2023 jyl: El ekonomıkasynyń ósimi

Ekonomıkanyń naqty sek­toryn­daǵy ósim 3,5 paıyz bolsa, bul kórsetkish qyzmet kórsetý salasynda – 5,6 paıyz. О́sim kórsetken sektorlar qatarynda saýda, baılanys jáne aqparat, transport, qurylys bar. О́ńdeý ónerkásibi de ósim qarqynyn saqtap otyr. Mundaǵy óndiris kólemi 3,4 paıyzǵa ósken.

«Jaǵdaı odan ári jaq­sara­dy dep senemiz. Halyqaralyq agent­tikter de bizdiń reıtıngimizdi rastap otyr. Kovıdten keıingi jaǵdaı, byltyr bastalǵan soǵys, áli kúnge jalǵasyp jatqan geosaıa­sı qaqtyǵystar bar. Olar bizdiń ekonomıkamyzǵa teris áser etedi. Ári Qazaqstan teńizge shyǵar jo­ly joq el. Álgindeı qıyn­dyq­tar týyndaǵan kezde bizge saýdalasý qıynǵa soǵady. Qazaq­stan eksporttyq marshrýt­tar­dy árta­raptandyrý úshin amal­dar izdestirip jatyr. Sony­men birge saıası, ekonomıkalyq reformalarmen, sonyń ishinde jańa Salyq kodeksin daıyndaýmen aınalysyp jatyrmyz», deıdi Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov.

2023 jyldyń qorytyndysynda ishki jalpy ónim ósimi 5 pa­ıyz deńgeıinde bo­lady dep kútilip otyr. Res­pýblıka bo­ıynsha jan basyna shaq­qan­daǵy IJО́ 11,5 myń dollardan 13,3 myń dollarǵa deıin ósken.

Bıyl birinshi jartyjyldyqtaǵy tikeleı sheteldik ınvestısııa (TShI) kólemi 13,3 mlrd dollarǵa jetken. Bul kórsetkish ortamerzimdi kezeńde eko­no­mıkalyq ósýdi qoldaýǵa kepildik be­­re­di. Jyl qorytyndysy boıynsha TShI-di shamamen 27 mlrd dollar deń­ge­ıine jetkizý josparlanǵan. Jalpy, ekonomıkanyń barlyq salasynda jalpy quny 967,7 mlrd teńgeni quraıtyn 210 jańa ınvestısııalyq joba iske qosyldy. Ol 19,5 myń jumys ornyn qurýǵa múm­kindik berdi. Jyl qorytyndysy bo­ıynsha 1,6 trln teńgege 291 joba paı­da­la­nýǵa beriledi dep kútilip otyr.

Jyl basynda 21 paıyzdan asyp ketken ınflıasııa 2 ese, ıaǵnı 10,3 paıyzǵa deıin tómendedi.

«Inflıasııa deńgeıin turaqtandyrý – Úkimettiń mańyzdy mindeti. Máselen, byltyrdan beri jedel jáne ortamerzimdi sıpattaǵy 90 is-sharany iske asyrýdy kózdeıtin ınflıasııa deńgeıin baqylaý jáne tómendetý jónindegi jumystar keshendi túrde iske asyryla bastady. Bul óz kezeginde baǵaǵa degen qy­sym­dy tómendetýge jáne 2023 jyly ınflıasııa­ny báseńdetýge múmkindik berdi. Bıyl ınflıasııany báseńdetýge arnalǵan is-sharalar keshenin iske asyrý áseri (onyń ishinde 2022 jyly iske asyrylǵan sharalardy eskere otyryp) 4,16 paıyz­dyq tarmaq deńgeıinde baǵalandy. Bul rette ónim óndirý kólemin ulǵaıtý jónin­degi sharalar (2,11 paıyzdyq tarmaq) neǵurlym tıimdi bolyp ba­ǵa­lanady», delingen Úkimet málimdemesinde.

