Sharýasy shıraq aýdandar

Eń úlkeni degen Esil aýda­nynyń jer kólemi – 5,1 myń sharshy shaqyrym ǵana. Onyń ózi 1997 jyly Lenın men Máskeý aýdandary biriktirilgennen keıin ulǵaıǵan túri. Al eshkimmen bi­riktirilmegen Mamlıýt aýdany­nyń aýmaǵy – 4,1, Tımırıazev aýdanynyń aýmaǵy 4,5 myń sharshy shaqyrym. Jer kólemine sáıkes halyq sany da aýdandarda shaǵyn. Esilde – 21,3, Mamlıýtte – 17,8, Tımırıazevte 11,3 myń adam turady. Halyq arasynda qazaqtardyń úlesi tómen, orys etnosynyń úlesi joǵary. Naqty aıtsaq, Esil aýdanynda qa­zaqtar – 38, orystar – 54,8, Mamlıýt aýdanynda qazaqtar – 25,2, al orystar – 58,0, Tımırıazev aýda­nynda qazaqtar – 37, orystar – 45,4 paıyzdan, qalǵany basqa etnos ókilderi. Aýdandardyń jeri qunarly, qara topyraqty, aýa raıy qolaıly jyldary bul óńir­de astyq bitik shyǵady.

Esil men Mamlıýt – 1928 jáne 1932 jyly qurylǵan oblystyń ejelgi aýdandary, al Tımırıazev aýdany 1963 jyly tyń ıge­rý­shi­lerdiń úlken legi qonystanýyna baılanysty uıymdastyrylǵan. Sondyqtan da «Hmel­nıskıı», «Internasıonalnyı», «Mos­kvoreskıı» degen aýyl ataýlary kóp. Esil men Mamlıýt aýdan­­­dary oblys ortalyǵyna ja­­qyn ornalasqan, Esil aýda­ny­nyń or­talyǵy Iаvlenka Pe­tro­pavldan – 71, al Mamlıýt aýda­nynyń ortalyǵy Mamlıýtka 38 shaqyrym ǵana qashyqta. Sondyqtan ınfraqurylymdary da birshama jaqsy damyǵan, al Tımırıazev aýdanynyń ortalyǵy Petropavldan 236 shaqyrym jerde, shalǵaı jatyr.

Bıyl Esil aýdany 218 myń ga jerge egilgen dándi daqyldar men 47 myń gektar jerge egilgen maıly daqyldardan 59,0 mlrd teńgeniń aýyl sharýashylyǵy ónimin aldy. Aýdannyń jańa ákimi Mereke Mýhamedıarovtyń aıtýyna qa­raǵanda, óńirde 50 JShS jumys istep tur, olar­dyń qaramaǵynda 9 myń tuıaq qara mal, 2 myńdaı qoı jáne 1 myńnan artyq jylqy bar. «О́tken jyldyń 10 aıynda aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýalar 8 myń tonnadan asa sút saýsa, bıylǵy 10 aıda ony 9 myń tonnaǵa jetkizgen», dedi ákim.

2022-2024 jyldary aýdanǵa 5 iri jobany iske asyrýǵa jalpy kólemi 15 mlrd teńge ınvestısııa tartylmaqshy. Sonyń ishinde «Atameken-Agro-Korneevka» bazasynda 1500 sıyrǵa arnalǵan taýarly sút fermasynyń qu­­ry­lysy boıynsha jumys júr­gizilip jatyr. Jobanyń quny 11 mlrd teńgeden asady. «Azııa-To­rańǵul» JShS 800 tuıaq asyl tuqymdy qara malǵa arnalǵan ta­ýarly sút fermasynyń jobasyn júzege asyrmaqshy. Bul jo­banyń quny 3,6 mlrd teńgeni quraıdy. Al «Rýstıkýs» JShS 1500 bas qoıǵa arnalǵan ferma qurý jumysyn aıaqtady. Qazir sharýashylyqtyń 700 bas qoıy bar, qosymsha 300 bas «Edilbaı» tuqymdas qoı satyp alynǵan. Joba quny – 150 mln teńge. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar aǵynynyń jalpy kólemi 10 aıda 13 mlrd teńgeden astam boldy.

