“EKSPO- Shanhaı – 2010” Dúnıejúzilik kórmesinde “Tamasha qala – tamasha ómir” uranymen elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy bas shahar Astananyń qoltańbasymen aıshyqty beınelendi.
Áldi de áserli, myqty da shymyr uıymdastyrylymnyń urany – “Tamasha qala – tamasha ómir” bop shegelengen. Al ulttyq ustanymynyń berik qaǵıdasy “Astana – Eýrazııa júregi” dep atalǵan keń pishimge syıyp ketip tur. Endi onyń máni men mazmun aýqymyn bezbendep kórsek she? Alýan túrli qalanyń ózinshe qareket, tirshiligi bastan asyp jatatyny belgili. Bári bir qalypqa sáıkes kelmeıdi. Máseleden másele týyndaıdy. Sol sebepti de osy jolǵy 200-ge jýyq memleket pen 50-den astam halyqaralyq uıymnyń dittep, kózdegeni – iri megapolısti qalalar ómirindegi týyndaǵan túıtkildi sheshýdiń san taraý joldaryn saraptap, oı eleginen ekshep, ınnovasııalyq tehnologııalar usyný. Qala ekologııasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý. Osy kókeıkesti problemalardyń bári tutastaı el endigindegi erekshelikterdi eskere otyryp sheshilýi tıis
TALǴAM. TARAZY. TAŃDAÝ
Jer sharynyń esh túgesilmeıtin ózindik kúńgirt kúıbeńin, boıamaly da surqaı tirshiligin bir demde sapalastyryp, sheship tastaý múmkin emesteı. Báribir jaqsy ómir tileýshisi oń ózgeristi qalaıdy. Tyrbanady, izdenedi, saraptaıdy. Ilgerileý baıqalady. Álem bop ábigerge túsip, odan ári qaýzaı túsedi. Munyń aldyndaǵy Japonııa, Ispanııa kórmelerinde de tutastaı ulystar bet-beınesin árlendirýge qulshynys sezilgen. Endi bıylǵy Shanhaı shaqyrylymynyń kúıttegeni de anaý-mynaý emes, kesek taqyryp eken. Turǵan qalań ómirińe jaıly ma? Sonyń tetigin qapylyssyz tappaq kerek. Dáme zor, úmit úkili. Shanhaılyq nusqanyń dittegeni – bolashaqtaǵy qalalardyń sanqyrly modelderi arqyly resýrstardy, qylmys deńgeıiniń ósýin, qorshaǵan ortanyń lastanýyn meılinshe qysqartýǵa qatysty problemalardy túbirimen sheshý bolyp tabylady. Al kórmeniń qosymsha qamtıtyn taqyryptarynyń ózi tereń qatparly eken. Aıtalyq: qala mádenıetiniń birigýi; qala ekonomıkasynyń gúldenýi; qala ǵylymy men tehnıkasynyń ınnovasııasy; qalalyq shaǵyn aýdandardy túrlendirý jáne qalalar men aýyldardyń ózara is-qımyly sekildi mańyzdy múddeler kózdelgen. Qaı-qaısysy da qandaı qalaǵa bolsyn jarasymmen tańylaryna kúdik joq. Mysaly, 1999 jyly Qytaıdaǵy Kýnmınde ótken kórmede ósimdik álemi zerttelse, Qazaqstan qatysqan 2005, 2008 jylǵy kórmelerde sý resýrstary men tabıǵı baılyqtardy paıdalanýdyń joldary qarastyrylǵan-tyn.
Kórmelerde tósele bastaǵan Qazaqstannyń taǵy bir baǵy synalar kezi kelipti. 2006 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasynyń memlekettik keńesi elimiz Úkimetine 2010 jylǵy kórmege qatysýǵa shaqyrý jibergende, jaltaqtaý bolmapty. Ile mamyr aıynda usynysty maquldaǵan sheshim qabyldanypty. Al 2008 jylǵy 13 qarashada 1250 sharshy metrlik jer telimine qurylys salý jónindegi shartqa otyrǵan. Mundaı senim ekiniń birine kórsetilmegen. Nebári 42 memleket derbes pavılondaryn turǵyzbaqshy. Buǵan deıin nysandy jaldaý arqyly paıdalanyp kelgen bizdiń elimiz úshin bul múmkindik árıne, dátke qýat edi. Kelesi jyldyń mamyrynda arnaıy pavılondy salýǵa tolyq ruqsat alynysymen qurylys jumystarynyń qarqyny údeı túsedi. Shanhaıda turaqty ótkizilip turǵan bas komıssarlardyń alqa májilisterinde qurylys barysy tııanaqtalyp otyrdy. Sonymen bıylǵy jyldyń basynda qazaqstandyq pavılonnyń ishki árleý jumystaryna kirisip, sáýir sońyndaǵy saltanatty ashylý rásimine tap-tuınaqtaı etildi.
