JAŃǴYRTÝ – SAPA MEN BÁSEKEGE QABILETTILIKKE JOL

Ústimizdegi jyldyń 8 qyrkúıeginde Atyraý MО́Z-ine 65 jyl tolady. AtMО́Z-diń búkil eńbek joly – bul otandyq munaı óńdeý salasy kóshbasshysynyń damýy men qalyptasýynyń tamasha tarıhy. Alaıda, óndiris basshylyǵy mereıtoıdy jalaýlatýdy jón kórip otyrǵan joq – zaýyt keń aýqymdy qaıta jańǵyrtý tabaldyryǵynda tur. Ujym mindeti keń – kólemdi dástúr men tájirıbeni jańa tehnologııalarmen úılestirý. Bul zaýytty taıaý bolashaqta jetekshi halyqaralyq kompanııalar deńgeıine jetkizýge múmkindik beredi. AtMО́Z-de taban aýdarmaı alty jyldan beri jumys istep kele jatqan kásiporyn dırektory Talǵat Baıtazıev pen onyń orynbasary Qaırat Orazbaev bizdi qarsy alyp, “Egemen Qazaqstan” oqyrmandarynyń elimizdiń munaı salasy kútip turǵan perspektıvalarymen alǵashqylar qatarynda tanysýyna múmkindik jasady. JALǴASY BAR HIKAIа – Bizdiń kásiporynnyń 65 jyldyq tarıhy Uly Otan soǵysy jyldarynda bastalǵan, – dedi bizge zaýytty tanystyrý kezinde Talǵat Baıtazıev. – Zaýytty jobalaýǵa KSRO Munaı ónerkásibi halyq ko­mıs­sarynyń josparly tap­syrmasy negizinde 1943 jyly kirisilgen. 2 jyl boıy AQSh-tan “lend-lızý” boıynsha ákelingen qural-jabdyqtar negizinde soǵys ýaqyty jaǵdaıynda qurylys jumystary júrgen. Búginde biz Atyraý munaı óńdeý zaýyty Qazaqstan Respýblıkasy munaı óńdeý salasynyń tuńǵyshy dep oryndy maqtan tutamyz. Za­ýyttyń sol kúnderdegi negizgi min­deti Baký munaıy arqyly avı­asııa benzınin shyǵarý bolatyn. Zaýyttyń bastapqy óńdeý kezeńindegi ónimdiligi jylyna 800 myń tonna munaı quraǵan. Qazirgi kezdegi jobalyq qýaty jylyna – 5 mln. tonna. Iri kásiporyn turaqty túrde ilgeri júrip keledi. О́ńdeý tereńdigin ulǵaıtý, óndiristik shyǵyndardy azaıtý, shyǵa­rylatyn munaı ónimderiniń sapasyn jaqsartý, óndiristik jáne ekologııalyq qaýipsizdik salasyn jetildirý, basqarýdyń tıimdi korporatıvti tásilderin engizý arqyly kásiporyn bas­shylyǵy qysqa merzimde ón­di­ristiń sapalyq jańa deńgeıine shyǵýdy kózdep otyr. – Bizdiń kásiporynda júzege asyrylatyn kez kelgen joba sııaqty biz rekonstrýksııalaýda da birinshi kezekte ujymymyzǵa arqa súıeımiz, – deıdi Talǵat Baıtazıev. – Zaýyttyń basty artyqshylyǵy – turaqty­ly­ǵynda. Zaýyttyqtar ózderiniń bolashaǵyna senimdi. Munda eńbekaqyny keshiktirý degen jáıt múldem bolǵan emes, birde-bir adam qysqartylǵan joq, áleýmettik paket saqtalǵan. Qaıta jańǵyrtý: qadam artynan qadam Zaýytty qaıta jańǵyrtý men rekonstrýksııalaý is júzinde ótken ǵasyrdyń 60-shy jyl­darynan beri toqtatylǵan emes jáne Batys Qazaqstandaǵy jalqy munaı óńdeý kásiporny retinde Atyraý MО́Z-i júrgizip kele jatqan ekonomıkalyq saıasattyń negizi bolyp taby­lady. Qazirgi zamanǵy ry­nok qolda bar óndiristiń teh­nıkalyq jańǵyrtý máselelerin sheship, shyǵarylatyn munaı ónim­de­riniń sapasyn jaqsartý jo­lyndaǵy progressıvtik ıdeıa­lardy júzege asyrýmen qatar, ekologııalyq problemalardy eńserýdi de talap etedi. – Atyraý MО́Z-i óndiristi jańǵyrtý men rekons­trýk­sııalaýdyń baı tájirıbesine ıe. 2003-2006 jyldardaǵy