Mazmuny ulttyq tanymmen qabyspaıtyn jarnama

Bir jaǵy, jarnama berýshiniń saýat­syz­dyǵy, jaýapsyzdyǵy bolsa, saýatsyz jarnamaǵa tutynýshynyń nemqu­raıdyǵy qosylyp, ulttyq jarnamany eki tarap ta qurdymǵa jiberýge shaq. Ulttyq múddeden buryn jeke kásipkerdiń múddesin bıik qoıyp otyrǵan  saýda, qyzmet oryndary zań bekitken memlekettik til talaptaryna qalaýynsha bıligin júrgizip otyr. Túpnusqa tilden nemese dáneker tilden aýdarma jasalyp, jarnama mátinin túzgende, qazaq tiliniń tabıǵı reńi men quqyǵy taptalyp, adam shoshıtyn alabajaq jarnamalar aınalysqa enip jatyr. «Jarnama týraly» Zańda jarnama saýattylyǵy týraly anyqtama aıtylmaǵan da.

«Jarnama róli artyp kele jatqan ja­han­­daný zamanynda ulttyq jarnama ti­lin qa­laı qalyptastyrý kerek?» degen má­se­le qoǵam­da ótkir tur. A.Baıtursynuly atyn­­­daǵy Til bilimi ınstıtýty tildi zert­teı­­­­tin ǵyly­mı mekeme bolǵandyqtan, qazaq tili­­­niń ǵy­lymı máselelerin ǵana emes, so­­ny­­­men qa­tar qoǵamdaǵy qazaq tiliniń prob­­le­­ma­­laryn da kópshilikpen birge tal­qy­­lap ke­ledi. Til bilimi ınstıtýty jan­ynan bir­­ne­she ar­naıy alań iske qosyl­ǵan.

Sondaı alańdardyń biri – tiltanym­dyq mektepter alańy. Jarnamanyń taralý aımaǵyna qaraı kóshedegi, saýda ornyndaǵy, kó­lik­tegi, BAQ-taǵy jáne ınternettegi jarnama dep negizgi túrlerin alyp, bes jumys to­by qurylyp, jarnama mátinderin jı­naýǵa kirisken. Nátıjesinde, osy ýa­qyt aralyǵynda «Ulttyq korpýs baza­syna» 6000-nan asa jarnama mátini jınaqtalǵan. Tolyqtyrý, je­tildirý jumysy aldaǵy ýaqytta da júr­gizi­le beredi. Mundaǵy kózdelgen maq­sat – qazirgi qazaq tiliniń ishindegi kopıraıtıng tildiń bazasyn jınap alý jáne sol bazaǵa qaraı otyryp, jaqsy jarnama jasaýǵa kómektesetin quraldarǵa qajetti lıngvıstıkalyq saýatty jarnama bazasyn jasap shyǵý. Bul endi ǵana bastalǵan jumys. Birinshi kezeńdegi jumys nátıjesi Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada uıymdastyrylǵan «Ulttyq jarnama tilin qalyptastyrý jáne sıfrlandyrý» atty halyqaralyq konferensııada tanystyryldy.

Qoldanbaly lıngvıstıka, kompıý­terlik lıngvıstıka, korpýstyq lıngvıstıka salalarynyń negizin qalap, «Qazaq tiliniń ulttyq korpýsy» jobasyna jetekshilik etken fılologııa ǵylymdarynyń doktory, matema­tık-lıngvıst Asqar Jubanov oqýlarynyń aıasynda, jarnama mátinin ulttyq tanymmen úılestirý isinde ilkimdi sharýa­lar atqarǵan ǵalymdy eske alý sharasymen ushtastyra uıymdastyrylǵan aýqymdy konferensııada talaı túıt­kildiń beti ashyldy. Qazaq til biliminiń teorııalyq negizin qalaǵan Qudaıbergen Jubanovtyń kenje balasy, matematık Asqar Jubanov keıingi 46 jyl ǵumyryn qazaq til bilimi ǵylymynyń qoldanbaly til baǵyttaryna arnady. Qoldanbaly lıngvıstıkanyń meńgerýshisi boldy. Dál osy baǵytty tildiń mańyzdy ári ózekti salasyna aınaldyrýǵa bar kúshin saldy.

Konferensııaǵa moderatorlyq etken A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Anar Fazyljanova: «Búgin­de qundylyqtar júıesin qalyptas­tyrýda jarnama myqty qural. Bir ókinishtisi, jarnama biz­diń ǵasyr­lar boıy qalyptasqan qundy­lyqta­rymyzdyń júıesin óz­gertýge áser etip jatyr. Mysaly, qa­zaq­tyń tanymyndaǵy sulýlyq degen qundylyqtyń rýhanı komponentin qazirgi jarnamadan kóre almaı otyr­myz. Qazaqtyń tanymyndaǵy adam­gershilik, jaýapkershilik, dostyq degen qundylyqtardyń jarnamadaǵy kórinisi tek onyń materıaldyq, syrt­qy pishinimen shektelip jat­qany bizdiń ǵalymdardy, ásirese, tilta­nýshylardy erekshe alańdatyp otyr. Jar­namanyń tili qazirgi kezdegi qa­zaq­tildi qaýymdastyqtyń sanasyna dendep sińip, qazaq tilinde joq, kal­kalyq qoldanystardy belsendi etip, qazaq tiliniń normalaryna qaıshy qolda­nystardy tanymal etip jatqany  alańdatady. Sol sebepti osy máselemen aınalysýdy jón kórdik», deıdi.