Tııanaqty istiń basy-qasynda bolǵan Indýstrııa jáne saýda mınıstrliginiń Saýda komıteti zor uıymdastyrýshylyq qabiletimen kórine bildi.
Qytaılyq talǵam kúsh-múmkindikti tam-tumdap emes, tabandap, tapjylmaı sarqa jumyldyrýdy talap etedi. Solaı boldy da. Tarazy basy talǵamy zor qazaqstandyqtardyń mereıin ústem etti. Ne nársege de tańdaýdy bosqa salmaıtyn aspan asty eli qatelespepti. Qazaqstan pavılony úzdikter qatarynan oryn alyp keledi. О́ziniń ornalasqan jeri de ońtaıly eken. Japonııa men Ońtústik Koreıamen qaptaldasyp, sol jaǵyna О́zbekstandy, odan ári Iran, Saýd Arabııasyn ala qonys tepken eken, aralap kórýge yńǵaıly jerde. Jáne de kóptiń nópirinen boıy tasalanar tusta emes, júrginshiler jolynyń naq jıeginde jaınap tur. Tóbesinen janaı ótetin kópir ústi júrginshileri de qyzyqtaýdyń lázzatyna bıikten bólenetindeı urymtal aımaqta. Naǵyz kisi túsetindeı kıiz úıdiń kerim kórinisi kelýshilerdiń nazaryna birden iligerin ózimiz de ańdaǵan edik. Kermesin kergen kelýshiler legi tolassyz. Shyjǵyrǵan kúndi eler emes. Ishke kirmek nıette. Qoltyqtaǵy jas sábıimen, arbaly múgedegimen, taıaq ustaǵan qarııasymen, bári-báriniń yqylasy qazaq úıine aýǵan... Kúnine munda 4-5 myń adam bas suǵady. Qazaqy qonaqjaılylyqqa balap, qýanysh ústemelenedi.
Kórmege adamdardyń kóp kelýiniń syry da bar eken. Qala turǵyndary ártúrli amalmen mindettelgen syńaıly. Jeńildikter de qarastyrylǵan. Arnaıy pasportyna biraz belgi soqtyrǵandar túrli yntalandyrý syılyqtaryna ıe bolady. Degenmen, bárinen de zor ıkemdegish kúsh, rýhanı qajettilik ekeni seziledi. Shynaıy aıǵaǵy sol.
EL. ELBASY. ELORDA
“EKSPO-2010” kórmesiniń emblemasy da kóz tartarlyqtaı. Qoldaryn aıqastyryp qushaqtasqan úsh adam jer sharynyń kúlli halqyn beıneleıtindeı. “Beıbitshilik” sóziniń qytaısha ıeroglıfy men 2010 sany dúnıejúzilik kórmeniń tujyrymdamasyn – qarym-qatynas, yntymaqtastyq qýanyshyn, sondaı-aq adamnyń óz qabiletin ashýǵa degen umtylysyn aıǵaqtaýdyń kepili ispetti.
Al boıtumar she? Onyń beınesi qytaısha ıeroglıfpen “adam” degen uǵym beredi. Iаǵnı, Qytaı mádenıetiniń ereksheligin bildiredi.
Arýdaıyn jasanǵan Astana halyqaralyq kórmede tek qala emes, jalpy elimiz jaıynda jan-jaqty málimet beretin jeke pavılon retinde tanystyrylǵan. Negizgi taqyryby – “Astana – Eýrazııa júregi”. Pavılon maqsaty onyń geosaıası ornynyń mańyzdylyǵyn, ınnovasııaly tehnologııalardyń keńinen qoldanylýyn, jan-jaqty damýdaǵy qarqyndylyǵyn kórsetý arqyly ekonomıka, saıasat, mádenıet, týrızm jáne t.b. salalardaǵy mańyzdylyǵyn eseleı túsý.
Ulttyq pavılon Astana keıpi retinde usynylǵan. Munyń ishinde ózindik úılesimdik baıqalady: jańa tehnologııalarmen jabdyqtalǵan qurylymdardan kóshpendi halqymyzǵa kóne zamannan sińgen qazaqy ıis seziletindeı.