Bul aýdanda «Qazrosresýrs», «Soltústik Qazaqstan metallýr­gııa­lyq kompanııasy», «Egin» atty úsh ónerkásip oryndary ju­mys isteıdi. Aýdanda 981 ShOB ókilderi tir­kelgen, olardyń 923-i jumys istep tur. 2021-2025 jyl­darǵa arnalǵan ulttyq joba sheń­berinde «Damý» kásipkerlikti damytý qory» aksıonerlik qoǵamy arqyly 72 mln teńgeniń 7 jobasy maquldanǵan. 2024 jylǵa «Qyzyljar Joldary KZ» JShS kásiporny Iаvlenka aýlynyń janynda quny 800 mln teńge bolatyn asfalt-beton zaýytynyń qurylysyn bastaýdy josparlap otyr. Sondaı-aq 2022 jyldan aýdanda jalpy somasy shamamen 3 mlrd teńgege 21 jel generatoryn ornatý boıynsha «Grın Era Kompanı» JShS óz jumysyn bas­tady, elektr energııasyn óndirý boıynsha jobanyń boljamdy qýaty 200 megavatty quraıdy.

Mamlıýt aýdany osy jyldyń 10 aıynda aýyl sharýashylyǵy boıynsha jalpy kólemi 37,9 mlrd teńgeniń ónimin alǵan. Aýdanda bıyl astyqtyń gektar bere­keligi 17,2 sentnerden aınalyp, bar­lyǵy 232,2 myń tonna astyq jáne 33,6 myń tonna maıly daqyldar óndirildi.

Aýdan ekonomıkasyna 10 aıda 14 mlrd 428 mln teńgeniń ınves­tısııasy quıylǵan. Aýdan oblys ortalyǵyna jaqyn bolǵandyqtan Petropavldaǵy 42 azyq-túlik jármeńkesine qa­tysyp, olarda 44,6 mln teń­geniń 108,7 tonna aýyl sharýa­shylyǵy ónimin satqan. «Biz Astana qalasynyń aýyl sharýa­shylyǵy jármeńkelerine de baryp turamyz. Bıylǵy 10 aıda elordaǵa 24,8 mln teńgeniń 59,2 tonna azyq-túligin aparyp, sattyq», deıdi saı­lanǵanǵa deıin aýdan ákiminiń orynbasary bol­ǵan Elena Stepanenko.

Bıyl Mamlıýt aýdanynyń kásipkerleri 1,8 mlrd teńgeniń óner­kásip ónimderin shyǵardy. Sonyń negizgi úlesi «Mamlıýt un úgý kombınatyna» tıesili. Ejel­den kele jatqan bul ká­sip­oryn barlyq ónerkásip óni­miniń úshten birin berip otyr.

Aýdanda 974 ShOB nysany tirkelgen, olar bıylǵy 10 aıda 4,4 mlrd teńgeniń ónimin óndirdi. Osy ýaqyt aralyǵynda 5 kásipker quny 71,4 mln teń­geniń memlekettik kómegin aldy. Aýdan aýmaǵynda aty alysqa ketken «Meńgeser» sor kóli bar. Onyń laıynyń emi sýyqtan bolǵan syrqattarǵa myń da bir em. Jyl saıyn ol jerge Qazaqstannyń aımaqtarynan ǵana emes, Reseı jerinen de adam­dar kelip, emdelip, dem alyp ketedi. Osy kóldiń ja­ǵasyn týrızmge laıyqtap abattandyrý men ınfraqurylymyn jaqsartý jumysy da aýdan bas­shylarynyń nazarynda. Qazir jar­qyraǵan úlken kóldiń bir bóligin «Meńgeser» JShS alyp, abattandyrǵan.

Tımırıazev aýdanynyń áki­mi Erlan Ja­rovtyń aıtýynsha, bıylǵy 10 aıda aýdan aýa raıy­nyń qolaısyz jaǵdaıyna qara­mastan 221,6 myń tonna astyq jınaǵan. «Jalpy, ónimniń baǵasy 33,9 mlrd teńgege jetti. Al aýdan eko­no­mıkasyna quıylǵan ınves­tısııa kólemi byltyrǵymen salystyrǵanda 42 paıyzǵa artyp, 11,3 mlrd teńgeni qurady», deıdi ol. Sonymen birge munda qara maldyń sany byltyrǵydan – 1,5, jylqy sany 2 paıyzǵa artqan. Aýdandaǵy «Mereı» nesıelik se­riktestiginiń kómegimen bız­nes­tiń 50 nysany 1,4 mlrd teń­geniń nesıesin alǵan. Al «Sol­tústik» ÁKK «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda 63,7 mln teńgege 12 jobany iske asyrǵan.

Tımırıazev aýdanynda bı­yl paıdalanylmaı jatqan 4,7 myń gektar mal jaıylymy mem­le­ketke qaıtarylyp, aýyl tur­ǵyn­darynyń ıgiligine berildi. Qazir taǵy da 6,8 myń gektar jerdi qaı­­tarý jumystary júrgizilip jatyr. Sheteldik kásipkerden de sot sheshimimen 187 gektar jer qaı­tarylǵan.