rekons­trýksııalaý shyǵarylatyn munaı ónimderiniń sapasyn jaqsartý jáne qorshaǵan ortaǵa zalaldy yqpal etýdi azaıtý jónindegi negizgi mindetterdi sheship berdi. О́ndiristik qýat zamanalyq deńgeıge jetti. Bizder qorshaǵan ortaǵa shyǵaryndylar kólemin kemitip, syrttan sý alýdy azaıtý arqyly sý aınalymy koef­fı­sıen­tin ulǵaıtýdy jáne energııa qýatyn tutynýdy tómendetýdi múmkin ettik. Jáne, bastysy – motor otynynyń sapasyn jaq­sartyp, onyń assortımentin keńeıtý, – deıdi Talǵat Baı­tazıev, jolaı óndiristik úderis­terdi avtomatty basqarýǵa múm­kindik beretin ortalyqtan basqarý qondyrǵysyn kórsete júrip. 11 tehnologııalyq qondyr­ǵy­nyń 8-i tehnologııalyq úderisterdi basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesine kóshirildi. Munaıdy bastapqy óńdeıtin ELOÝ-AVT-3 qondyrǵysyn qazaqstandyq kompanııa avtomattandyrylǵan basqarý júıesine kóshirse, bul eli­mizdegi alǵashqy tájirıbe boldy. 2009 jyly negizgi tehnologııalyq qon­dyrǵylar jóndeýdiń eki jyl­dyq sıklyna kóshirildi. Bul oraıda óndiristik shyǵyndar (qarjynyń basym bóligi jań­ǵyr­týǵa baǵyttalatyn bolady) men qaıta óńdeý sany jáne májbúrli tehnologııalyq joǵaltý qysqa­r­tyla túsýde. Atmosferany lastandyrýshy zattar 2009 jyly 2008 jylmen salystyrǵanda 991 tonnaǵa tómendedi. Zaýyttyń óndiristik aǵymdaryn bıologııalyq tazalaý qondyrǵylaryn senimdi paıdalaný 2009 jyly 2008 jylmen salys­tyrǵanda lastandyrýshy zattardy 360 tonnaǵa qysqartýǵa múmkindik týǵyzdy. Qazirgi kezde AtMО́Z Eýro-2 talaptaryna sáıkes keletin jáne joǵary oktandy benzınderdiń jalpy óndiristegi úlesin 2 ese ulǵaıtý arqyly kúkirttiń quramyn azaıta otyryp Regýlıar-92, Premıým-95, Sýper-98 avtomobıl benzınderin shyǵarady. Joǵary oktandy benzınderdi shyǵarý kólemi rekonstrýksııalaýǵa deıin jalpy shyǵarylatyn benzınniń 7 paıyzyn qurasa, bul kólem búginde 28 paıyzǵa deıin ósti. Dızel otyny da Eýro-2, 3, 4 (qysqy jáne jazǵy ekologııalyq taza, DO eritindilerdi qoldan­bastan -350 S temperatýrasynda qatady) talaptaryna sáıkes shyǵarylyp keledi. TS-1 reaktıvti otynyn óndirýdiń tehnıkalyq múmkindigi nátıjesinde gıdro­tazalanǵan aralas kerosındi jylyna 200 myń tonnaǵa deıin óndirýge qol jetkizildi. Infoboks: Rekonstrýksııalaýdyń birinshi kezeńiniń nátıjesi: - kúkirt angıdrıdin atmos­feraǵa shyǵarý jylyna 4,0 myń tonnaǵa deıin azaıtyldy; - kúkirt angıdrıdin atmos­feraǵa shyǵarý 38 paıyzǵa qys­qartylsa, bul 1963 tonnany quraıdy; - Jaıyq ózeninen sý alý jylyna 9,8-den 3,5 mln.m3-ge azaıtyldy; - “Ortalyq zaýyt zerthanasy” synaq ortalyǵy otyn sapasyn Eýro deńgeıinde synaq ótkizetin jabdyqtarmen jaraqtandyrylǵan. Ekologııa – munaı óńdeýdiń ajyraǵysyz bóligi Ekologııalyq baǵdarlamalar da zaýytty jańǵyrtýdyń ajyra­ǵysyz bóligi bolyp tabylady. – Qorshaǵan ortany lastaýǵa tólem tómendeý jaǵyna qaraı oıysyp keledi. 