Eger Eýrazııa qurlyǵynyń orta bóligin kartadan nemese globýstan qaraıtyn bolsańyz, onda Astana atty kishkentaı juldyz kózge jyly ushyraıdy. Juldyzdar aspanda ǵana emes, jerde de bolatyndaı. Solardyń biri – ásem Astana. Ol jarqyraǵan ústine jarqyraı bermek. Onyń keskin-kelbetine, jetistikterine álem tańdanýda. Astana – Eýrazııanyń júregi. Ol Eýropa men Azııany, Batys pen Shyǵysty biriktiredi. Uly Jibek jolynyń jańa qıylysy, buǵan barlyq taraptardan saýda, mádenı jáne týrıstik kerýender aǵylyp jatady. Astana Qazaqstannyń saıası, ákimshilik, iskerlik, keleshekte ınnovasııalyq-tanymdyq, saýda-qarjy, týrıstik, mádenı, kólik-logıstıkalyq ortalyǵy.
Astanany 2030 jylǵa deıingi turaqty damytýdyń strategııalyq jospary ázirlendi. Shahardyń mıssııasy Eýrazııa keńistiginde úlgili ortalyq bolý, Qazaqstannyń turaqty damýyn qamtamasyz etý úshin negiz bolyp qalaný. Astana elimizdiń turǵyndary men azamattary, týrısteri men kásipkerleri úshin kóz tartatyn tartymdy, ekonomıkasy básekege qabiletti ári qorshaǵan ortasy ómir súrýge qolaıly qala bolýy tıis. Onyń Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa qalalary arasynda joǵary básekege qabiletti kóshbasshy bolýǵa umtylýyn tómendegi strategııalyq mindetter aıqyndap beredi, olar: tartymdy ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý; básekege qabiletti ónim shyǵaratyn, joǵary damyǵan óndirisi, ekologııalyq-ınjenerlik, áleýmettik jáne ǵylymı-tehnıkalyq, kólik ınfraqurylymy damyǵan ártaraptandyrylǵan ekonomıkany qamtamasyz etý; qalalyq basqarý ınstıtýttaryn tıimdi damytý; qala turǵyndarynyń joǵary sapaly ómir súrýine qol jetkizý.
Úkimettik mekemelerdiń jáne dıplomatııalyq korpýstardyń otandyq, sheteldik iskerlik jáne bank qurylymdary ókildikteriniń Astanaǵa shoǵyrlanýy, halyqtyń belsendi kóshi-qony azamattyq jáne ónerkásip qurylysynyń, kólik pen baılanystyń ınjenerlik kommýnıkasııalardyń jáne basqa da óndiris oryndarynyń – qyzmet kórsetý salasynyń jáne ınfraqurylymdyq keshenderdiń barynsha damýymen erekshelenedi.
Jergilikti bıliktiń kúsh-jigeri, shıkizattyq óndiris salasyn damytýǵa qoldaý kórsetý emes, shaǵyn jáne orta bıznesti, joǵary tehnologııany, ǵylymdy kóp qajet etetin ónimder shyǵarýǵa beıimdelgen. Astanany damytýdyń qazirgi jáne keleshektegi baǵyttarynyń básekege qabilettiligin baǵalaı otyryp, mynadaı klasterlerdi erekshe atap aıtýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta osy baǵytta belsendi jumystar atqarylýda. Olar: ǵylymı tehnologııalyq; bıotehnologııalyq; medısınalyq; týrıstik; kóliktik-logıstıkalyq; qurylys; tamaq ónimderin óndirý klasteri.
Ǵylymı tehnologııa klasterin qurý – Astananyń turaqty damýyn jáne ǵylym shoǵyrlanǵan ortalyq mártebesin qamtamasyz etedi. Qala keleshekte elimizdiń ınnovasııalyq, aqparattyq qoǵam ortalyǵy bolýǵa tıisti. 2008 jyly ınternet-jelige Astananyń kez kelgen núktesinen qol jetkizýdi keńeıte túsetin yńǵaıly aımaqty uıymdastyrý jónindegi qanatqaqty jobalar engiziletin bolady. Bul jumystar qazirdiń ózinde bastalyp ta ketti. Iri otandyq kompanııalar ózderiniń sheteldik áriptesterimen birge aýmaǵyna qazirgi tehnopark ornalasatyn ǵylym qalasyn qurý múmkindikterin qarastyrýda.
