Tórt túliktiń ishinde qazaq halqy qoı malyna erekshe yqylas tanytqan. «Mal ósirseń, qoı ósir, tabysy onyń kól-kósir», dep babalarymyz bekerden-beker aıtpaǵan bolsa kerek. Biraq sonyń kóbi sózde bolǵanymen, iste bojyrap, keı tusta berekesiz tirlik bolyp jatatyny da jasyryn emes. Qazaqqa tıesili baıtaǵymyzdyń astyn aıtpaǵanda, ústinde de mol baılyq bar ekenine eshkim kúmán keltirmeıdi. Sol baılyqtyń biri – qazaqtyń quıryqty qoılary. Búginde dúnıe júzinde 15 quıryqty etti-maıly baǵyttaǵy qoı tuqymy ósirilse, sonyń 6-y – bizdiń elimizde, qoı maly basynyń 90 paıyzǵa jýyǵyn quraıdy.
Halyqtyq seleksııa jemisi
Respýblıkadaǵy barlyq bııazy, jartylaı bııazy, krosbredshen degen tuqymnyń analyǵy – qazaqtyń qylshyq júndi quıryqty qoıy. Keıinnen keıbir qasıetteri edilbaı qoıymen jaqsartylǵan. Edilbaı qoıy elimizdegi quıryqty qoılardyń barlyq tuqymy men tuqymdyq toptary, tarmaqtarynyń jaqsartýshysy bolyp esepteledi.
Kezinde qazaqtyń quıryqty qoılarynyń túrli tarmaqtaryn zertteý úshin uıymdastyrylǵan Búkilodaqtyq ǵylym akademııasy men Máskeý zootehnııa ınstıtýtynyń ekspedısııasy bul qoılardyń ishinde 22 geografııalyq nusqalar men tarmaqtardy anyqtady. Zertteýlerdiń derekterine súıenip akademık M.Ivanov olardy úsh topqa bólgen. Iri topqa: edilbaı, temir, shajy-slamhan, qostanaı, terisaqqan, yrǵyz-shalqar, baǵanaly, besata jáne basqa; ortasha: qum, torǵaı, qotan-balqash, sarysý, shý, qarqaraly, balqash boıy, zaısan, altaı jáne basqa; maıda topqa: merki, jetisý, ertis boıy, orys, adaı, túrikpen-shymkent, asy-shıeli jáne basqa qoı tarmaqtaryn jatqyzdy.
Kóptegen belgili ǵalymdardyń pikirinshe osy qoı tuqymdarynyń ishinde eń baǵaly tuqymdyq jáne is júzinde qundylyǵy bar, ózine búkil jer betinde teńdesi joq jáne dúnıe júzindegi qoı sharýashylyǵynyń altyn qory dep edilbaı qoıy tuqymyn sanaıdy. О́ıtkeni bul túr – ǵasyrlar boıy halyqpen birge ósip kele jatqan qoı tuqymy, qazaqtyń tól tuqymy, halyq seleksııasynyń jemisi.
Edilbaı qoıy XIX ǵasyrdyń aıaǵynda Batys Qazaqstan oblysy burynǵy Fýrmanov jáne Qaztalov aýdanynyń jerinde, Edil ózeni boıyn qonystanǵan qazaqtardyń tabıǵı irikteý jáne ózindik seleksııasy nátıjesinde shyǵarylǵan. Jalpy, «edil boıynyń qoıy» degen sóz tirkesterinen góri, «edilbaı qoıy», dep aıtýǵa jeńil, yńǵaıly bolǵasyn atap ketken.
О́zindik bıologııalyq ereksheligi
Mal mamandary bul qoıdy syrtqy tulǵasynyń beriktigine, keýdesiniń keńdigine, tós súıeginiń shyǵyńqylyǵyna, jalpy súıeginiń beriktigine, tólderiniń tez jetilgishtigine, tabıǵı qatań qysqy jaıylymǵa tózimdiligine qaraı iriktegen.