Jarnama máselesin qazaqtildi ortada ǵana emes, orystildi ortada da aıtyp, qazaq tiliniń kalkalanyp bara jatqanyn baıbalam salyp, másele etip kóterip júrgen Zemfıra Erjanova «Mádenı daǵdarystyń kórsetkishi re­tin­degi jarnama máselelerin» lın­g­vıstıkalyq, áleýmettik, bılik turǵysynan jan-jaqty taldady. Má­denıettanýshynyń aıtýynsha, Almaty qalasyndaǵy jarnama mátinderine monıtorıng jasalyp, jıi kezdesetin qateler anyqtalyp, durys nusqalary usynylǵan. Biraq on jyl boıy qolynan kelgen sharýany atqaryp júrse de, onyń nátıjesin áli kúnge kóre almaı keledi. Bul búgingi qoǵamnyń mem­lekettik tilge degen kózqarasyn anyq kórsetip otyr. Osy zertteý nátı­jesin­de bıliktiń azamattyq qoǵam basta­malaryna qulaq aspaıtyny, til saıa­satyn júzege asyryp otyrǵan meke­me­lerdiń eskirgen, ǵylymı zertteýlerge negizdelmegen ustanymy belgili boldy. «Til daǵdarysy – ulttyq bire­geı­lik daǵdarysynyń kórsetkishi. Ult­tyq biregeılik daǵdarysy – ulttyq qaýip­sizdik pen memlekettiń egemendigine qaýip tóndiredi» deı kele, Z.Erjanova til daǵdarysyn bastan keship otyrǵan qoǵamdaǵy saýatsyzdyqqa baılanys­ty birneshe naqty mysaldy alǵa tartty. Z.Erjanova qazaq mádenıetiniń erekshelikterin elemeýden týǵan, mysaly, «qara juma» degen sátsiz aýdarmany «jaqsy», «sátti juma» dep ataı bastaǵanyn aıtty. Qazaq tiline tán sózderdiń oryn tártibiniń ózgerýi, mysaly, «Globa» jarnamasyndaǵy «siz tapsyrys beresiz, biz jetkizemiz» degen orasholaq aýdarmadan baıqalady. Kerisinshe, «tapsyrys beretin – siz, jetkizetin – biz» dese, bul jarnama qazaq tiliniń zańdylyqtaryna saı bolar edi. Bir ǵana leksıkalyq formany paıdalanyp, tilde qoldanatyn basqa formalardyń umytylyp bara jatqanyn da baıandamashy ótkir synǵa aldy. Ásirese bul «naǵyz», «eń», «jáne» sózderine qatysty. Qazaq tili baı, birneshe utymdy balamasy bola tura, bul maǵynadaǵy sózderdi tek bir ǵana sózben aıshyqtaý esh aqylǵa syımaıdy. Qazir qala turǵyndary «Jaqynda ashylýy» degen jarnamany jıi kezdestiredi. Al durysy: «Ashylýy jaqynda». Sondaı-aq kalka jáne grammatıkalyq qateler: «Al sizdiń tańdaýyńyz?» «A vash vybor?»-dyń kalkasy. Onyń ornyna: «Siz ne tańdar edińiz?» dese, qazaqsha oralymǵa jaqyn.

«Saýatty jarnama – til abyroıy», «Kórneki» jobasy boıynsha Ha­­lyq­aralyq «Qazaq tili» qoǵamy Al­maty ob­lystyq fılıalynyń tóraǵa­­sy Gúlzıra Seıitbekqyzy tildi, ultjan­dylyqty nasıhattaıtyn, kerek jerinde adamnyń namysyna qozǵaý salyp, ar-uıatyn oıatatyn bılbordtar men plakattar shyǵaryp, ony kórneki jerlerge ilý men taratý, reıdter, dóńgelek ústelder júrgizý kópshilikke az da bolsa oı salatynyn aıtty. «Qazaq tili – qazaqtyń jany», «Kásipker, kásibińdi memlekettik tilde jarnamala», «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen maǵynadaǵy bılbordtar Almaty oblysy aýdandarynyń kórneki jerlerine ilingen. Almaty oblysynyń tájirıbesinde mundaı bılbord mátinderi aı saıyn aýystyrylyp otyratyn kórinedi. G.Seıitbekqyzy: «Keıbir azamattar kitap oqymaýy múm­kin, gazet-jýrnalǵa jazylmaýy múm­kin, biraq kóshedegi jarnamany min­detti túrde kóredi, kórgen soń oqı­dy. Vızýaldy dúnıe adamnyń esinde qalady. Sondyqtan jarnama mátininiń saýatty bolýy óte mańyzdy», deıdi.