Bıotehnologııanyń ulttyq ortalyǵy – bıotehnologııalyq klasterdi qurý úshin negiz bolyp tabylady. Eýrazııalyq sý ortalyǵyn qurý josparlanýda. Osy baǵytta qurlyqtaǵy sý resýrstaryn zertteý jáne saqtaý máseleleri keshendi túrde sheshiletin bolady.
Astana ınvestısııany tartý kólemi jóninde Qazaqstan óńirleri arasynda kóshbasshy orynǵa ıe. Qazirgi ýaqytta onyń úlesi 12 paıyz kólemnen asyp túsedi. Astananyń ortasha jyldyq ınvestısııalyq qorjyny 3 mlrd. dollar bolatyn jobalardan turady. Onyń jyl saıynǵy ósimi 25-30 paıyzdy quraıdy. Qarjylandyrý qala ınfraqurylymyn, turǵyn úı qurylysyn, qaıta óńdeý ónerkásibin jáne týrızmdi jańalaýǵa baǵyttalǵan.
О́ndiristik jáne turmystyq qaldyqtardy qaıta óńdeıtin kásiporyndardy qurý qolǵa alynatyn bolady. Kásiporynnyń qaldyqsyz jumys isteýi úshin qalanyń barlyq jumys rejimi osyǵan baǵyttaldy. 2008-2010 jyldary jańa energııa kózderin (jel, sý energııasy) paıdalanýǵa kóshý úderisi bastalady .
Elordadaǵy kólik strategııasy “Sıngapýr Tehnolojık Injınırıng” kompanııasynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp otyr. Birlesken jumystardyń nátıjesinde kólik júıesin damytý tujyrymdamasy qabyldanyp, taıaý jyldarda qazirgi kólik júıesin ıgerýge senimdi qadam jasalatyn bolady. Bul óz kezeginde qala ınfraqurylymynyń jalpy kórnekiligine yqpal etedi. Sý kóligi týrısterdiń, qonaqtardyń jáne qala turǵyndarynyń súıikti ermegine aınalady. “Esil” sý kemesi Astana bıliginiń jańa jobasy bolyp sanalady. Onyń negizgi maqsaty – Esil ózeniniń qos jaǵalaýyna ornalasqan oram turǵyndarynyń ózara baılanysyn ornatý jáne artyqshylyqtarymyzdy jarııa etý. О́zenniń 22,5 shaqyrymyna sý kemesi júretin bolady. Esil ózeni jeńil kemeler men qaıyqtar úshin jáne basqa da jekelegen turǵyndardyń júzý quraldaryna esik ashady. О́zenniń arnasyn qaıta jańartý barysynda birneshe araldar paıda bolyp, olarǵa ártúrli klýbtar, qutqarý stansasy, kemeler men qaıyqtardy jalǵa alý pýnktteri, jazǵy dámhana men meıramhana, demalý jaǵajaılary ornalasady. Demalý aımaǵyn ornalastyrý úshin oǵan jeke ınvestorlardyń qarajaty tartylmaq. Sonymen birge, Astana qalasynyń halyqaralyq áýejaıyn damytý jónindegi sharalar qolǵa alyndy. Avıatehnıkalyq ortalyqty, bıznes-avıasııanyń óńirlik ortalyǵyn qurý jónindegi, sondaı-aq, Astanany aımaqtardyń jáne basqa da elderdiń iri halyqaralyq áýejaılarymen baılanystyratyn baǵyttardy keńeıtý jónindegi jumystar jalǵasyn tabady.
Bizderde osyndaı bar degendeı, joǵaryda tilge tıek etken tabystardan Qazaqstannyń ór tulǵasy ap-aıqyn kórineri haq.
Qazaqstannyń ulttyq pavılonyndaǵy ekspozısııalarmen tanysqanda, kókeıde saırap El, Elbasy, Elorda sıpatyndaǵy bite qaınasqan qasıetti uǵymdar turady eken. Rasynda da bul mándi tirkesterdi birinen-birin ajyratý esh múmkin emes qoı. Tipti qyzyqtaýshy qonaqtardyń keıbiriniń aýzynan “Qazaqstan. Nazarbaev. Astana” degen júrekjardy tańdanys lebizderi shyǵyp jatqanda, boıdy ulttyq maqtanysh kerneıdi.