Edilbaı qoıynyń eti dámdi, qunarly bolady. Ásirese 4-5 aılyq qozylarynyń eti meılinshe sińimdi keledi. Bul qoılardyń et alý ereksheligine bulshyq etteriniń jaqsy jetilýi, joǵarǵy bıologııalyq jáne tamaqtyq qundylyǵy jatady. Olar tez jetilgishtik qasıetiniń arqasynda erkek toqtylardy 12 aıynda soıǵan kezde ushasyndaǵy bulshyq et-súıek qatynasy saqa qoılardyń kórsetkishine saı keledi.
Akademık Q.Medeýbekov edilbaı qoıyn qarakól qoıy men aqalteke jylqysy sııaqty seleksııasy jetistiginiń ozyq úlgisi dep sanaıdy. Qazaq eli bul tuqymdy maqtanysh tutady, sondyqtan ony saqtap, sanyn arttyra berý qajet.
Dáriger-dıetologter edilbaı qoıy etiniń quramynda holesterın mólsheri basqa mal etine qaraǵanda tómen ekendigin aıtady. Professor P.Kııatkın «Kýrdıýchnye ovsy ı plemennaıa rabota s nımı» atty eńbeginde: «Quıryqty qoılardyń etiniń romanov, merınos jáne basqa soltústikte ósiriletin qoılar sııaqty súıkimsizdeý, ıisi men dámi bolmaıdy; olardyń eti shyryndy, jaǵymdy ıisti, óte dámdi, tez qorytylady jáne joǵary qýatty bolyp keledi. Quıryqty qoılardyń etin pisirgende aǵylshynnyń etti tuqymdarynyń eti sııaqty sorpa kóbiktenbeıdi, shógindi qaq bermeıdi. Quıryq maıynyń balqý temperatýrasy merınos, aǵylshyn etti qoılarynyń maıyna, ásirese, iri qara etiniń maıyna qaraǵanda tómen keledi» dep jazǵan.
Edilbaı qoı tuqymynyń quıryq maıyn zertteý nátıjesinde professor P.Kııatkınniń derekteri boıynsha bir jasar isektiń quıryq maıynyń balqý temperatýrasy 34 S0-ty, 2 jasarynda – 36 tıisinshe, 3 jastaǵysynda 41-42 S0-ty quraıdy, al merınos qoılarynyń quıymshaq maılarynda bul kórsetkishter retine saı – 43-45, 30-31 S0, sıyr maıynda – 51-36 S0.
Al biz júrgizgen edilbaı qoıynyń quıryq maıyn zertteý nátıjelerine keletin bolsaq, Atyraý oblysy «Súıindik» sharýashylyǵynda soıylǵan 4,5 aılyq erkek qozylarynyń quıryq maıynyń balqý jáne tońazý temperatýrasy 33,5 jáne 22,3 S0, ıodtyq sany 41,21-di qurady. Bul kórsetkishter edilbaı qozy quıryqtarynyń taǵamdyq qundylyǵynyń óte joǵary deńgeıde ekendigin kórsetedi.
1987 jáne 1990 jyldardaǵy Qazaq KSR aýyl sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń chempıondary – №3547-3472 jáne 4206-3651 qoshqar men analyqtyń salmaqtary tıisinshe 143 jáne 125 kılony, 1958 jyly Máskeý qalasynda kórsetilgen qoshqardyń salmaǵy 167 kılony qurady. Edilbaı qoılary dene tulǵasynyń iriligi men tiri salmaq kórsetkishteri boıynsha tek gıssar qoılarynan ǵana sál tómen deńgeıde, al jún túsimi men sapasy olardan edáýir joǵary. Al edilbaı qoıynyń aýa raıyna beıimdelgishtik qasıetin esepteı otyryp, elimizdiń ártúrli klımattyq jáne azyqtyq jaǵdaılarymen erekshelenetin keń-baıtaq dalamyzdyń kez kelgen óńirinde alańsyz baǵýǵa bolady.
