine júrdim-bardym qaraıtyn mamandar da tabylady. Aıtqymyz kelip otyrǵany, 2023 jyly alıment boıynsha áreketsizdigi úshin 8 jeke sot oryndaýshysyna qatysty lısenzııanyń qoldanysynan aıyrý týraly usynys jiberildi, 4 sot oryndaýshysy lısenzııadan aıyryldy, tórteýi – sot qaraýynda.
Al kóńilge qýanysh uıalatatyn málimet – 2023 jyly 27-den asa adam otbasymen qaıta qaýyshyp, alıment tóleý máselesi joıyldy. Sonymen qatar alıment óndirisin naqty oryndaý jáne boryshkerler men óndirip alýshylar arasynda ymyraǵa kelý úshin sot oryndaýshylary kóbinese medıatorlardyń kómegine júginedi. Osy oraıda 2023 jyly 116 bitimgershilik kelisim jasaldy.
Qysqasy, alıment tólegisi kelmeıtinderdi táýbege keltirip otyratyn túrli sharalar bar desek te, áli de ata-analyq paryzynan túrli aıla-sharǵymen qashyp júrgenderdiń ishinde áıel adamdardyń bolǵany ókinishti-aq.
ALMATY