Salqar kósh, tuman dala, terge shirigen tebingi, jebesi synǵan qoramsaq, quzar shyńdaǵy ash baıǵyz... Toǵaı-toǵaı jer asqan, yntymaǵy jarasqan qazaqtyń qońyr janyn qoınyna syıdyrǵan kıeli aspap bar. Ol – qobyz.
Mýzykatanýshy Bektaı Álimbaı «Qobyz qaıdan shyqqan?» atty maqalasynda: «Jalpy, ishekti aspaptarymyzdyń shyǵý tarıhyn, qalaı, qashan paıda bolǵanyn dál aıtý óte qıyn. Sebebi osy kúnge deıingi izdenýler men zertteýler ulttyq aspaptardyń paıda bolýy jaıly birizdi, naqty pikirge kelgen joq. Qaısybir ǵalymdar ishekti aspaptardy (adyrna, qobyz, sherter, jetigen, dombyra) urmaly aspaptar (dabyl, dańǵyra) negizinde paıda boldy dese, endi keıbiri kádimgi sadaqty ǵasyrlar boıy jetildirgennen paıda boldy dep esepteıdi», degen-tin. Árýaqty aspap jóninde ańyz ben aıpara pikirler shoǵyry jeterlik. Qala berdi qadaý-qadaý jyrlar legi qoǵadaı qaraýytady.
«Bilmeımin tegi qaı aǵash –
Əlde shyndyq, əlde ańyz,
Beıne júrek jalańash,
Kúreń shanaq shal-qobyz.
Aldymda jatyr ún-túnsiz,
Úzilgen qyly-yspasy.
Jatyr ma sóılep yń-shyńsyz,
Kóne bir zaman nusqasy».
Qazaq óleńine olja salǵan óren júırik, kórnekti aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń qobyzdy «kóne zaman nusqasyna» teńeýi, tosyn, uǵymdy, áserli. Shynynda, qazaq degen halyqtyń júrek kúıin bir aspapqa qarap jasaý qajet bolsa, qobyzdy usynar edik. Kıeli aspap jóninde keleli jyrlar mol. Sonyń biri – qazaq jyrynyń boztorǵaıy Nesipbek Aıtulynyń óleńi.
«Eı, qobyzshy, qobyzyńdy tartyp baq,
Qamyqqanda bar ma budan artyq baq?
Saýsaǵyńnan nur quıylsa ǵajaıyp,
Qara qyldan qaı-qaıdaǵy zar shyqpaq.
Qara qobyz kúńirense jalyqpaı,
Oı túbine jutylamyn tobyqtaı.
Qorqyt babam kórden basyn kóterip,
Oıanady Qoılybaı men Molyqbaı».
Aqyn keń kósilip kemeńger sóz aıtady, kesip aıtady. Ilııas Jansúgirovtiń Molyqbaı qarty, «Kúıi» fenomenge aınalyp úlgergeli qashan? Nesipbek aqyn sol Qulager aqynnyń únin búginge jalǵaǵandaı.
Ańyz boıynsha Qorqyt ata jasynan óte uǵymtal, quıma qulaq bolyp ósedi. Sol shaqtaǵy aspaptardyń árbirinde erkin oınaıdy eken. Alaıda oǵan qanaǵat tappaı, adam men janýardyń únin, tabıǵattaǵy qubylystary men alýan dybystardy jetkizetin jańa bir aspap jasaǵysy keledi. On oılanyp, toǵyz tolǵanady. Qaraǵaı aǵashyn kesip ákelip, odan bir nárseniń jobasyn jasaıdy. Biraq ári qaraı qalaı, ne isterin bilmeı qınalady. Kúnder óte beredi. Bir kúni sharshap otyryp, kózi ilinip ketip, tús kóredi. Túsine perishte enedi. Ol balaǵa: «Qorqyt, jaqqan qobyzyń 6 jasar nar atannyń jiligindeı eken. Endi oǵan nar terisinen jasalǵan shanaq, ortekeniń múıizinen oıylǵan tıek, besti aıǵyrdyń kuıryǵynan tartylǵan qyl ishek jetpeı tur. Osylar bolsa, aspabyń saıraǵaly tur eken», dep keńes beredi. Qorqyt uıqysynan oıana salyp, osy aıtylǵandardyń bárin jasaıdy. Mine, osylaısha úni ǵarysh asqan tegeýrindi aspap tektilik qanyn qozǵap keledi.
«Azamat-erdiń basyn bir,
Biriktire almaı zarladym.
Qaıran da qońyr qobyzym,
Qaıǵymdy birge talmadyń
Sen ǵana ənimdi jalǵadyń,
Zarlaǵyn tynbaı, sarnaǵyn».
Farıza Ońǵarsynovanyń osy bir jyry kóp syrdan habar berse kerek. Iá, zarymyzdy birge tolǵaǵan, muńymyzdy bolashaqpen jalǵaǵan qobyz úniniń qadiri erek. Áıdik aspap keleshek kemesinde budan da bólek túrge eneri, mazmun tabary aqıqat.