Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aqqaıyń men Aqjar aýdandary óńirdiń eki shetinde ornalasqan. Aqqaıyń aýdany úlken joldyń ústinde, soǵan sáıkes ınfraqurylymy da joǵaryraq damyǵan. Aýdan 1928 jyly qurylǵan, ortalyǵy Smırnov aýyly – Petropavl qalasynan 40 shaqyrymdaı jerde. Alǵashynda bul aýyl Dármen dep atalyp, artynan Smırnov degen ınjenerdiń aty berilgen.
Temirjoldyń boıynda bolǵan soń, Aqqaıyń aýdanynyń aýmaǵyna tyń kóterýshiler de kóp kelgen. Ivanovka, Poltava, Cherkassk jáne t.b. – sol kezderden paıda bolǵan aýyl-selo ataýlary. Aýdandaǵy qazaq halqynyń úlesi qazir 40 paıyzǵa jaqyndap keledi.
Al Aqjar aýdany burynǵy Kókshetaý oblysy aýmaǵyndaǵy Lenın jáne Lenıngrad aýdandarynyń qosylýynan qurylǵan. Aýdan ortalyǵy Talshyq aýyly oblys ortalyǵynan 285 shaqyrym jerde. Jeriniń jalpy kólemi Aqqaıyń aýdanyna qaraǵanda eki esege jaqyn úlken. Aqjar halqymyzdyń arda uldarynyń biri – Smaǵul Sádýaqasovtyń týǵan jeri.
Aqqaıyń aýdanynyń ákimi Rústem Elýbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, 2023 jylǵy qazan aıyna deıin aýdanda 177 myń gektar alqaptan óndirilgen barlyq ónim kólemi 53 mlrd 953 mln teńge bolǵan. Bıyl astyqtan gektar basy 14,2 sentnerden aınalǵan. Jalpy kólemi 2 mln 518 myń tonna astyq jınalǵan. Maıly daqyldardan gektar berekeligi 10 sentnerden aınalyp, jalpy kólemi 21 myń 400 tonna ónim alynǵan.
Aqjar aýdanynyń jer kólemi mol bolǵanymen, astyq bitik shyqpaıdy. Jer relefinde tabıǵı qurylys materıaldary kóp. Aýdan negizinen dala zonasyna jatady. Sondyqtan da kólemi úlken bolǵanymen, munda alynǵan astyq kólemi 33 568 mln teńgeni qurady. 285 myń gektarǵa egilgen dándi daqyldar boıynsha gektar berekeligi 5,8 sentnerden aınaldy. Al 35,8 myń gektar jerge egilgen maıly daqyldardyń berekeligi 2,8 sentnerden boldy. Byltyrdan beri topyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrý úshin agrarshylar 217,7 myń ga alqapqa 14,1 myń tonna mıneraldy tyńaıtqysh sepken. Bir aıta keterligi sol, munda keıingi úsh jylda ıgerilmegen 92,7 myń gektar alqap memleket menshigine qaıtarylǵan. Búgingi tańda eldi mekenderge 58,7 myń gektar jaıylymdyq jerlerdi bekitý jumystary júrgizilip jatyr. Jyl basynan beri munda 1,9 mlrd teńgege 220 jańa tehnıka men quraldar satyp alynǵan.
Aqqaıyń aýdanynda mal sharýashylyǵy ónimin arttyrý qazir qatty qolǵa alynǵan. Bıylǵy 9 aıda aýdan 16,8 mlrd teńgeniń mal ónimderin alyp, belgilengen mejeni 117 paıyzǵa oryndady. Mal basyn asyldandyrý isi de munda qyzý júrgizilip jatyr. Jyl basynan beri aýdan sharýashylyqtary shetelden 518 tuıaq asyl tuqymdy iri qara mal jetkizdi. Qus ósirý de – bul aýdanda aldyńǵy oryndaǵy sharýalardyń biri. Munda «PF Severnyı broıler» JShS-nyń jańa qus fabrıkasy iske qosyldy. Bul jobanyń iske asyrylýy halyqty jumyspen qamtý, bıýdjetke salyq aýdarymdaryn arttyrý sııaqty kórsetkishterge oń áser etip jatyr. Bıyl qýaty táýligine 40 tonna kombıkorm shyǵaratyn zaýyt ta paıdalanýǵa berildi. Sondaı-aq qýaty jylyna 3 mln dana taýyq jumyrtqasyn beretin ınkýbator qurylysy da júrgizilip jatyr.
