Til biliminiń zerdeli zertteýshisi

Jıyndy ashqan ınstıtýt dırektory, fılo­logııa ǵylymdarynyń kandıdaty Anar Fazyl­jan til janashyrynyń ustazdyq ete júrip, qazaq fonetıkasy zertteýlerin joǵary dárejege jetkizýge arnaǵan eńbekterine toqtaldy. Sony­men birge qazaq tiliniń mártebesin arttyrýǵa baǵyttalǵan ǵylymı jobalar barysyna, qazaq fonetıkasy, orfografııa men orfoepııa, sıngarmonızm teorııasy salasyn zerttegen professor Álimhan Júnisbektiń búginde óz mektebi qalyptasqandyǵyn ári osy baǵytta shákirtteri ǵylymı zertteý jumystaryn jalǵastyryp keletindigi jaıynda aıtyp ótti.

Fılologııa ǵylymynda irgeli zertteýler jasaǵan ǵalym jaıynda professor Jamal Man­keeva «Kez kelgen tildiń bolmysyn, erek­she­ligin tanytatyn, qurylymyn quraıtyn dy­bystyq júıesi desek, ony kásibı qazaq til bili­mi qalyptasqan kezeńnen bastap damytyp, jańa zertteý úderisine sáıkes qalyptastyrǵan kór­nekti ǵalymdardyń biri professor Álimhan Júnis­bek bolatyn» dep eske aldy. J.Mankeeva atap ótkendeı, shyn mánisinde, ǵalym osy máse­le­men bite qaınasyp ketkendeı. Professor osy jú­ıeli qurylymdy jikteýge baılanysty súbeli eńbek­teri, ǵalymdyq tulǵasyn bylaı qoıǵanda, qa­rapaıymdylyǵy, ishki mádenıeti ǵylymı zııa­lylyǵymen astasyp jatatyn úlkenge de, kishige de qurmeti qashanda ony erekshelep turatyn.

Ǵylymdaǵy jolyn ótken ǵasyrdyń 60-jyl­darynyń basynda qolǵa alǵan professor Álimhan Júnisbek Til bilimi ınstıtýtynyń sol kezeńdegi dırektory, akademık Ismet Keńes­baevtyń jón silteýimen A.Jdanov atyn­da­ǵy Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetindegi fone­tıka zerthanasynda bilim alyp, professor Zıngerdiń jetekshiligimen eksperımenttik zertteýlerge den qoıady. Osy oraıda professor Álimhan Júnisbek týraly esteliginde ıns­tıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, akade­mık Zeınep Bazarbaeva «Álekeńdi sıngarmonızm teorııasynyń baǵyna jaralǵan zertteýshi dep túsinemiz. Ol – qazaq fonetıkasyna, orfografııa men orfoepııa máselelerine, sıngarmonızm teorııasyna zor eńbek sińirgen ǵa­lym. Sıngarmonııalyq baǵyt Á.Júnisbek eń­bek­teriniń arqasynda qalyptasyp, ǵylymı aına­lymǵa tústi. Teorııalyq tiltanymdaǵy jyldar boıy qalyptasyp qalǵan «eýropaózimshil» baǵytqa qarsy alǵash kóterilgenderdiń biri boldy. Túrki (qazaq) tilderine orynsyz tańylyp kelgen jańsaq tildik birlikterdiń basyn ashyp, túrki tilderindegi sózdik ekpin máselesin sheship berdi. Oǵan osy baǵytta jazǵan eńbekteri dálel. Mine, osyndaı tutasyp turǵan prosodıkalyq ustanymdy jaryp shyqqan Álekeń edi», dep atap ótti.

Fonetıkany eksperımenttik turǵydan­ zert­teýdi meńgergen Álimhan Júnisbek 1969 jy­ly akademık Zıngerdiń jetekshi­li­gi­­­men «Glasnye kazahskogo ıazyka» kandıdat­tyq dıs­­­ser­ta­sııa­syn qorǵady. Bul ǵalymnyń qa­zaq fonetıka ǵylymy úshin qosqan úlken jańa­lyǵy boldy. 1989 jyly «Túrki tilderindegi sóz pro­sodıkasy jáne qazaq tilindegi sıngarmo­nızm» taqyrybyndaǵy doktorlyǵyn jańa ba­ǵyt­t­a qorǵap shyǵady. Professor sıngarmonızm zańdylyǵyn teorııalyq turǵydan zerttep, ne­gizin qalady. Qazaq tili dybystarynyń artı­kýlıasııalyq qoryn jasady. Onyń sıpatta­ma­syn túrki tiltanymynda tuńǵysh ret usyn­dy. Dy­bystardyń jasalym, aıtylym, estil­im aıyrym belgilerin alǵashqy bolyp ajy­ra­typ, úndesim, úılesim quramyn anyq­tap berdi. Túrki álemine tanymal zertteýshi retin­­de fonetıka salasynda ózindik ornyn qalyp­tastyrdy. Ǵalymnyń qazaq til ǵylymy úshin mańyzdy zertteýleri haqynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nurgeldi Ýálı, Bishkek memlekettik ýnıversıtetiniń professory Tashpolot Sadyqov, akademık Kárimbek Qurmanálıev, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń dosenti Nurbol Sádýaqas esteliginde bólisti.