Búgingi tańda aýdan aýmaǵynda 2500 adamdy qamtyǵan 753 bıznes qurylymy tirkelgen. Jyl boıy olardyń 33-ne 151 mln teńgeniń qoldaý nesıeleri berilip, 79 jańa jumys oryny ashyldy.

Osy úsh aýdannyń ishinde avtomobıl joldary eń uzyny – Esil aýdany. Úlken joldyń ús­tinde bolǵandyqtan aýdan aýma­­ǵynan 505 shaqyrym avtojol ótedi. Bıyl 709 mln teńge somasyna jalpy uzyndyǵy 25 km Besqudyq aýlynyń kireberis jolyn ortasha jóndeý aıaqtaldy. Bul máseleni 15 jyldan beri okrýg turǵyndary kóterip kelgen edi. 61,5 mln teń­gege jalpy uzyndyǵy 5,5 km Bulaq aýlynyń kireberis jolyn jóndeý jobasy iske asyrylyp jatyr. Sondaı-aq bıyl jalpy uzyndyǵy 13 km «Qaraǵaı-Aqtas» aýyldaryna kireberis joldy jóndeýge ob­lys­tyq bıýdjetten 25 mln teńge qarajat bólindi. Eldi meken­der­diń kentishilik joldaryn jón­deý boıynsha 900 mln teńge­den asa qarjyǵa uzyndyǵy 27,2 km 5 jobany iske asyrý bastaldy.

Tımırıazev aýdanyndaǵy avto­joldardyń jalpy uzyndyǵy – 328 shaqyrym, sonyń 78 km res­pýblıkalyq, 38 km oblystyq, qalǵan 212 km aýdandyq mańyzǵa ıe. Bıyl 258 mln teńgege aýdandyq mańyzǵa ıe 19 shaqyrymdyq «Esil – Aqsýat» jolyna jóndeý júrgizildi. Sondaı-aq 295,3 mln teńgege Hmelnıskıı kentiniń kireberisine qıyrshyqtas tóseldi.

Jol jóndeý jumystary boıynsha Mamlıýt aýdany alda ke­ledi. Aýmaqta keıingi úsh jylda 185 km jol jóndeldi. 2023 jylǵa taǵy 454,2 mln teńge jer­­gilikti joldardy jóndeýge bólin­gen. Sonyń ishinde bıyl «Qyzylásker – Razdolnyı», «Beloe – Shýche» ba­ǵytyndaǵy joldar jón­del­di. Sondaı-aq «Aýyl – el be­sigi» baǵdarlamasy boıynsha No­­vomıhaılovka men Bekseıit aýyldarynyń ishki joldaryn jóndeý josparlanǵan.

Prezıdenttiń 2025 jylǵa deıin turǵyn­dardy 100 paıyz taza aýyz sýmen qamtamasyz etý talabyn iske asyrý jumysy úsh aýdanda da qyzý júrip jatyr. Sonyń ishinde Esil aýdanynda qazir 32 aýyl nemese 88% turǵyn sapaly sýmen qamtamasyz etilgen. Alaıda 2300 adam turatyn 21 aýyl nemese halyqtyń 11,2%-y uńǵymalardaǵy sýdy paıdalanady. Bıyl Amangeldi aýlyn Presnovka toptyq sý qu­byryna qosý boıynsha 11 mln teńgeniń jumysy oryndaldy. Jańa jylda basqa aýyldardy da taza aýyz sýǵa qosý josparlanǵan.

Mamlıýt aýdanyndaǵy barlyq 38 aýyldyń 25-i taza aýyz sýmen qamtylǵan. 13 aýyldyń al­taýynda sýmen qamtý jobasy iske asyrylyp jatyr. Qalǵan aýyl­darǵa JSQ jasalady. Al Tı­mı­rıazev aýdanyndaǵy taza aýyz sý máselesi de áli kúnge to­lyq sheshilmeı keledi. Aýdanǵa úsh ma­gıstraldyq qubyrdan sý jet­kizilse de Yntymaq, Rakıtnoe, Aqjan aýyldarynyń halqy áli kúnge sýdy qudyqtan ishedi, al Prı­­ozernoe men Severnoe eldi me­­kenderine sý tasylyp jet­kiziledi.

Mine, halyq saılaǵan ákim­derdiń aldynda osyndaı she­shilmegen problemalar bar. Áleý­mettik salanyń máselelerin aıt­saq, tipti uzaqqa ketemiz. Alaıda óz kúshterine senip, saı­laýǵa túsken azamattar halyq senimin aqtar degen úmit bar.

Soltústik Qazaqstan oblysy