О́nerkásip salalary boıynsha Aqjar aýdanynda da birshama oń ózgeris bar. Munda joǵary sapaly qıyrshyqtas shyǵaratyn 7 kásiporyn jáne kvarstyq qum qazatyn 2 kásiporyn jumys isteıdi. Osy jyldyń 10 aıynda aýdan 892,6 mln teńgeniń ónerkásip ónimderin aldy. Sonyń ishindegi taý-ken óndirisiniń ónimi – 497,1 mln teńge. Munda «Flaxseed Oil KZ» JShS jyldyq qýaty 36 myń tonna zyǵyr maıyn shyǵaratyn zaýyt qurylysy jobasyn iske asyryp jatyr. Jobanyń quny – 3 mlrd teńge. Búgingi tańda zaýyt qurylysy úshin 21 gektar jer bólinip, jobalyq-smetalyq qujattary jasalyp jatyr.
«Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha aýdan kásipkerleri 14 jobany iske asyrýǵa 85 mln 200 myń teńge kóleminde qaıtarymdy nesıe aldy. Jalpy, osy baǵdarlama boıynsha 79,9 mlrd teńgege Talshyq, Dáýit jáne Ashykól aýyldarynda elektr jelilerin salýǵa shart jasalǵan. Búgingi tańda barlyq qurylys-montaj jumystary aıaqtaldy. Al «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda Talshyq aýylyndaǵy «Besterek» orta mektebiniń shatyryn 95,2 mln teńgege qaıta jańartý jumystary júrgizildi. Osy baǵdarlama aıasynda respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjet esebinen 215,9 mln teńgege Talshyq aýylynda jabyq hokkeı kortyn salý jobasy iske asyrylǵan jáne Gorkovskoe aýylynda 151,2 mln teńgeniń aýyldyq klýb qurylysy jumystary júrip jatyr. Al jol jóndeýge bıyl aýdan boıynsha 2,7 mlrd teńge bólinip, 61,4 shaqyrymnyń joly jóndelgen.
Aqqaıyń aýdanyndaǵy óńdeý ónerkásibiniń negizgi úlesin «ROSTAN» JShS alyp otyr. Kásiporyn sút óńdeý arqyly halyqqa sarymaı, shyjǵyrylǵan maı, irimshik, súzbe jáne t.b ónimder shyǵarady. Bıyl 9 aıda kásiporyn 1,4 mlrd teńgege 687 tonna daıyn ónim óndirdi. Aýdandaǵy Toqýshy aýylynda faner óndirisi boıynsha «QAZAQVENEER» JShS-nyń aǵash óńdeý sehy jumys isteıdi. О́tken kezeńde 1,5 mlrd teńge somasyna 1845 tekshe metrden asa faner óndirildi. О́ndiris eksporty 70%-dy quraıdy. Aýdanda ótken 9 aıda 1 mlrd 330 mln teńgeniń qurylys jumysy júrgizilip, jalpy kólemi 3 013 sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Jalpy, aýdan boıynsha 32 eldi meken bolsa, sonyń 31-i ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtamasyz etilgen. Bıyl aýdan ortalyǵyndaǵy sýmen jabdyqtaý jelilerin qaıta jańartý jobasyn iske asyrý jalǵasyp jatyr, bul 2024 jyly aıaqtalady. Jobanyń quny – 2,4 mlrd teńge.
Aqjar aýdanynyń ákimi Qanat Qalıevtiń aıtýyna qaraǵanda, bul aýdannyń turǵyndary da sapaly aýyz sýǵa tolyǵymen qol jetkizgen. Sonyń ishinde barlyq 24 eldi mekenniń 21-i ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosylǵan. Tek Aısary, Aqsaı jáne Tuǵyrjap aýyldary ǵana ortalyqtandyrylmaǵan sý júıesin tutynyp otyr. 2024-2025 jyldary bul aýyldardy da ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosý josparlanǵan.
Áleýmettik máselelerge toqtala ketetin bolsaq, Aqqaıyń aýdanynda densaýlyq saqtaý salasy birshama jaqsy jolǵa qoıylǵan. Barlyq medısına qyzmetkeriniń sany 290 bolsa, sonyń 30-y – dáriger, 131-i – orta medısına qyzmetkeri, 49-y – kishi personal jáne 80-y – basqa mamandar. Árıne, munda da dáriger tapshylyǵy bar. Aýdan nevropatolog, kardıolog, onkolog sııaqty mamandarǵa zárý. Aýdanǵa kelgen medısına qyzmetkerlerin áleýmettik qoldaý turaqty negizde júrgizilip jatyr. Jas mamandar men dárigerler úshin bıýdjet qarajatynan turǵyn úı jáne kóterme járdemaqy berý kózdelgen. Osy jyly aýdanǵa 6 dáriger kelip, olar abattandyrylǵan turǵyn úımen qamtamasyz etilgen. Aýdannyń bilim berý salasynda 26 mekeme bar, onyń 21-i – jalpy bilim beretin mektep, 2 bóbekjaı, bir-birden óner mektebi, aýla klýby jáne túzetý kabıneti. Aýdan mektepterinde 486 pedagog jumys isteıdi, onyń ishinde 16 jas maman pedagogıkalyq qyzmetin endi bastap jatyr. 2022-2023 oqý jylynda aýdan mektepterin 127 túlek bitirip, tórteýi «Altyn belgi» ıegeri atanǵan.
