Kóńil túkpirinde tunyp jatqan búgingi mýzyka óneri jóninde ashyq oı túıýime Memleket basshysynyń Qazaqstandy qaıta jandandyrý jolyna bastaıtyn jeńisti de jemisti isteriniń túrtki bolǵanyn jasyra almaımyn. Bizdiń mádenı-rýhanı baılyǵymyzdyń biregeıi – mýzyka (Ahmet Baıtursynuly ony «áýez» dep ataǵan). Sanaly ómiriniń ózegi – qazaq halqynyń mádenı-rýhanı bolmysy bolǵan, dini, tegi bólek, orystyń etnograf-ǵalymy Grıgorıı Potanın «maǵan barsha qazaq dalasy án salyp turǵandaı bolyp kórinedi» degeni sondyqtan bolar. Iá, shetsiz-sheksiz dalada jyl qusyndaı kóship-qonyp ǵumyr keshken, artyq júk alyp júrmeıtin qazaq dombyrasy men qobyzyn qasynan bir eli keıin tastamady, ózimen birge sapar shekti.
Akademık Ahmet Jubanov osy Uly dala únin boıyna tundyrǵan qazaqtyń 10 myń áni men 5 myń kúıin kartotekaǵa tizip, urpaqqa amanat etti. Bul – álemdik órkenıettegi baǵa jetpes baılyq. Qurmanǵazy babamyz bar-joǵy 1 mınýt 30 sekýnd aralyǵyna syıatyn «Saryarqa» kúıimen adamzat órkenıetinde teńdesi joq týyndy ákeldi. Dalamyzdyń ıesi men kıesi qazaq ekenin áıgiledi. Osy baılyqtan nár alǵan ata, aǵa, búgingi býyn kompozıtorlar «Qazaqtyń kompozıtorlyq mektebi» degen uǵym-tujyrymdamany ómirge ákeldi.
Nebir qıyn jyldary «Qyz Jibek» (E.Brýsılovskıı, Ǵ.Músirepov, 1934 j.), «Abaı» (A.Jubanov – L.Hamıdı, M.Áýezov, 1944 j.), «Birjan – Sara» (M.Tólebaev, Q.Jumalıev, 1946 j.) operalary dúnıege kelip, sahnaǵa qoıylyp jatty. Búgingi kúnniń kózimen qarasaq, sol kezde ónerge, onyń ishinde mýzykaǵa den qoıatyndaı múmkindik bolmaǵandaı kórinedi: 30-shy jyldary qoldan jasalǵan asharshylyq apaty, ult zııalylaryn, basshylaryn túp-tamyrymen qyryp-joıdy, atty...
Sonyń bir asa qaıǵyly kórinisi dep tuńǵysh fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, álemniń 16 tilin erkin meńgergen, tuńǵysh «án», «bı», «baqsy», «jyr», «dombyra», «kúı», «qobyz», «sybyzǵy», «tolǵaý» ataýlarynyń etımologııasyn ashqan Qudaıbergen Jubanovtyń (Ahmet Jubanovtyń aǵasy) ómirin ataýǵa bolady. 1937 jyldyń 23 jeltoqsanynda ony atý týraly úkim shyǵarylǵanda, sońǵy sózinde, orys tilinde bylaı degen edi: «...Baıstvo – svet ı sıla kazahskogo naroda, davalı gosýdarstvý skot, mıaso, sherst, kojý ı hleb. Kogda konfıskovalı baıstvo, pýstılı po vetrý nechıslımye bogatstvo strany, razvalılı vekamı slojıvsheesıa hozıaıstvo, ostavshıs ý «razbıtogo koryta», nachalı krıchat o peregıbah. Eta znachıt – smert znachıtelnoı chastı kazahskogo naroda, ı tolko kazahskogo naroda. Rýsskıe v Kazahstane ne golodalı ı ne ýmıralı. Kazahskıı narod stal jertvoı sosıalızma. Nado osvobodıt ego ot etogo sosıalızma; a eto my mojem dobıtsıa tolko pýtem sozdanııa nezavısımogo býrjýazno-demokratıcheskogo gosýdarstva».