2008 jyly tó­lemder 176,3 mln. teńgeni qu­rasa, 2009 jyly – 48,8 mln. teńge boldy, ústimizdegi jyldyń josparly kórsetkishi – 28,6 mln. teńge. Tólemderdiń tómendeýine sondaı-aq zaýyttyń suıyq otyn­dy jaǵýdan lastandyrýshy zat­tardyń shyǵaryndylaryn qys­qartý boıynsha júrgizip kele jatqan jumysy oń yqpal etýde, – dep túsindiredi ekologııalyq úrdisterdi Talǵat Baıtazıev. Ústimizdegi jyly ótken jyl­dyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda elektr qýatyn paıdalaný 3 paıyzǵa qysqarsa, bý paıdalaný 23 paıyzǵa azaıǵan. Jylýdy kádege jaratý 2 ese ulǵaıǵan. Qýat únemdeý baǵdarlamalaryn oryndaý nátıjesinde qorshaǵan ortaǵa emıs­sııalardy qysqartýǵa qol jetkizildi. Josparly tabıǵat qorǵaý sharalarymen qatar, tehnolo­gııalyq qondyrǵylardy tabıǵı gazben jabdyqtaýǵa kóshirý jónindegi qosymsha jumystar oryn­dalyp, munaıdy bastapqy óńdeıtin ELOÝ-AVT-3 qondyr­ǵysyna óndiristik úderisterdi mıkroprosessorlyq baqylaý júıesi engizildi, taýarly rezer­výar­lar deńgeıin ólsheýdi mık­ro­prosessorlyq baqylaýmen jaraq­tandyrý jumystary bastaldy. 2010-2011 jyldary tabıǵat qorǵaý sharalaryn 8,72 mlrd. teńge kóleminde oryndaý josparlanǵan. Bul munaıdy bastapqy óńdeý qondyrǵylaryna jańa peshterdi engizý, jan-jaqty tozǵan taýarly benzın parkterin aýystyrý, vakýýmdyq qýý blogyn zamanaýı vakýýmqurýshy júıelermen jaraq­tandyrý jáne basqa da birqatar sharalar. Sonymen qatar, jer­gilikti basshylyqtyń tilegin esepke ala otyryp, ústimizdegi jyly 50,0 mln. teńge AtMО́Z qyzmetiniń óńirdegi ekologııalyq ahýal men turǵyndar densaý­lyǵyna áserin zertteý maqsatyna baǵyttaldy. Zaýyt aýmaǵyn kógaldandyrýǵa qosymsha 22 mln. teńge bólý josparlanǵan. Osy jyldyń kókteminde ǵana zaýyt 6000 aǵash otyrǵyzdy. Olardyń 4400-i sanıtarlyq-qorǵaý aıma­ǵyna otyrǵyzylsa, 600-i – zaýyt aýmaǵyna, 1000-y zaýytqa bekitip berilgen qala aýmaǵyna otyr­ǵyzyldy. 2009 jyldyń jeltoqsanynda jobada qarastyrylǵan zaýyt aımaǵynda aromatty kómirsýtegi óndirisi boıynsha eń zamanalyq qural-jabdyqtarmen jaraqtan­dyrylǵan 4 stasıonarlyq jáne 1 mobıldi avtomatty stansa aýa atmosferasynyń sanıtarlyq-qorǵaý keshen qurylysy paıda­lanýǵa berildi. Barlyq stansa­lardan aýanyń sapasy týraly aqparat “Atyraý gıdrometeor­o­lo­gııa ortalyǵy” DGP-nyń ortalyq serverine “online” rejiminde berilip turady. Qazirgi ýaqytta zaýyt jumysshylary men tıisti qala qyzmetterin oqytý baǵdar­lamasy júzege asyrylyp jatyr. Stansada tájirıbe-óndiristik sharalar ótip, resmı derekter ekinshi jartyjyldyqtan bastap tanylatyn bolady. Eýro-4 – jaqyn bolashaqtyń perspektıvasy Atyraý MО́Z-inde 2010 jylǵa deıin eki iri jobany júzege asyrý josparlanǵan: aromatty kómir­sýtegi óndirisi kesheni men mu­na­ıdy tereńdete óńdeý kesheniniń qurylystary. Aromatty kómir­sýtegi qury­lysynyń jobasyn “Qaz­Mu­naıGaz” Saýda úıi” AQ pen “Atyraý MО́Z” JShS júzege asyrady. Aromatty kómirsýtegi óndirisi boıynsha keshen syzbasy ıilmeli jáne nemese barynsha joǵary oktandy benzın alýǵa múmkindik beredi ne bolmasa jylyna qo­symsha 133 myń tonna benzol men 496 myń tonna paraksılol alýǵa jaǵdaı týǵyzady. Tehnologııanyń lısenzıary fransýzdyń “Axens” kompanııasy bolyp tabylady. – Bul joba aromatty kómir­sýtekteri óndirisin qamtamasyz etýge múmkindik beredi, sondaı-aq ekologııalyq