Aýdanda 9 mádenıet úıi jáne aýyldyq klýbtar, ortalyqtandyrylǵan 14 kitaphana júıesi jumys isteıdi. Bıyl Aralaǵash aýyldyq klýbyna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilgen, sonymen qatar Poltavka aýylynda 2024 jyly mádenıet úıine jalpy somasy 111 mln teńgeni quraıtyn qúrdeli jóndeý jumystary josparlanyp otyr.
Aýdanda sportty damytý, deneshynyqtyrý-saýyqtyrý jáne tárbıe jumystaryn júzege asyrý maqsatynda 149 sport mekemesi jumys isteıdi. 2023 jyly aýdannyń jalpy halqynyń 40%-y dene shynyqtyrýmen jáne sportpen júıeli túrde aınalysady. 2023 jyly Aqqaıyń aýdanynyń qurama komandasy barlyq oblystyq spartakıadalarǵa jáne ártúrli sport túri boıynsha jarystarǵa qatysyp, «Soltústik» oblystyq qysqy sport merekesinde – 3-oryn, «Qyzyljar-2023» ulttyq sport túrlerinen 2-oryn alǵan. Aýdan ákimi Rústem Elýbaev «Bizdiń aýdannyń áleýeti zor, ony durys basqaryp, durys arnaǵa baǵyttaýymyz kerek. Aýdannyń adam kapıtaly joǵary ıntellektýaldy jáne joǵary kásibı deńgeıge ıe, qoǵam aldyndaǵy boryshyn erekshe sezinedi», deıdi.
«Áleýmettik saladaǵy negizgi mindettiń biri halyqty jumyspen qamtý bolsa, bıyl 38 jumys berýshiniń qatysýymen 8 ret bos oryndar jármeńkesi ótkizilip, 375 bos jumys orny usynyldy. Jumys berýshilerdiń ótinimi boıynsha 20 adam qysqa merzimdik kásibı oqytýǵa jiberildi, 18 adam jumysqa ornalastyryldy», deıdi Aqjar aýdanynyń ákimi Qanat Qalıev.
Bul aýdanda 2 146 oqýshyǵa sabaq beretin 24 mektep bar. Olarǵa bıyl 19 jas maman jumysqa turǵan. Bıyl mektepterdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý boıynsha jumystar jalǵasyp, 7 mln teńgege jóndeý jumystary júrgizilip, 26 mln teńgege 7 qazandyq satyp alynǵan. Sonymen qatar 3 mektepke 305,2 mln teńgege kúrdeli jóndeý jumystary jasalypty.
Aqjar aýdanynda búgingi tańda 24 dáriger, 113 orta deńgeıdegi medısınalyq maman jumys isteıdi. Munda da keıbir mamandar jetispeıdi, ásirese stomatolog, okýlısterge zárý. Keıingi bes jylda aýdan halqynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa jáne qajetti qural-jabdyqtar alýǵa 378 mln teńge bólingen. Bıyl Lenıngradskoe aýylyndaǵy ambýlatorııaǵa kúrdeli jóndeý júrgizýge 52 mln teńge bólindi.
Aýdanda 30 mádenıet úıi bar. Eki aýyldyń klýbyn turǵyzý men jóndeýge tıisinshe 137 jáne 87,6 mln teńge qarajat bólingen. Aýdanda deneshynyqtyrý jáne sportpen júıeli túrde aınalysatyndardyń sany – 6 176 adam. Aýdannyń maqtanyshy, halyqaralyq dárejedegi sport sheberleri Aleksandr Gerlıs – qysqy Paralımpıada oıyndarynyń qola júldegeri, al Serikbol Amandyq – Azııa chempıonatynyń kúmis júldegeri, Maksım Artemev 2023 jyly О́zbekstanda bolǵan gir kóterý sportynan kúmis jáne qola júldeger boldy.
Mine, alystaǵy eki aýdannyń búgingi tynys-tirshiligi osyndaı.
Soltústik Qazaqstan oblysy