ULT. ULAǴAT. UMTYLYS
Kórmede Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq kúni saltanatty túrde atalyp ótýi zor mańyzy bar oqıǵa boldy. Onda Qazaqstan delegasııasynyń basshysy, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Kúrishbaev, Qytaı Halyq Respýblıkasy Kommersııalar jónindegi mınıstriniń kómekshisi Choý Hong qysqasha sózdermen almasty. Eki el arasyndaǵy ózara yntymaqtastyq jyldan-jylǵa nyǵaıyp kele jatqandyǵy aıtyldy. Bir ǵana mysal. Ústimizdegi jyly taýar aınalymy mólsheri 10 mıllıard dollarǵa jetpek. Qazirdiń ózinde bul mejeniń jartysy alynypty.
Pavılonda el órkendeýiniń quramdas bólikteri retinde ult, ulaǵat jáne umtylys qaǵıdattarynyń mazmuny ústemdik qurǵany sezilip turdy. Eldiń keshegisi men búginin, bolashaǵyn jigin jatqyzyp tanystyrýshylar Astana týraly málimdeı kelip, tutas memleketimizdiń baıanyn meımildetip tosatyndaı. Iá, tómendegi derekter sondaı tanystyrymnyń bir ushqyny ǵana...
Ústimizdegi jyly Astananyń sol jaǵalaýynda “Dýbaı” atalatyn qurylys jumysyn iske asyrý josparlanýda. Joba boıynsha Astananyń áýejaı jaqtan kireberisine 32 kóp qabatty úıler salynady. Qazirgi ýaqytta áleýetti ınvestorlar belgilenip, qurylystyrdy jobalaý jumystary aıaqtaldy. Atalǵan joba qalanyń bet-beınesin damytýǵa eleýli úles qosady jáne qalanyń kóz jaýyn alar kórki bolady.
Astananyń sáýlettik kórkemdik jobasyn ázirleýge sheteldik mamandardyń tartylyp jatqandyǵy týraly aıtar bolsaq, oǵan mysal brıtandyq sáýletshi Norman Foster jobasyn jasaǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıyn, Manfreddı Nıkolettıdiń “Qazaqstan” ámbebap kınokonsert zalyn aıtar edik.
Jobalaýshy sáýletshilerdiń negizgi kózdegeni qalanyń tóńiregin jasyl baqqa aınaldyrý. Kógaldandyrý Astananyń kórkin aıshyqtandyryp qana qoımaı, aınala qorshaǵan ortanyń jaqsarýyna, klımattyń ózgerýine yqpal jasaıdy. Qala tóńireginde kókjelekterdiń kóbirek egilýi jeldiń jyldamdyǵyn 50-80 paıyzǵa deıin tómendetedi. Aldaǵy ýaqytta jasyl aımaqtyń kólemin 6000 ga deıin jetkizý, otyrǵyzylatyn aǵashtar men kóshetterdiń sanyn 1,5 mln-ǵa jetkizý josparlanyp otyr. Kúrdeli qarjyny talap etetin jobanyń iske asa bastaǵanyna birneshe jyl ótti. Ony 2015 jyly aıaqtaý josparlanýda.
Qalanyń qaryshtap óskeni, ál-aýqatynyń jaqsarǵany óńirlik jalpy ónimniń 15 paıyzǵa deıin artýyna áser etti. Onyń árbir turǵynǵa shaqqandaǵy mólsheri 2007 jyly 18 myń AQSh dollary bolsa, endi elimiz boıynsha orta kórsetkishten 2 ese asyp túsedi.
Ekonomıkasynda qyzmet kórsetý salasy basymdyqqa ıe. О́nerkásip óndirisiniń ósimi jalpy ishki ónimniń 5 paıyzyn quraıdy. Qala ákimdiginiń uzaq merzimge arnalǵan jobasy boıynsha ishki jalpy ónimniń ósý qarqynyn saqtaý basty maqsat. Qyzmet kórsetý salasynyń tez ósýi qurylys jumystaryn odan ári tabysty jalǵastyrýǵa yqpal jasaıdy.
Jetekshi halyqaralyq agenttikterdiń baǵalaýynsha, Astana damyǵan, ártaraptandyrylǵan ekonomıkasymen erekshelenedi. Sońǵy 5-4 jyl ishinde qalanyń ekonomıkalyq kórsetkishteri elimizdegi ósimniń ortasha deńgeıinen asyp tústi. Reıtıngi de jyl saıyn óse túsýde. Uzaq merzimdi reıtıngtik boljamdar boıynsha qalanyń damýyna turaqty degen baǵa berildi. Bul ekonomıkanyń úzdiksiz alǵa basýyna, tabystyń kún sanap ósýine óz dárejesinde yqpal jasamaq.