Rımskıı-Korsakov atyndaǵy Lenıngrad konservatorııasyn goboı aspaby boıynsha jáne mýzyka tarıhy men teorııasy fakýltetin úzdik bitirgen Ahmet Jubanov, 1932 jyly onyń aspırantýrasyna túsip oqı bastaǵanda, Qazaqstandy jaılaǵan asharshylyq alapatyn estip, qolynan kelgenshe halqynyń eńsesin kóterip, zalalyn jeńildetýge úles qosý úshin eline qaıtýǵa sheshim qabyldaıdy. Kele salysymen mýzyka tehnıkýmyn ashyp, kásibı ulttyq mamandardy daıarlaýǵa birden kirisedi. Ahmet Qýanulynyń ózi oqyǵan Lenıngrad konservatorııasynyń túlegi evreı Evgenıı Brýsılovskııdi, Máskeý konservatorııasynyń opera stýdııasyn bitirgen tatar Latıf Hamıdıdi Almatyǵa arnaıy shaqyrtady. Artynan Ahmet Jubanov 1939 jyly Muqan Tólebaev, Quddys Qojamııarovtarmen birlese Qazaq kompozıtorlar odaǵy shańyraǵyn kóterdi.
1936 jyly Máskeý qalasynda Qazaqtyń I О́ner dekadasynyń asa joǵary deńgeıde ótkenin biz tarıhtan jaqsy bilemiz. Mine, bul sharany ǵalamat uıymdastyryp ótkizgen (Kúlásh Baıseıitovany Iosıf Stalın «Qazaq bulbuly» dep atap, ony birinshi ret taǵaıyndalǵan KSRO halyq ártisi ataǵymen marapattady), talantty dramatýrg, rejısser Jumat Shanın de 1937 jyly «halyq jaýy» atanyp, atyldy.
«Qyz Jibek» operasynan keıin, 10 jyldan keıin «Abaı», artynan ile-shala «Birjan – Sara» operasy dúnıege kelip, sahna júzin kórdi dedik. Bul Qazaq eli úshin óte aýyr jyldar bolǵanyna qaramastan, osy úshtik – ulttyq opera ónerimizdiń altyn qazynasy, qaınar bulaǵy, klassıkasy.
Osy fenomenniń syry nede degen suraqqa sol kezdegi el basqarǵan azamattardyń eldik, erlik ustanymynda, shynaıy jasampazdyq isinde, bıik ulttyq sana-seziminde der edim. 1950–1990 jyldary Sydyq Muhamedjanov, Quddys Qojamııarov, Ǵazıza Jubanova, Erkeǵalı Rahmadıev, Bazarbaı Jumanııazov, Anatolıı Bychkov, Mansur Saǵatov, Almas Serkebaev, Tiles Qajyǵalıev, Balnur Qydyrbek, Serik Erkimbekov syndy kompozıtorlardyń opera, balet, mıýzıkl janrlaryndaǵy mýzykalyq-sahnalyq týyndylary kórermenniń kózin qýantyp, qulaq quryshyn qandyrǵanyn jaqsy bilemiz.
Al táýelsizdik alyp, derbes memleket bolǵan shaǵymyzda, ıaǵnı 33 jyl ishinde birde-bir otandyq mýzykalyq-sahnalyq jańa týyndynyń jaryq kórmegeni bizdi qatty qynjyltady. El tarıhyndaǵy buryn aıta da, jaza da, mańaıyna jýı almaıtyn qanshama taqyryptar suranyp, tilenip tur emes pe sahnalyq qoıylymdarǵa?
Buryn bizde Almaty qalasynda bir ǵana opera jáne balet teatry bolsa, qazir, Qudaıǵa shúkir, mundaı eki mekeme ashyldy – elordamyzda jáne Shymkent qalasynda. «Astana opera» teatry tehnıkalyq, shyǵarmashylyq áleýeti jaǵynan dúnıejúzilik standartqa saı, ol HHI ǵasyrdyń ǵajaıyp arhıtektýralyq kórinisi dep aýzymyzdy toltyra aıtamyz, silekeıimizdi shubyrtyp tamsanamyz. Nege bunyń kórkine, shyǵarmashylyq áleýetine saı bizdiń kompozıtorlarǵa arnaıy tapsyryspen jańa, ádemi, túpnusqaly týyndylar jazǵyzyp, sahnasyna shyǵarmasqa?