Almaty qalasy ákimi apparaty Tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń bas mamany Ardaq Nurǵazına «Til jáne jarnama týraly zańnamalar talaptary» haqynda sóz qozǵap, tildiń sheshilmegen quqyqtyq kedergilerinen habardar etti. A.Nurǵazına jarnama mazmunynyń aýdarmasy onyń ne­gizgi maǵynasyn burmalamaýǵa tıis deıdi. Kóp másele osy tusta týyndaıdy. Ǵalymdar dabyl qaǵyp otyr­ǵandaı, jarnama berýshi mátindi týra maǵynasynda, ıaǵnı kalka túrinde aýdarady. Mysaly, «Ty ne ty, kogda ty goloden» degen shokolad jarnamasynyń «sen ash bolsań, ózińe uqsamaısyń» dep aýdarylǵany belgili. Onomastıka bólimi bul aýdarmaǵa kelisim bermegen. О́z tarapynan «Ash kisiniń ashýy qatty» degen balama usynǵan. Jarnama bergen agenttikter usynysty qup alyp, mátindi almastyrýǵa kelisken.

«Jarnama mátini «Til týraly» zańynyń talaptaryna sáıkes kelýge tıis» degen de bap bar. О́kinishke qaraı, «Til týraly» zańda memlekettik tildiń quqyǵy týraly kóp dúnıe basy ashyq aıtylmaǵan kórinedi. Tek 21-bapta «ózge de kórneki aqparatpen birge, preıskýranttar, baǵa kórsetkishteri, as mázirlerimen birge jarnama da mem­lekettik tilde, qajet bolǵan kezde orys jáne basqa tilderde de ornalastyrylady» dep jazylǵan. Mysaly, jumys barysynda keıde jarnama tek aǵylshyn tilinde ǵana jazylyp keledi. Ondaıda til mamandary: «jarnama memlekettik tilde jazylýy kerek, sodan keıin qandaı tilde jazsa da, kásipkerdiń óz qalaýy» degen jaýap qatady. Talapqa sáıkes, jarnamanyń sol jaǵynda qazaq tili, oń jaǵynda orys tili turýǵa tıis. Eger joǵarydan tómen ornalastyrylǵan bolsa, joǵaryda qazaq tili, tómen ja­ǵyn­da basqa tildegi mátin ornalastyrylady dep túsindiriledi. A.Nurǵazına «Jarnamada shrıft, olardyń ornalasýy, tús, óte úlken ról oınaıdy. Keıde or­nyn almastyryp, shrıftisin shaǵyn, jińish­ke etip, basymdyqty ózge tilde be­rip jatatyndar bar. Ondaı kezde «joq, memlekettik til shrıfti úlken ja­zyl­sa da bolady nemese birdeı jazylady, biraq eshqashan kishkentaı shrıftpen jazýǵa bolmaıdy» dep túsindiretin kórinedi.

– Qate jarnamalardyń ilinip ketý sebebi, jarnama berýshi Tilderdi damytý bóliminiń kelisimin almaı-aq, óz betinshe ornalastyrýǵa shamala­ry jetip otyr. Sebebi jarnama saýat­tylyǵy eshqandaı normamen bekitil­megen, qujatpen qattalmaǵan.  «Til bóliminen kelisim alý kerek» degen talap bolsa da, til maman­da­ry­nyń qolynda quqyqtyq qural bol­maǵandyqtan, qaýqarsyz qalyp otyr. Buǵan taǵy bir sebep – qazaqtildi uran jasaıtyn mamandarǵa suranystyń joqtyǵy. О́z aldyna derbes qyzmet salasy bolyp qalyptaspaǵan. Ulttyq tanymnan týǵan tól tirkesterdi paıda­lanýǵa tyrysqanymen, ol jarnama berýshi kásipkerler tarapynan qarsylyqqa ushyrap jatady. Arnaıy maman bolmaǵannan keıin, jarnama berýshi usynylǵan balama mátinge kúmánmen qaraıdy. Týralap aıtqanda, «ózderi bilmeıdi, bilgenniń tilin almaıdy». Bul bir ózekti másele kúıinde qalyp keledi, – deıdi A.Nurǵazına. Jarnamaǵa qatysty zańnamalardyń solqyldaq ekenin ınstıtýt dırektory da qýattaıdy. A.Fazyljanovanyń aıtýynsha, zań lıberaldy, ekijaqty qaǵıdattarǵa negizdelgen. Jazalaý tetigi zańda qarastyrylmaǵan.

Konferensııanyń kelesi bóliminde ınstıtýt mamandarynyń jarnama mátinderiniń ishkorpýsyn ázirleýdegi ǵylymı-teorııalyq, ǵylymı-prak­tı­kalyq máselelerin nazarǵa usyn­dy. Konferensııa sońynda qarar qabyl­danyp, ol tıisti mekemelerge joldanady jáne aldaǵy ýaqytta konferensııa materıaldary jeke jınaq bolyp jaryq kóredi.

ALMATY