Qazirgi ýaqytta álemniń 92 eliniń astanalary men onyń ishinde baýyrlastyq qatynas ornatqan eldermen saýda-sattyq aınalymy belsendi túrde jalǵasyn tabýda. О́nimderdi syrtqa shyǵarý kólemi jyl saıyn artyp keledi. TMD elderine eksporttalatyn ónim kólemi 2006 jyly 96,2 paıyzdy qurady. Negizgi tutynýshylar qataryn Shveısarııa (58), Fransııa (20,4), Nıderlandy (5,2), Qytaı (4,2), Ulybrıtanııa (3,4), Iran (1,5), Reseı (1,2) quraıdy. Qalanyń bul áleýetin damytý úshin kásiporyndar arasynan syrtqy rynokqa ónim shyǵaratyn jeke jáne zańdy tulǵalar anyqtalýda. Shetelge shyǵarylǵan ónimderdiń kóp mólsheri Reseı Federasııasynyń (36,3) Germanııanyń, AQSh-tyń (8,7), Ýkraınanyń (5,9) Qytaıdyń (5,8), О́zbekstannyń (5,4), Fransııanyń (5,3) úlesine tıedi. Sóz joq, Astananyń bul tabysy respýblıkamyzdy gúldendirýdiń eń negizgi ári tóte joly bolyp esepteledi.
Alaıda, jańa astana ultymyzdyń jańa sımvoly retinde baǵalanyp qana qoımaı, Úkimet qalamyzdyń álemniń tańdaýly 30 eliniń qataryna qosylýyna arnalǵan birqatar negizgi sharalardy jáne strategııalyq baǵdarlamalardy anyqtady. Qalanyń joǵary básekege tótep berý qabiletine jetý úshin tartymdy jáne úılesimdi qoǵamdy qurý qajet bolady. Qala halqynyń ómir súrý deńgeıin arttyrý, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý sapasyn jaqsartý qajet. Qala ortalyǵynda jurtshylyqtyń kóp ári jıi bolýy oıyn-saýyq óndirisin damytýǵa septigin tıgizedi. Baı, mádenı qundylyqtardy saqtaý asa mańyzdy faktorlar bolyp tabylady. Astanada bilimge qol jetkizýdiń tepe-teńdigin qamtamasyz etý úshin barlyq jaǵdaılar jasalýda. Munda on joǵary oqý orny men 18 kolledj jumys isteıdi. Olardan zańger, ekonomıka, basqarý, halyqaralyq qatynastar, oqytýshylar, medısına, aýyl sharýashylyǵy, qurylys jáne basqa da salalardyń mamandyǵyn alyp shyǵady. Qolaıly akademııalyq ortany jáne ǵylymı aǵartýshylyq ortany qalyptastyrý sheńberinde, biliktiligi joǵary mamandardyń tapshylyǵyn qysqartý maqsatynda halyqaralyq deńgeıdegi jańa ýnıversıtet paıdalanýǵa berildi. Ortalyq Azııadaǵy iri oqý orny bıylǵy jyly alǵashqy stýdentterin qabyldaıdy. Qalamyzda ártúrli ult ókilderiniń bilim alý júıesin damytý jáne densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetin keńeıtý, sondaı-aq, qala turǵyndarynyń aıryqsha tózimdiligin saqtaý, jergilikti qaýymdastyqtardyń ózindik bet-beınesin turaqty etý maqsatynda birqatar naqty sharalar atqarylýda. IýNESKO 1999 jyly Astanaǵa Álem qalasy mártebesin berdi. Bul ataq planetanyń jańa qalalaryna beriledi. Ol qala áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası-mádenı salada, sondaı-aq, ultaralyq jáne dinaralyq kelisimdi nyǵaıtý maqsattaryn iske asyrǵan qalalarǵa tıesili.
Astanada álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin ótkizý dástúrge aınaldy. Onda ártúrli din ókilderi, ár ulttyń belgili adamdary ózara pikir alysyp, álemde oryn alyp otyrǵan problemalardy ashyq talqyǵa salady.
Shaharda mádenıet, óner, sport jáne shyǵarmashylyq jumystar erekshe ról atqarady. Alys jáne taıaý shetelderden álemge belgili óner sheberleri jıi kelip, halyqtyń suranysyn qanaǵattandyrady.