Sonymen qatar IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznes úlesi de arta túsken, naq­ty­lap aıtsaq, 36,4 paıyzǵa jetti. Bıyl 9 myń jobaǵa sýbsıdııa berilip, bul segmentke baǵyttalǵan jalpy nesıe somasy 669 mlrd teńgeni quraǵan. Memleket qa­byldaǵan is-sharalar nátıjesinde ShOB ónimin shyǵarý osy jyldyń sáıkes kezeńinde 29 trln teńgege (2022 jyldyń 6 aıynda 23 trln teńge bolǵan) deıin artty. ShOB salasynda jumyspen qamtylǵan azamattardyń sany 500 myńǵa ósip, 4,3 mln adamdy qurap otyr.

Syrtqy saýdadaǵy ahýaldy da táýir dep baǵalaýǵa bolady. Alǵashqy alty aıda óndirýshilerdiń daıyn taýar aınalymy 39,4 mlrd dollar boldy, bul 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 22 paıyzǵa joǵary. Onyń úshten birin jalpy quny 12,1 mlrd dollar bolatyn otandyq shıkizattyq emes taýarlardyń eksporty qurady.

Otandyq taýar óndirýshilerdiń syrt­qy naryqtarǵa shyǵýyn qamtamasyz etý úshin Saýda jáne ıntegrasııa mı­nıstr­­ligi eksporttaýshylarǵa mem­le­ket­tik qoldaý sha­ralaryn kór­setip ke­le­­di. Bul – saýda mıssııala­ryn uıym­das­tyrý, halyqaralyq kórmeler men bıznes-forýmdarǵa, oqytý jobalary men baǵdarlamalaryna qatysý. Ak­selerasııa baǵdarlamasy o­tandyq kompanııalarǵa jańa naryqtardy tıimdi ıgerýge kómektesedi. Bıyl baǵdar­la­maǵa qatysý úshin tamaq, hımııa, to­qyma jáne qyzmet kórsetý salalaryn eks­porttaıtyn 111 kásiporyn tań­da­ldy. Sonymen qatar 2023 jyly IT-qyzmetterdi shetelge eksporttaýǵa da­ıyn bizdiń kompanııalardyń sany da edáýir ósti. Import kategorııasy bo­ıynsha eń tanymal taýarlar – jeńil avtomobıl, telefon apparattary, shanaq, dári-dármek, munaı jáne munaı ónimderi.

Taýarlardy ilgeriletýdiń taǵy bir ózekti quraly – halyqaralyq Alibaba.com elektrondyq saýda platformasy. Memleket otandyq taýar óndirýshiler men saýda kompanııalaryna óz ónimderin osy alańda satýǵa múmkindik beredi. 2023 jyly Qytaıdyń eń iri V2V mar­ket­pleısine «Altyn jetkizýshi» pre­mıým mártebesi bar 70 jetkizýshi qol jet­kiz­di. Alibaba platformasy arqyly satý kóle­mi búginde 300 mln dollardan asady.

Elektrondyq kommersııanyń qar­­qyn­dy damýyn eskere otyryp, eksport­qa baǵyttalǵan kompanııalarǵa ar­­na­ıy mamyr aıynda V2S alańy – JD.com ashyldy. Onyń negizinde otan­dyq taýarlardyń Ulttyq pavılony qu­ryl­dy. Otandyq azyq-túliktiń birinshi partııasynyń bir apta ishinde satylyp ketkendigi sapaly azyq-túlik taýarlaryna degen joǵary suranysty jáne otandyq tamaq ónimderiniń joǵary básekege qabi­let­ti­ligin kórsetedi. Qazir jańa jet­kizý­shilerdi izdeý jáne tańdaý jumys­tary júrgizilýde. Bul sharalar kesheni shıki­zat­tyq emes taýarlardyń eksportyn ul­ǵaı­týǵa baǵyttalǵan.