taza benzınder ón­dirisine jaǵdaı týǵyzady. Bú­ginde bizder avtomobılder shy­ǵaratyn gazdar býymen birge dem alatyn kanserogendi zattar endi munaı hımııasynyń shıkizaty túrinde jeke bólinetin bolady, – dep túsindiredi Talǵat Baıtazıev. Infoboks: Rekonstrýksııalaýdyń jańa kezeńiniń maqsattary men mindetteri: - avtobenzınderdiń joǵary oktandy komponentteri kólemin ulǵaıtý maqsatynda qaıtalama úderister qýatyn jylyna 1000 tonnaǵa deıin kóbeıtý; - qosymsha quny joǵary ónimder – benzol men parak­sılol óndirý; - gıdrotazartqysh pen ónim sapasyn joǵarylatý qondyr­ǵylary úshin qajetti sýtegi boıynsha resýrstardy ulǵaıtý; - Batys Qazaqstanda munaı hımııasy óndirisin damytý jónindegi jobalarmen ınte­grasııalaný; - tehnologııalyq qýattardy qazirgi zamanǵy tehnıkalyq deńgeıge shyǵarý úshin rekons­trýksııalaý men Qazaqstandy sapaly motor otyndarymen, munaı hımııasy jáne ózge de munaı ónimderi úshin shıki­zattarmen, sondaı-aq sapasy álemdik standarttar men ishki jáne eksportty rynoktar talaptaryna jaýap berýi tıisti munaı ónimderi eksportymen qamtamasyz etý; - Atyraýda jańa jumys oryndaryn qurý. – Qazandyq otyny retindegi mazýtqa suranystyń tómen úrdisi bizderden shıkizatty qaıta óńdeý máselelerinde jańa sheshimder izdeýdi talap etedi, – deıdi Talǵat Baıtazıev. – Munaıdy tereń óńdeý kesheniniń iske qosylýymen baılanysty zaýyt aqshyl fraksııalardy (benzın, dızel otyny) retteýdi ul­ǵaıtyp, sol arqyly sura­nyssyz mazýt sanyn qysqar­tady. Atalǵan jobany júzege asyrý qoldanystaǵy qurylǵylardy rekonstrýksııalaý men kásip­oryndy jańa tehnolo­gııalar men qural-jabdyqtar negizinde jańǵyrtý esebinen zaýyt qyz­metiniń tıimdiligin joǵarylatýǵa múmkindik beredi. Bul “Qaz­MunaıGaz” SÚ” AQ munaı ónimderi bólshek saýda jelisiniń qajettilikterin joǵary sapaly motor otyndarymen qamtamasyz etýge jaǵdaı týǵyzady. Birinshi kezekte bizder kúkirtti, azotty, shekteýsiz jáne ózge de qosyn­dylardan turatyn taýarly ónimderdi tómendetý esebinen júrgizetin Eýro-4 deńgeıinen tómen emes joǵary sapaly benzınmen jáne dızel oty­nym­en qamtamasyz etý múm­kindikterin qarastyratyn bola­myz. Sońǵy eki jylda Atyraý MО́Z-i óziniń óndiristik qyz­metinde úlken ilgerile­ý­shilikterge qol jetkizdi. Búginde onyń aldynda budan da úlken mindetter tur. Zaýyt basshylyǵy oıyna alǵan nárselerdiń bárin júzege asyratynyna esh kúmán joq. Tarıhı turǵydan naq Atyraý MО́Z-i Qazaqstannyń munaı óndirisin damytýda jańa betburys jasaǵany zańdylyq sııaqty kórinedi. Atyraý MО́Z-i paıdalanýǵa berilgenshe elimiz tek shıkizat kózi ǵana bolyp keldi jáne de alǵashqy benzın osy jerde alyndy. Zaýyt elimizde alǵashqy bolyp Eýro-2 deńgeıindegi avtomobıl ben­zınin, Eýro-2, 3, 4 deńgeıindegi dızel otynyn shyǵara bastady. Avtomobılderden shyǵatyn zııandy zattar quramyn ret­teıtin Eýro-4-tiń ekolo­gııalyq standarty 2014 jyldyń qań­tarynan bastap-aq iske qo­sylatyn bolady. Jáne, árıne, joǵary eýropalyq standarttarǵa sáıkes keletin avtomobıl benzınderin Qazaqstanǵa alǵash bolyp Atyraý MО́Z-i beredi. Ánýar ÁBENOV.