Astana qalasy 2011 jyly 7 Qysqy Azııa oıyndaryn ótkizýge jáne álemniń sport juldyzdaryn qarsy alýǵa daıyndalýda. Osyǵan baılanysty túrli sport ǵımarattary men basqa da mádenı nysandardy salý jumystary qarqyndy iske asyrylýda.
Qalanyń aldaǵy damýynda bastalǵan isterdiń qarqyndy jalǵasyn tabatynyna senim zor. Astanada ómir súrý onyń turǵyndary úshin zor mártebe. О́ıtkeni onda adamǵa qajetti barlyq jaǵdaılar jasalǵan. Qala bolashaqqa senimmen qaraıdy. Demek, Dúnıejúzilik kórmeniń talap-tilegine de saı keletin tujyrym ǵoı bul.
BÁSEKE. BEDEL. BEREKE
Pavılondardy aralap kórýdiń jarııalanbaǵan tártibi bar sekildi. Árıne, básekege qabiletti, álemdik bedeli men berekeli isteri turaqtanǵan memleketterdiń “úılerine” bas suǵýǵa qumarlyq baıqalady. Bul turǵydan alǵanda Qazaqstannyń baǵy janǵan syńaıly. Qumartyp kelip, razylyqpen ketedi. Qaı kezde de esigi ashyq. Reti kelgesin aıtaıyq. Bizdiń delegasııa Reseıdiń, О́zbekstannyń pavılondaryn aralaǵan soń, sál úzilisti paıdalanyp birer jýrnalıst bop Saýd Arabııasynyń shańyraǵyna yntyǵa tarttyq. Ádettegideı, kedergisiz kirermiz degenbiz. Úmitimiz aqtalmady. Shaqyrtýymyzben ishten shyqqan ókil qazir namaz ýaqyty ekenin, bir saǵattan soń ekspozısııalarmen tanysýǵa múmkindik týatynyn málimdedi... Al bizde qarbalas qabyldaý úzilissiz júrip jatady. Soǵan oraı kezekte turǵandar da eshbir keıistiksiz, retimen jyljıdy. Olarǵa pavılon jumysyn qadaǵalaıtyn júz shaqty maman qyzmet etedi. Kóbi Shanhaı joǵary oqý oryndarynda bilim alyp júrgen qazaq jastary. Máselen, J.Báıtenov, A.Qalabaev, M.Tasqynbaev, D. Omarov, D.Bısembaevtardyń birneshe tilge júıriktigi abyroı asyryp júr. Urandatpaı-aq kóp is tyndyryp júr eken.
Básekede baıypty oılastyrǵannyń óresi bıik. Búginde ishki álemge ashyq jarııalanǵan sarabdal saıasatynyń nátıjesinde Qazaqstan aýqymdy ekonomıkaǵa yqpaldanyp keledi. Búkilálemdik banktyń derekterine júginsek, ınvestısııa tartý jaǵynan dúnıe júzi boıynsha 20 memleket qatarynan oryn alǵan. Osyndaı jetistikteriniń keıbirin kórsete bilýdiń naǵyz qolaıly sáti osy kórme múmkindigi bolsa kerek. Sony tıimdi paıdalanyp qalýǵa qaǵylezdik tanytqan jaıy bar.
Kelgen qonaqtardyń kóńilin ánmen, kúımen, bımen sergitý baıyrǵy dástúr. Munda da sol jarasymnyń shyraıy kirgen. Elimizdiń túkpir-túkpirinen kezektese kelip ónerlerimen sýsyndatýǵa beıildi 30-dan astam shyǵarmashylyq toptardyń rýhanı syıy óz aldyna. Mine, “Daryn” memlekettik jastar syılyǵynyń ıegeri Anar Muzdahanova “Aqqý”, “Tarhan baba”, “Narqyz” kúılerin shabyttana tartqanda, qytaıyń da, ózgeń de shapalaq uryp, máz bolysty. О́nerde shekara joqtyń naǵyz mysalyndaı edi.
Árkim árqalaı óz pikirlerin bildirýden jalyqpaıdy. Shaǵyn plazma tóbesinde ornatylǵan kamera arqyly qonaqtar sýretke túsip, óziniń memleketi men týǵan qalasyn belgilep, beınesiniń astyna tilekterin nemese alǵan áserin jaza alady. Sodan bul sýret pen tilekter alyp ekrannan kórinedi. Osylaısha elektrondy estelik kitapty tamashalaǵandaı bolasyz. Bul tásilmen Qytaı pavılonynyń dırektory Hý Nýdın, Bolgarııa pavılony dırektorynyń orynbasary Ivan Dımıtrov t.b. óz pikirlerin jazyp qaldyrdy. Bári de Qazaqstannyń birligi uıyǵan tynyshtyǵyna, daǵdarystan ońtaıly shyǵa bilgenine den qoıǵan. Al QHR-daǵy Qazaqstannyń elshisi I. Adyrbekov bizge kórme týraly júrekjardy oılarymen bólise kelip, elimizdiń bolashaǵyna zor senimmen qaraıtynyn málimdedi. Ásirese elimizdiń baıandy tabystaryn sheteldikterdiń tanyp-bilýi turaqty kózqarasty qalyptastyrýǵa septigin tıgizedi. Munyń ózi syrtqy ınvestorlardyń tartylýyna da ózindik yqpal etýi ábden múmkin dedi ol. Elshi sonymen birge osyndaǵy kóptegen memleketterdiń pavılondaryn kórip, oı eleginen ótkizgende Qazaqstannyń biraz jaǵdaıda shoqtyǵy bıik ekendigin maqtanysh sezimmen atap ótti.
Shynynda da Qazaqstannyń ulttyq pavılony týraly ıgi lebizder tasqynynda shek joq. Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan syndarly saıasatyn erekshe bólip sıpattaýynan elimizge degen qurmetti seziný qıyn emes. Mazmuny qaıtalama pikirler kóp bolǵanymen, báribir eldik múddeni asqaqtatyp turýymen júrekke jaqyn, jyly tıedi.
Qazaqstan óner sheberleriniń gala-konserti tushyndyrdy. “Gúlder” ansambliniń bıi talǵampaz jurtshylyqty tamsandyrdy. Al shetelderge de aty málim “Ulytaý” etno-rok tobynyń oryndaýyndaǵy shyǵarmalar elimizdiń tarıhy men dástúrinen mol habardar etetin tylsymymen tánti etti. Sondaı-aq folklorly-etnografııalyq “Álqıssa” ansambli sheber shertken “Kórǵuly”, “Jaımaqońyr”, “Yńǵaıtók” kúıleri umytylmastaı lázzat syılady. Al Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Baǵdat Sámedınovanyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri Tolqyn Zábırovanyń, halyqaralyq konkýrstardyń laýreaty Mádına Sadýaqasovanyń tamyljyta salǵan ánderi qulaq quryshyn qandyrdy. Qazaq óneriniń qudireti Shanhaıdy eltip, ertip, balqytyp bara jatqandaı ma, túge...
Qaısar ÁLIM, ASTANA – ShANHAI – ASTANA.
Sýretterde: Delegasııa basshysy A. Kúrishbaevqa Qytaı pavılonynyń eskertkish syıy tapsyryldy; Qazaqstan ulttyq pavılonynyń aldy bir bosamaıdy; Qazaqstan ulttyq pavılonynyń bas dırektory R. Dilmaǵambetova.
Sýretterdi túsirgen avtor.
...Masatydaı kóktemde ashylyp, jaıdarman jaz boıy tolysa jetilip, máýeli kúz ortasynda márege jetetin “EKSPO- Shanhaı– 2010” Dúnıejúzilik kórmesiniń taǵylymy men tańdanysy tizbektele bereri sózsiz. Asqaq Astanamyz arqyly jalpaq elimiz jahanǵa nasıhattalyp jatyr. Otan júregi – bas shaharda turmys kúıli de jaıly bolsa, keń baıtaqqa kerilgen keregemizdiń beriktigi men tutastyǵy odan beter nyǵaıyp, shańyraǵymyzdyń berekesi men bedel-abyroıy da máńgilikke masaıratatyny kámil.
... Kórme – kórkem qubylys eken. Kórkemdik, sulýlyq ataýlyǵa jan qumar. Qumardan shyǵý, lázzatqa bólený, eldik marhabat pen mahabbat uranyn asqaqtatý júreginde meıirim men márttik sezimderi uıalaǵan ulttyń ǵana mańdaıyna jazylǵan bólek baqyt desek, Qazaqstanǵa degen Shanhaıdaǵy aıryqsha qurmet pen iltıpat jan semirtedi eken. Jasa, jaına, jalpaq El! Kerim kelbetti jumaq Jer! Kórme seniń aınań eken, óz beıneńe óziń suqtanba, syrt kóz sypaıy da syndarly, suńǵyla bitim, suńqar sańqyldy synyńdy alar... Toıattar!..