Edilbaı qoılarynyń óte baǵaly tuqymdyq materıaldyq genetıkalyq kózi retinde halyq sharýashylyǵynda úlken mańyzy bar. Bul qoı tuqymynyń qany elimizde ósirilip otyrǵan barlyq qylshyq júndi jáne jartylaı qylshyq júndi quıryqty qoılardy shyǵarýǵa, ónimdilik-qasıetterin jaqsartýǵa keńinen qoldanylyp keledi. Alynǵan qozylardyń ómirsheńdigi joǵary, tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelgish keledi.
Álemdegi qoı sharýashylyǵynda halyqtyń azyq-túlikke degen suranystyń ósýine baılanysty qoı etin, ásirese qozy etin óndirý joǵarylaýda. Osyǵan sáıkes dúnıe júzindegi barlyq memlekette et baǵytyndaǵy qoı sharýashylyǵyn damytýdyń ulttyq jospary jasalyp, iske asyrylýda. Bul saladaǵy óndiriletin búkil ónimniń jalpy qunynyń 80-90%-y qoı etiniń úlesine tıedi, sondyqtan et baǵytyndaǵy qoı sharýashylyǵyn órkendetýge kóńil aýdarylýy zańdy. Sebebi ishki jáne syrtqy naryq keńistiginde joǵary suranysqa ıe sapaly qoı eti, ásirese qozy etin kóptep óndirýge kóńil aýdarylyp keledi. Qazirgi naryqtyq jaǵdaıda halyq qandaı qoı tuqymyn ósirý qajettiligin ózi biledi. Burynǵydaı nusqaý jasaý joq. Tek olarǵa ósirip otyrǵan maldarynyń ónimdilik sapasyn arttyrýǵa seleksııalyq-asyldandyrý jumystaryn júrgizýge kómek kórsetý kerek.
Sonymen birge bul qoı tuqymdarynan kilem, kilemdik buıymdar, kıim jáne turmysqa qajetti zattar jasaý úshin qylshyq jáne túbit aralas jún, ishiktik, tondyq teri shıkizattary óndiriledi. Ata-babalarymyz onyń kúzgi terisinen ton, qysqy terisinen tulyp tigip paıdalanǵan. Osylardy eskerse, Úkimet elimizde qoı sharýashylyǵyn damytýdy keńinen qoldaýy qajet.
Qazirde elimizdegi taza tuqymdy edilbaı qoıynyń naqty sanyn eshkim aıta almaıdy. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynda elimizde 1 mln-ǵa jýyq edilbaı qoıy bar dep kórsetilip júrdi. Bul sanǵa qazaqtyń qylshyq júndi qoılarynyń da keıbir otary kirip ketýi múmkin. Al 2010 jyldary Qazaq qoı sharýashylyǵy ǴZI ǵalymdarynyń esebinshe taza tuqymdy edilbaı qoıynyń sany respýblıka boıynsha 200 myń bas shamasynda bolar degen boljam aıtyldy jáne olar Batys Qazaqstan, Atyraý, Aqtóbe, Aqmola, jáne Almaty oblystarynyń sharýashylyqtarynda ósirildi. Al ózge aımaqtarda keıbir jekelegen sharýashylyqtar bolmasa, edilbaı qoıy keń taralmaǵan.
Respýblıkalyq statıstıka agenttigi málimetine qarasaq, mal basy jáne onyń ónimderi jylma-jyl birqalypty ósip keledi. Al mamandyq turǵydan qarasaq tórt túliktiń damý qarqyny men olardyń ónimdiligi naqty múmkindikterge sáıkes emes.
Búgingi tańda elimizde edilbaı qoıyn ósirip-jetildirýmen aınalysatyn birneshe asyl tuqymdyq mal zaýyttary men tuqymdyq mal sharýashylyqtary bar. Olarda edilbaı tuqymy qoılaryn jetildirý jáne seleksııalaý, asyldandyrý jumystardy, qazaq qoı sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty ǵalymdarynyń ǵylymı jetekshiligimen 2019 jylǵa deıin júrgizip keldi. Sonyń nátıjesinde, Batys Qazaqstan oblysynyń «Birlik» tuqymdyq mal zaýytynda, Atyraý oblysynyń «Súıindik» tuqymdyq mal zaýytynda, Maqash atyndaǵy jáne Qurmanǵazy atyndaǵy tuqymdyq mal zaýyttarynda edilbaı tıptes «Aqqarabas» qoı tuqymyn shyǵarýdyń seleksııalyq jumystary júrgizilip keledi. Bul sharýashylyqtardyń basty mindeti – respýblıkanyń ózge óńirlerinde osy tazaqandy edilbaı qoıynyń tólin satyp, onyń ósirilýine yqpal jasaý.