«Tóltúrki deńgeıaralyq úılesim júıesi jasandy zerde syryn ashýdyń mańyzdy tetigi» taqyrybynda baıandama jasaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Erden Qajy­bek búgingi kúni adamzatpen betpe-bet kelip otyrǵan jasandy zerde, GPT-4 qatysty oılarymen bólisti. Sondaı-aq professor Á.Júnis­bektiń «Sıngarmologııa» eńbegine toq­talyp, ǵalym zertteýleriniń mańyzy jaıynda aıtyp berdi. «Elimiz ǵana emes, sheteldik alashtanýshy, túrkitanýshy ǵalymdar úlken daryn ıesiniń eńbekterine tánti boldy. Ǵalym dybys úndestigin barsha túrki tilderiniń eń basty, eń mańyzdy, qurylymquraýshy, grammatıkada da, fonetıkada da, sózjasamda da sheshýshi ról atqaratyn tereń jáne jan-jaqty irgeli teorııaǵa aınaldyrdy. Kerek bolsa, budan bylaıǵy búkil tildik komparatıvıstik kózqarastardy múlde jańasha sıpattap, óz degenine baǵyndyrdy. Úndesý, úılesý, garmonııada bolý, bir-birine sáıkestený, ózara ıkemdelý, únemi determınasııada bolý qubylysyn Álimhan Júnisbek semasıologııaǵa da, morfonologııaǵa da, paleo­lıng­vıstıkaǵa da, tildiń qurylymy men qolda­nylýy qatparlaryna da tutas jáne tikeleı qaty­sy bar mańyzdy erekshelik retinde tanydy. Bul jańa­lyǵy eń bastapqylardan bastap, biz bile­tin til bilimi qaǵıdattaryn túbegeıli ózgert­ti. Búkil túrki álemin eýroposentrıstik kóz­qarastan tól, ózindik, tóltýma erejeler men paıym­darǵa kóshýge shaqyrdy», dedi óz sózinde E.Qajybek.

Professor Álimhan Júnisbek zertteýleriniń ǵalymdar úshin mańyzdylyǵyna toqtalǵan professor Quralaı Kúderına «Qazaq jáne túrki tilderindegi úndestik zańy joıylyp barady, biraz jyldardan keıin múlde joıylatyn bolady degen úrdispen kele jatqan tusta, ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda osyǵan tosqaýyl qoıyp, úlken zertteýler júrgizgen, qazaq tilin­degi úndestik zańynyń óte mańyzdy ekenin aıt­qan alǵashqy ǵalym bolatyn. Munymen qosa professordyń zertteýinen keıin ártúrli bolyp kelgen qazaq tilindegi daýysty dybystar sany dál anyqtaldy. Talaı oqýlyq shyqqanymen, buǵan deıin osy zertteýlerge kóńil aýdarylmaı kelgen bolatyn. Osylaısha, toǵyz daýysty dybysty sanamalap aıtyp bergen professor Á.Júnisbek bolatyn», dedi ǵalym.

Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Jumaǵalı Ábýov «Álimhan Júnisbektiń sıngarmo­nızm teo­rııa­synyń álemdik til bilimindegi róli jáne qa­zaq dybystaryn sıntezdeýdiń jańa tásil­deri» baıandamasynda «Á.Júnisbek túrki til bilimi ǵana emes, álemdik til biliminde, dybysty zertteý salasynda reforma jasady» degen oıyn jetkizdi. Osy oraıda ǵalym IREX granty aıasynda Amerıka saparyn eske alyp, Kembrıdj, Sorbonna ýnıversıetteri, sonymen birge Japo­nııaǵa da Álimhan Júnisbek teorııasy­nan baıandama jasaǵany, oǵan shetel­dik ǵalym­dar tarapynan zor qyzyǵýshylyq bolǵanyn eske aldy. Professordyń esimin este qaldyrý maq­satynda mektepter men joǵary oqý oryndaryn­da Á.Júnisbek teorııasynan arnaıy kýrs­tar ashý, jasandy zerdemen baılanysty fotolıngvıstıkaǵa qatysty jobalardy qolǵa alý, sondaı-aq Ońtústik Qazaqstan oblysy Otyrar aýdanyndaǵy mektepke, Til bilimi ınstıtýtyndaǵy zerthanaǵa ǵalym aty berilse degen usynysyn jetkizdi.

ALMATY