Elimiz negizinen mys jáne mys katodtary, ferroqorytpa, ýran, munaı ónimderi, óńdelmegen myrysh pen alıýmınıı, ystyqtaı prokattalǵan jalpaq buıymdar, tabıǵı gaz eksporttaıdy. So­nymen qatar sheteldik tutynýshylar bizden bıdaı unyn, kúnbaǵys maıyn, mıneraldy tyńaıtqyshtardy belsendi túrde satyp alyp jatyr. Eksporttyq jetkizilimderdiń eń kóp kólemi – Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Túrkııaǵa, alys shetel­derden – Nıderland, Ulybrıtanııa, Japonııaǵa jóneltiledi. Bıylǵy alty aıda otandyq daıyn ónimdi ımporttaýshy el­der­diń geografııasy 114-ten 125-ke deıin keńeıgen.

Joǵaryda mınıstrdiń eksporttyq marshrýttardy ártaraptandyrý týraly sózin keltirdik. Bul óz kezeginde munaı eksportyna aıryqsha qatysty. Bıyl Qazaqstan Baký arqyly munaı tasymaldaýdy alty ese ulǵaıtty. Qańtar-qarasha aralyǵynda Aqtaý portynan Bakýge 1,238 mln tonna qazaq munaıy jetkizilgen.

«2023 jyldyń 11 aıynda Aqtaý portynan qazaq munaıynyń eksporttalýy 3 mln 62 myń tonna boldy. Bul ótken jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 50 paıyzǵa joǵary. Aqtaý portynan tasymaldanatyn munaı kóleminiń artýyna Baký baǵytyna qaraı jiberiletin shıkizat kóleminiń ósýi túrtki boldy. Aqtaýdan Bakýge munaı jiberý 205 myń tonnadan 1 mln 238 myń tonnaǵa deıin, 6 ese artty», delingen «QazTransOıl» habarlamasynda.

Este bolsa, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Transkaspıı dálizi boıynsha munaı tasymalyn kóbeıtýdi tapsyrǵan edi. Sonyń izin ala «Qaz­Mu­naı­Gaz» ben ázerbaıjandyq «SOCAR» kompanııasy arasynda Teńiz ken ornynan Baký – Tbılısı – Djeıhan baǵy­ty­men jylyna 1,5 mln tonna tasymaldaý týraly kelisimge qol qoıyldy.

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń habarlaýynsha, bıyl syrtqy saýda aınalymy 91 mlrd dollardan asty. Sonyń ishinde eksport kólemi – 51,2 mlrd dollar. Al óńdelgen taýarlar eksportynyń quny 16,2 mlrd dollarǵa jetipti. Import kólemi – 39,8 mlrd dollar. Basty saýda seriktesterimiz bolyp sanalatyn EAEO-daǵy eldermen saýda aınalymy 7 aıdyń qorytyndysy boıynsha 5,6 paıyzǵa, 16,5 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıdy. Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymynyń 20,8 paıyzy EAEO-ǵa tıesili. Elimiz saýda seriktesterden 10,1 mlrd dollardyń taýaryn satyp alyp, 6,4 mlrd dollardyń taýaryn satqan.

Jalpy alǵanda, el Úkimeti daǵ­da­rys­qa qarsy is-sharalardy tıimdi iske asyryp jatyr deýge negiz bar. Bıyl qolǵa alǵan bastamalar syrtqy kúızelisterdiń betin qaıtaryp, berik ekonomıkalyq da­mýǵa jol ashsa, onda Úkimet jumysy nátı­je­li degen sóz. Prezıdent Úkimet aldyna ulttyq ekonomıka kólemin 2 ese arttyryp, 450 mlrd dollarǵa jetkizý min­detin qoıdy. Bul irgeli mejege qol jet­kizý úshin jyl saıyn kemi 6 paıyzdyq eko­no­mıkalyq ósimdi qamtamasyz etý qajet.