Dúnıejúzilik bank 2023 jyldyń qarasha aıynda «Orta saýda-kólik dálizi. 2030 jylǵa qaraı júk tasymalyn úsh ese arttyrý jáne jol júrý ýaqytyn eki ese qysqartýǵa qajetti strategııalyq sheshimder men ınvestısııa» atty zertteý nátıjesin jarııalady. Materıalda ornyqty ınvestısııa men saıası sheshimniń arqasynda Qytaı men Eýropa naryǵyn Ortalyq Azııa, Kavkaz arqyly baılanystyratyn Orta dálizdiń boıyndaǵy saýda kólemin aldaǵy onjyldyqta úsh ese arttyrý múmkindigi qarastyrylǵan.
Búginde Reseı ekonomıkasy sanksııaǵa ushyrap, birqatar elmen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń aıasy taryldy. Osyndaı jaǵdaıda Ortalyq Azııa elderi jáne Qytaı óz taýarlaryn Reseıden tys Eýropaǵa eksporttaýdyń jańa múmkindikterin izdestirip jatyr. Búginge deıin Soltústik saýda dálizinde Reseı basym rólge ıe boldy, al Ortalyq Azııadan Eýropaǵa taýar jetkizý úshin qurylǵan Orta dáliz nemese Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty da aldyńǵy dálizdiń balamaly jolyna aınalyp keledi. Biz sóz qylyp otyrǵan Orta dálizdiń Ázerbaıjan, Qytaı, Grýzııa, Qazaqstan jáne Túrkııa arqyly Eýropaǵa jetetin tasymal ýaqytyn áli de qysqartý múmkin bolǵandyqtan, oǵan qyzyǵýshylyq erekshe bolyp otyr. Naqtyraq aıtqanda, ol nebári on eki kúndi quraýy yqtımal. Máselen, halyqaralyq geosaıası konfıgýrasııa Orta dálizge qosymsha ımpýls berip, 2022 jyly ondaǵy konteınerlik tasymal kólemi 2021 jylmen salystyrǵanda 33 paıyzǵa ósti.
Atalǵan zertteý eki negizgi aspektini, ıaǵnı Orta dálizde maqsatty saıası sheshimder arqyly saýdany keńeıtý úshin modeldeý jáne boljaý nátıjesin paıdalana otyryp, saýda deńgeıin jan-jaqty baǵalaý, ekinshiden ınfraqurylymdy damytýdyń basym baǵyttaryn, tıimdilikti arttyrý jáne qolda bar múmkindikti paıdalaný jaqtaryn qamtıdy.
Zertteý nátıjesinde birqatar tujyrym jasalǵan. Birinshiden, halyqaralyq saıası ahýaldyń ýshyǵýy Orta dálizdegi Ázerbaıjan, Grýzııa, Qazaqstan, Túrkııa elderi úshin tıimdi ekenin kórsetip, halyqaralyq qaýymdastyqtyń qoldaýyna ıe boldy. Ekinshiden, Orta dáliz óz boıynda ornalasqan elderdiń damýyna aıtarlyqtaı áser etedi. Úshinshiden, dáliz jumysyn jetildirýdegi qosymsha sharalar júk aınalymyn arttyrýǵa jol ashady. Tórtinshiden, dáliz ásirese Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııanyń saýda marshrýttaryn ártaraptandyrýda úlken ról atqarady. Sonymen qatar tıisti saıası sheshim arqyly Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Grýzııa óz óndiristik qyzmetinde eksport kólemin jáne ónimniń qosymsha qunyn arttyra alady. Besinshiden, Orta dálizdiń boıyndaǵy tasymaldyń qazirgi shyǵyndary joǵary ári turaqsyz dep baǵalanǵan.
Osy zertteýde ázirlengen saýda modeli 2030 jylǵa qaraı Qytaı men EO arasyndaǵy saýdanyń jalpy kólemin shamamen 30 paıyzǵa arttyrýdy boljaıdy. Boljamǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı Soltústik teńiz baǵytyna Kaspıı teńizi arqyly tasymaldaý kólemi úsh ese artyp, 11 mıllıon tonnany quraıdy.