Edilbaı qoıyn elimizdiń ártúrli klımattyq jáne azyqtyq jaǵdaılarymen erekshelenetin barlyq aýmaǵynda ósirýge bolady. Jalpy, quıryqty qoılar elimizdiń qurǵaq dala, shól men shóleıtti aımaqtardyń tabıǵı jaıylym jaǵdaılaryna tamasha beıimdelgen, tez ósip jetilgish jáne sırek shóp qoryn jaqsy da tıimdi paıdalanyp, tez ońalady.
О́simtal tuqymdy sapalandyrý joly
Áıtse de, edilbaı qoıyna qatysty áli de atqaratyn sharýa barshylyq. Máselen, biz onyń boıynan budan 40-50 jyl burynǵy ettilik pen salmaqtylyqty kóre almaı kelemiz. Edilbaı qoıyn ósirýge umtylys ta, yqylas ta bar, tek olardyń ónimdiligin, tuqymdyq qasıetterin joǵarylatýǵa durys kóńil bólinbeı kele jatyr. Al qazirgi mal ósirýmen aınalysatyn sharýashylyq qurylymdardyń kópshiliginde zootehnık mamanynyń joqtyǵynan, zootehnıkalyq jumystar naqty júrgizilmeý saldarynan maldyń tuqymnyń násildik múmkindikteri durys paıdalanylmaıdy. Sharýashylyqtarda seleksııalyq asyldandyrý jumystaryn júzege asyra alatyn, maldyń tuqymdyq sapasy men qasıetterin ajyrata biletin mal mamandary asa qajet. Sebebi «is tetigin kadr sheshedi» degen qaǵıda qaı zaman bolsa da óz kúshinde qalady, ony ómirdiń ózi dáleldegen.
Edilbaı qoıy tuqymyn jaqsartý joldary mynandaı maqsaty nátıjeler júrgizýge baılanysty:
- maldyń konstıtýsııalyq beriktigin saqtap, jetildire túsý, tuqymnyń tirileı salmaǵy, ómirsheńdigi men ónimdiligin jaqsartady;
- sharýashylyq qurylymdarda qoı malynyń tuqymyn, sapasyn ajyrata alatyn, maqsatty seleksııalyq-asyldandyrý jumystaryn saýatty túrde júrgize biletin mamandarmen qamtamasyz etý;
- edilbaı qoıynyń tirileı salmaǵy men keıipterin onan ári arttyrý, bul arada urǵashy toqtylar týylǵan jyly shaǵylysqa jibermeý, erkek qozylardy 4,0-4,5 jasynda otardan bólek baǵý nemese tarttyryp jiberý;
- tuqymnyń qurylymdyq júıesiniń múmkindikterin óz máninde paıdalaný, ol úshin belgili bir ónimdilik baǵytynda shyǵarylǵan tuqymdyq súle, ne jeli maldaryn paıdalaný, olar qatardaǵy maldardy paıdalanǵanmen salystyrǵanda 2-3 ese jyldam nátıje beretindigi anyq;
- asyl tuqymdy edilbaı qoıyn ósiretin sharýa qojalyqtarynda ártúrli tuqym atalyqtaryn paıdalaný, ıaǵnı mal basynyń azyp-tozýyn boldyrmaý;
- jalpy elimizdegi qoı malynyń tuqymdyq quramyn anyqtaý úshin ekspedısııalyq zertteý jumystaryn uıymdastyrý, oǵan saladaǵy tájirıbeli mamandar, ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń bilikti ǵalymdary qatystyrylýy qajet;
- tuqymdyq mal sharýashylyqtarynda qaı tuqym maly ósirilýde, ónimdilik deńgeıiniń asyl tuqymdyq mal talaptaryna sáıkestigine jáne seleksııalyq asyldandyrý jumystarynyń deńgeıin attestattaý;
- respýblıkadaǵy qoı sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń jumysyn jandandyryp, sharýashylyqtarda mal tuqymdarymen seleksııalyq jumystardy júrgizý jáne mal ósirý men asyldandyrý jónindegi usynystaryn negizge alý.
Edilbaıdyń erteńi qandaı?
О́zge mal tuqymy quryp ketse qaıta jandandyrýǵa bolar, al tazaqandy edilbaı qoıy joıylsa, ol eshqashanda qalpyna kelmeıdi. Bizdiń mindetimiz – ǵasyrlar boıy babalarymyzdan mıras bolyp kele jatqan edilbaı qoıyn sol kúıinde keler urpaqqa jetkizý. Halqymyzben birge jasasyp kele jatqan bul qoı tuqymyna kyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan shet memleketter jetkilikti. Olardyń osy tilekterine saı tuqymmal zaýyttary qarajattyń tapshylyǵynan urǵashy mal tuqymyn satýda. Keleshekte olar bul maldy ósirip, edilbaı qoıy bizdiń tól qoıymyz deýi de kádik. Halyq seleksııasy nátıjesinde dúnıege kelgen malymyzdyń statýsyn zańdy túrde ıemdenip, ult qundylyǵyna aınalǵan tól malymyzdan aıyrylyp qalýymyz ábden yqtımal. Al bizdiń keleshek urpaq edilbaı qoıy qazaq halqynyń tól maly ekendigin dáleldeı almaıtyny anyq. Sondyqtan edilbaı qoıyn qazaq halqynyń, onyń ishinde aýyldaǵy aǵaıynnyń ulttyq baılyǵy retinde baǵalap ári elimizdiń búkilálemdik saýda uıymyndaǵy básekege qabilettiligin eskere otyryp «Ulttyq qoı tuqymy» degen mártebe berilse. Ony Úkimettiń óz qamqorlyǵyna alǵany da jón bolar edi. Kim biledi, búgingi almaǵaıyp zamanda ómir qajettiligine baılanysty, maldyń jańa tuqymyn shyǵarý týyndaı qalsa, tazaqandy edilbaı qoıynyń boıyndaǵy asyl qasıetterin jańa qoı tuqymyna berýge júginetinimizge eshkim kúmán keltirmeıdi. Sondyqtan asyl tuqymdy sharýashylyqta edilbaı qoıymen júrgiziletin ǵylymı zertteý jumystarynyń aýqymyn keńeıtip, jańa ınnovasııalyq ádister men ozyq tájirıbelerdi qoldaný qajet. Sondaı-aq Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi edilbaı qoıyna qatysty seleksııalyq-asyldandyrý jumystaryna arnaıy jeke ǵylymı joba (baǵdarlama) qabyldap, ony qarjylandyrsa jáne ony úılestirýdi Qazaqtyń qoı sharýashylyǵy ǵylymynyń qara shańyraǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtyna júktese, nur ústine nur bolar edi.
Qoryta aıtqanda, búginde edilbaı qoıyna degen suranystyń kúrt ósýine baılanysty osy tuqymdy odan ári jetildirýdi naryq talaptaryna sáıkes júrgizýge tıispiz. Al bul jumystardyń jemisti bolýy – seleksııalyq jáne asyldandyrý ǵylymı negizde júzege asyrý deńgeıine tyǵyz baılanysty.
Qandaı qoǵam ornatsaq ta osynaý baıtaq elimizge óristi sala, ósimtal túlik kerek. «Qoıǵa jany ashymaǵannyń qoǵamǵa jany ashymaıdy» degen eken kezinde «malshylardyń marshaly» moıynqumdyq eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaev.
Salaǵa qamqorlyq kerek. Atadan qalǵan asyldy ardaqtaıtyn ýaqyt jetti.
Qosybek YRZAǴALIEV,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory
Atyraý oblysy