«Nege olaı?» degen saýalymyzǵa bul salaǵa jaýapty sheneýnik, arnaıy qarjy kózi qarastyrylmaǵanyn aıtyp, suq saýsaǵyn joǵarǵy jaqqa shoshaıtatyny belgili. Sonda qalaı, Ulttyq mártebesi bar teatr ulttyq kompozıtordyń shyǵarmasyn oryndaýǵa yqylasy bolmaı, pysqyrmaǵany ma? Joq! Mundaı rýhanı kórsoqyrlyqtan jedel arylýymyz kerek!
Jańa Qazaqstannyń mádenı-rýhanı keńistigin baıytamyz desek, Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń bıýdjetinen jyl saıyn osy maqsatqa tıisti qarjy qarastyrylǵany jón. Bul – kezek kúttirmeıtin qajettilik. Tek buǵan basqarýshy azamattardyń eldik peıili men berik nıeti, jasampazdyq jaýapkershiligi qajet.
Bizdiń otandyq kásibı mýzykadaǵy taǵy bir opyryla qulaǵan sala – balalar mýzykasy. Adam boıyndaǵy barsha ulttyq qundylyq balabaqsha men mektep jasynda qalyptasatynyn eskersek, bul máseleni de dereý qolǵa almaı bolmaıdy.
Áli esimde, keńes odaǵy ydyrap, elimiz daǵdarǵan 1988 jyly Mádenıet mınıstri О́zbekáli Jánibekov qajetti qarjy kózin taýyp, ondaǵan qazaq kompozıtoryna adrestik tapsyrys arqyly balabaqsha, mektep oqýshylaryna qazaq tilinde ánder jazǵyzdy. Osyndaı batyl qadamdar qazir de úlgi bolýǵa tıis.
1976–2010 jyldary Qazaq teledıdary men radıosy komıtetinde, «О́ner» baspasynda, Mádenıet mınıstrliginde mýzyka bóliminiń jaýapty qyzmetterinde boldym. Sondyqtan bul salany kim qalaı tuqyrtqanyn syrttaı emes, ishteı biletin adamdardyń birimin. Tek óz qaltasyna jumys istegen sol kezdegi basshylar qazir BAQ-ta, ınternet kózderinde ózderin memleket qaıratkeri, sútten aq, sýdan taza jandar etip kórsetkisi keledi.
Sonyń kórnekti ókili – Leıla Beketova-Hrapýnova (qashqyn, qylmysker V.Hrapýnovtyń zaıyby). Ol Qazaqstan teledıdary men radıo korporasııasynyń prezıdenti bolǵan kezde osy mekemege qaraıtyn «Qazaqtelefılm» stýdııasyn talqandap, taratty. Burynǵy avtobaza ornyna D.Qonaevtyń tikeleı qoldaýymen 1969 jyly shańyraq kótergen «Qazaqtelefılm» stýdııasynyń jumysy, ásirese Kamal Smaıylovtyń memlekettik teledıdar men radıo komıtetine basshy bolyp kelgende erekshe jandana damydy. Bul shyǵarmashylyq mekeme 20 mınýttan 60 mınýtqa deıingi derekti fılmder túsirip, kórermenge usyndy. Demek HH ǵasyrdaǵy qazaq óneri men ádebıetiniń shejiresin jasady: Maǵjan, Muqaǵalı, Sháken Aımanov, Qalıbek Qýanyshbaev, Elýbaı О́mirzaqov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Júsipbek Elebekov, Roza Baǵlanova, Ermek Serkebaev, tipti sol kezde «Ana týraly ándi» oryndaǵan 14 jastaǵy Roza Rymbaevanyń shyǵarmashylyq kelbetteri...
Tımırıazev pen Abylaıhan kósheleri qıylysynyń dóńesindegi «Qazaqtelefılm» stýdııasy ornalasqan jer satyldy. Qazir onda kópqabatty turǵyn úıler soraıyp tur. Al jıyrma jyldan astam tarıhy bar stýdııanyń rýhanı-shyǵarmashylyq ónimi qajetsiz dep tabylyp, korporasııa aýlasyndaǵy qoqysqa tastaldy. Buny kórip, jany ashyǵan bógde adamdar keıbir qoraptardy qoltyǵyna tyǵyp, aman saqtap qaldy...
Qazaq kompozıtorlarynyń, onyń ishinde Nurǵısanyń, Ábilahattyń, Shámshiniń, Ásettiń, Eskendirdiń ánderin alǵash oryndap, tyńdarmannyń jan azyǵyna aınaldyrǵan qazaq radıosynyń estradalyq-sımfonııalyq orkestri taratylyp, onyń partıtýralary da qoqysqa tastaldy... Korporasııanyń baı kitaphanasy tonaldy. Bul – L.Beketova-Hrapýnovanyń jasaǵan qylmystyq isteriniń az ǵana bóligi...
Qazaq teledıdarynyń 1958–1990 jyldar aralyǵyndaǵy altyn qorǵa engen el shejiresi bar ónimderi sıfrlandyrý maqsatynda, Jeltoqsan, 175 kóshesinde ornalasqan Almaty telestýdııasynyń astyńǵy qabatynda júıeli túrde destelene jınalyp qoıylǵan edi. Bulardyń biri qalmaı Qasiretti qańtar kezinde teledıdar ǵımaratyna basyp kirgen qanisherler qoıǵan otqa janyp, kúl boldy...
Buryn «SoıýzGossırk» baǵynyshynda bolǵan Qazaq sırki 1991 jyly Mádenıet mınıstrliginiń menshigine ótti. Bul ujym kiristi, tabysty eńbek etti. Tek qazaq sırki ǵana sol kezde toqsan saıyn óz qyzmetkerlerine aqshalaı syılyq berip turdy. Ol qazaq sırkiniń ardageri, sol kezdegi ujym dırektory, marqum Qaldyq Begenovtiń arqasy edi.
Mine, osy kezden bastap bul óner mekemesiniń basyna tóngen qara bult seıilmeı, qoıýlana tústi. «Tań» telearnasynda (basshysy – Leıla Beketova-Hrapýnova), «Karavan» gazetinde Qazaq sırki, onyń dırektory týraly jalǵan aqparattar úzbeı berilip, halyq sanasyna teris oı salyp, ılandyrdy. 1997 jyldyń kókteminde «Astana-holdıng» kompanııasynyń prezıdenti Muhtar Áblıazov Qazaqstan úkimetine Qazmemsırkti «qutqarý» jóninde usynys berip, bul másele atyshýly burynǵy premer-mınıstr Ákejan Qajygeldın tarapynan dereý qoldaý taýyp, Úkimet oń sheshimdi qaýlysyn shyǵardy.
Sırkti 20 jyldyq arendaǵa alyp, túsetin paıdanyń 90 paıyzyn ıemdengen M.Áblıazov kelisimshart boıynsha 5 jyl ishinde sırkke 1,5 mln dollardan astam qarjy quıamyn degen sózinen taıqyp, oǵan soqyr tıyn bermedi. Smırnov degen jandaıshaby Q.Begenovti qyzmetinen qýyp, barlyq shyǵarmashylyq topty taratty, haıýanattar kútimsiz ashtan qyryldy... Jańa basshylyq tek qana sheteldik sırk toptarymen jumys istedi. Q.Begenovtiń jan aıqaıyna eshkim qulaq aspady. Batyr tulǵaly, óz isine tastaı berik, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ózi turǵyzǵan, qyzǵyshtaı qorǵap aıalaǵan Qazaq sırkiniń ishi de, syrty da talqandaldy, qaıyrshy qalpyna endi. Buny kótere almaǵan ol uzaqqa barmaı dúnıe saldy.
Al M.Áblıazovtyń toby sırk ǵımaratynyń mańdaıyna álemge jar sala «Mýjskoı klýb Arlekıno» degen afısha ilip, jertóle qabatynda alaqandaı ashylmaly terezeleri bar kishkene-kishkene kabınalar turǵyzyp, kórýge – kóz, estýge qulaq uıalatyn «Lut qaýymynyń» mekeni boldy. Muny men sırkti qaıtaryp alý komıssııasynyń múshesi bolǵanda óz kózimmen kórdim...
«Bir adam – samal, eki adam – amal, úsh adam – jamal, tórt adam – qamal» deıdi halyq danalyǵy. Mine, osyndaı jaǵdaılardy boldyrmas úshin Prezıdentimizdiń ádilettilik jolyna toptasyp, aýyzbirlikte, týysqandyqta, ımandylyqta tirlik jasasaq, elimizdiń búgini men bolashaǵyn jaqsartarymyz sózsiz.
Jolaman Tursynbaev,
kompozıtor