Zertteýde dál osyndaı artyqshylyqtarmen qatar kelesideı problemalar da kórsetilgen: dálizdi úılestirý men basqarýdyń bolmaýy; Kaspıı jáne Qara teńizdegi porttardyń, sondaı-aq Kaspıı teńizi boıynsha tasymalyn paıdalaný deńgeıiniń tómendigi; ártúrli elderdiń temirjol kóligi operatorlary ózara árekettesetin shekaralyq ótkeldegi barerler; Orta dálizde múddeli taraptar aqparattyq tehnologııany paıdalanady, alaıda júıeni qoldanýda biryńǵaı jáne ózara tyǵyz ıntegrasııa ornamaǵan. Osyndaı problemalardy sheshý úshin qajetti strategııalyq sheshimder men ınvestısııa baǵyttary aıqyndalǵan. Oǵan mynalar jatady: jumystyń úzdiksiz júrýi úshin dáliz boıynda tıisti logıstıkalyq sheshimderdi usyný; kólik qozǵalysynyń kedergisiz bolýy jáne mýltımodaldi ınfraqurylym derekterimen almasý úshin prosedýralardy reformalaý, olardyń ásirese shekaradan ótý kezeńinde jeńildetý; jol boıyndaǵy júk aǵyndaryn baqylaý, shekaradaǵy kidiristi azaıtý maqsatynda sıfrlyq sheshimderdi sınhronızasııalaý; kemelerdiń qozǵalysyn, porttardyń ónimdiligine nazar aýdara otyryp, Kaspıı jáne Qara teńiz arqyly tasymaldyń operasııalyq tıimdiligin arttyrý; ınvestısııalyq basymdyqtyń biryńǵaı júıesin anyqtaý.
Osyndaı is-qımyldyń arqasynda 2030 jylǵa qaraı Orta dáliz boıyndaǵy tasymal kólemi 2021 jylmen salystyrǵanda úsh ese ósip, jol júrý ýaqyty eki ese qysqarýy yqtımal. Investısııa men operasııalyq qyzmetti saýatty úılestirý arqasynda Orta dáliz transqurlyqtyq saýdanyń ekonomıkalyq jáne saıası turaqtylyǵyna úles qosa alady. Teńiz porttary arqyly bul Qytaıǵa, Eýropaǵa senimdi marshrýtty ornata otyryp, Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkazdyń áleýetin damytýǵa múmkindik beredi degen boljam bar.
Orta dáliz Qazaqstanǵa ne beredi? Ol eń aldymen temirjol júıesin jańartý jáne eýropalyq naryqqa keńinen qosylýǵa serpilis beredi. Qazaqstannyń kólik júıesi onyń ekonomıkalyq damýynyń álsiz tusy retinde kórsetiledi, sondyqtan bul faktor Qazaqstan úshin mańyzdy bolyp sanalady. Qazaqstan óz taýaryn eksporttaý úshin kóp jaǵdaıda Reseı arqyly ótetin Soltústik temirjol baǵytyna táýeldi bolyp otyr. Qytaı temirjol jelisine qosylý, Orta dálizdegi temirjol jelisimen ıntegrasııalaný arqyly Qazaqstan bir baǵytqa degen táýeldilikten qutylyp, óz taýaryn eýropalyq naryqqa shyǵarý jolymen eksport kólemin arttyra alady. Ekinshiden, Orta dálizge qosylý degenimiz logıstıkanyń jaqsarýyn bildiredi.
2023 jyly naýryzda «Qazposhta», «WEA-Transport GmbH» (EO ýákiletti temirjol operatory) jáne «Huapengfei Company of China» (Qytaıdyń ulttyq logıstıkalyq operatory) arasynda memorandýmǵa qol qoıyldy. Qazaqstanǵa Reseıge táýeldilikti tómendete otyryp, óziniń eksporttyq jáne tranzıttik áleýetin damytqany mańyzdy bolmaq. Boljam boıynsha Orta dálizdegi júk tasymalynyń áleýeti 2030 jylǵa qaraı jylyna 20 mln tonnaǵa deıin dep baǵalanady. Iаǵnı ol tek kólik júıesin damytýdy emes, Qytaı jáne Eýropa elderimen, sonyń ishinde tehnologııalyq yntymaqtastyq, tereń ekonomıkalyq ıntegrasııany da bildiredi. Osy salaǵa ınvestısııa tartý jáne ınfraqurylymdy jańǵyrtý qadamy syrtqy saýda baılanystaryn keńeıtip, Qazaqstannyń jahandyq tasymal tizbegine qosý úshin orta merzimdik memleket saıasaty basymdyǵynyń biri bolýǵa tıis.
Zarına ÁSKERBEK,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy