Ádebıette ózin «úlken adamǵa» balamaıtyn, maqtaý-madaq, jaǵympazdyq syndy «shyǵarmashylyq» ǵadetterden ada jazýshylardy kezdestirý óte qıyn. Qazaq prozasyna «Aspanqora», «Shal men jylqy», «Quralaıdyń salqyny» sııaqty klassıkalyq shyǵarmalardy syılaǵan jazýshy Jumabaı Shashtaıuly – sol saptaǵy azdaǵan qalamgerdiń biri. Jalpy, Jumabaı Shashtaıulynyń esimi ózinen buryn tanylyp, ádebıet bosaǵasyn attar-attamastan bıliktiń qyryna ilikkenin kópshilik biledi. Qııandaǵy malshy ómiriniń shyndyǵyn kótergen «Qyzyl qar» povesi Ortalyq komıtettiń qatań synyna ushyrady. Esimi eldi dúrliktirgen beıtanys jas qalamgerdiń atyshýly sol shyǵarmasyn jurttyń bári japa-tarmaǵaı oqı jónelgen de sol tus edi.
Birneshe jyl buryn Jumabaı Shashtaıuly «repressııaǵa ushyraǵan» «Qyzyl qardy» qaıta jazyp, romanǵa aınaldyrdy. Otyz jyldan keıin ózgeshe túrlengen shyǵarma kitap bolyp, oqyrmanymen qaıta qaýyshty. Jazýshymen bir suhbatymda: «Kóp jyldardy araǵa salyp baryp «Qyzyl qardy» qaıta jazǵan ekensiz, estýimizshe. Dınamıkasy jaqsy, biraq á degennen «joly bolmaǵan» bul shyǵarmaǵa oralýdyń qajeti bar ma edi?» degenimde bylaı dep jaýap berip edi: «Dos ári baýyr Rafat degen ádebıetshiniń Maqsut degen birge oqyǵan jigiti kúnderdiń bir kúni habarlasyp: «Jumeke, «Qyzyl qardy» nege ulǵaıtpaısyz? Rafat tolyq kóriný kerek qoı dep oılaımyn» dep bazynaǵa uqsas usynysyn aıtyp qaldy. Rafattyń jazýyma da sharapaty kóp tıip, kemshilikterdi kózime baqyraıtyp qoıyp búkpesiz aıtyp salatyn. Biraq «Qyzyl qarda» óziniń prototıp ekenin bilse de, ol týrasynda biraýyz tis jaryp, til qatqan emes. Onyń ómirdegi orny asa qymbat kórindi me, kýrstas dosynyń qolqasy sebepker boldy ma, áıteýir qolyma qalam alǵyzǵan edi».
Shyǵarmany bastamaı jatyp, aldymen taqyrybyna eriksiz úńilesiz. Qardyń qyzyly bolýshy ma edi? Taqyryptyń astarynda bir syrdyń bary anyq. Jalpy, bul romanda qoı ósirýshi jastardyń qajyr-qaıraty kórsetilgen dep jıi aıtylady. Atalǵan pikirmen tolyqqandy kelisýge bolmas. Nege deseńiz, avtordyń aıtpaǵy qoı sharýashylyǵymen ǵana baılanysty emes. Qalamger qoı baǵýdy ádebı fon retinde alyp, sol arqyly áke men bala arasyndaǵy kirshiksiz qarym-qatynasty jáne oqý-bilimge qushtar jas keıipkerdiń ishki psıhologııasyn jetkizip otyr. Qoı ósirýshi áke men balanyń obrazy sol qoǵamnyń kelbetinen hám tynysynan habar beredi. Sansyzbaı qart pen uly Jaılaýdyń tynymsyz jáne qaıtalama tirshiligi bir qaraǵanda, keńes ókimetiniń saıasatyn ańdatsa, tereńdep úńilseńiz, áke senimine selkeý túsirgisi kelmeıtin ul men soqyr saıasattyń aıdaýymen qoı sońyna ilesken qarııanyń muńly sherine jolyǵasyz. Sol ýaqyttaǵy qoǵamnyń anyq bet-beınesi atakásipke tikeleı baılanyp turǵanyn avtor shyǵarmada ádemi sýretteıdi. Máselen, Shandozdyń Jaılaýǵa aıtqan myna bir sózinde óz zamanynyń taby bilinip turǵandaı: «Áı, ákeń baqqan qoıdy Qaqan (Jaılaýdyń týǵan aǵasy) baqty. Qaqan baqqan qoıdy sen baqtyń. Tuqymdaryńa budan basqa kásip jazbady ma? Aıtshy sony».
Jaılaý – jas obraz. Belgili bir sebeptermen joǵary bilim ala almaı, qoı baǵýǵa jastyǵyn sarp etip júrgen qazaq. Qoıshy ákesine óz arman-qııaldary týraly biraýyz sóz aıta almaǵan ol ata-anaǵa qarsy shyqpaýdyń astaryn ashyp turǵandaı. Desek te Jaılaýdyń oıynda múldem basqa dúnıe bardaı kórindi. Eshkimge tıegin aǵyta almaıtyn syr ony bolashaqqa jeteledi. Qyzyǵy sol, Jaılaý qoı sońynan taıaq ustaǵan saýatsyz qoıshy emes. Kókiregi oıaý, kózi ashyq azamat. Olaı deıtinimiz, keıipkerdiń kitapqumarlyǵynda. Ol oqyǵan Týrgenevtiń «Qarsańda» romany nemese Djek Londonnyń kitaptary sózimizge aıǵaq. Ádette, qoıshy desek, sanamyzda maldan basqa eshteńege qyzyqpaıtyn hám túsinbeıtin adamnyń elesteıtini ras. Keńes odaǵy tusynda oqýǵa túse almaı qaıtqan jastardyń ujymshar sharýashylyǵyna atsalysýy qalypty jaǵdaı edi. Qazirgi táýelsiz qoǵammen salystyrar bolsaq, aýyldaǵy qoı baǵyp júrgen jas qazaqtyń qolynan Djek Londonnyń kitaptaryn kórý ǵajaıyppen teń. Shyǵarmadaǵy keıipker shırek ǵasyr burynǵy qazaq qoǵamynyń búgingi kúnge qaraǵanda saýatty, kitapqumar bolǵanyn aıǵaqtap turǵandaı.
Shyǵarma mazmunyndaǵy áserli shtrıhter sátti qoldanylǵan. Jemshópke umtylǵan qoılardyń áke men balany taptap ótýi, birinshiden, joqshylyqty bildirip tursa, ekinshiden, qoǵamdaǵy adamnan góri maldyń mańyzyn joǵarylatyp turǵandaı. Árıne, ol ýaqytta bılikke halyq emes, olardyń mal basynyń sany kerek boldy. Mal ataýlynyń memleket úshin qanshalyqty kerek ekenin atalǵan roman búkpesiz aıtyp turǵandaı. Munda ádiletsizdik te joq emes. Qoıdyń amandyǵy men kóbeıýin qalaıtyn ókimet sol dárejede olarǵa kómek kórsete almady. «Eshteńeni bilmeımin. Bastysy, mal basy aman bolsyn» degen nıettegi adamdar shyǵarmanyń óńin kirgizip, zaman kelbetine boıaý qosyp tur. Shyǵarmadan mysal keltirsek, bastyqtyń Sansyzbaı qartqa aıtqan: «Qoıdyń shóbin jylqyńa berip taýystyń. Kýlaksyń. Sottalasyń, bildiń be!» sózi jazyqsyz japa shegýdiń aıqyn kórinisi emeı nemene?! Bul joqshylyqtyń sıpatyn kórsetýmen qatar memlekettiń sol kezeńdegi ekonomıkalyq ahýalyn ańdatsa kerek. Sansyzbaı qarttyń «Sumdyq-aı, maldyń da esi aýady eken! Osylar ózimizdi jep qoımasa de, áýeli!» degen nazaly sózderi jáne «alqymy isken saýlyq qataryndaǵy máńgirgen qoıdyń júnin julyp jep; qaýjańdap turǵandaǵy» oqyrmannyń áseri siz oılaǵandaı birqalypty bolmaýy múmkin. Oqyp otyryp, shoshyńqyrap qalǵanymyz ras.
Shyǵarmanyń ón boıyna úńilseńiz, adamı qasıetterdiń túr-túrin jáne adamı kúılerdi baıqaısyz. Jalǵyzdyq saryny ár keıipkerge ortaq. Máselen, Sansyzbaı qarttyń kempiri alys aýylda, ol ózinshe jalǵyz. Aǵasy Qaqannyń minezi bir qyzyq, ol daralyqty jaqsy kóredi. Sondyqtan jalǵyz. Al Jaılaý bar oıy Shandozdyń úıindegi Janardy oılaýmen, odan qalsa, qaladaǵy oqýyn qııaldaýmen, óz oıymen ózi jalǵyz.
Iá, ádebıetti taǵdyr jasaıdy. О́mir kórmeı turyp úlken shyǵarma týdyrý qıyn. Jylqyshynyń balasy, (ózi de qoı baqqan) Jumabaı Shashtaıuly da 1968-1969 jylǵy kórgen qysty ómirde ózinen basqa eshkim kórmegen jut sııaqty qabyldaǵan bolar. Al ákesi óte qıyn qys bolǵanyn bilse de, «kórmegenimiz joq qoı» dep jan balasyna muńyn shaqpaıtyn adam. Bul – qazaqy minezdiń sonshalyqty aıta qalarlyqtaı iriligi emes shyǵar, bálkı. San ǵasyrdan beri qalyptasqan ómir saltynan ajyraı almaıtyn ustanym ǵana shyǵar. Jalpy, jazýshy jasaǵan áke obrazdarynda ortaq bir minez bar: bári de eńbeksúıgish, ustamdy, «balam» dep emirenbeıtin salqyn adamdar (ásirese, «Qyzyl qar» men «Shal men jylqyda»). Árıne, bul jerden burynǵy qazaq ákeleriniń minezin kóremiz. Alaıda osy áke men balanyń aǵynan jarylyp sóılese almaýy, ekeýara jaqyndyqty tek únsiz uǵysýy nemese balanyń áke aldynda aqtaryla almaýynyń saldary úlken bir tragedııaǵa ulaspasa da, belgili bir deńgeıde minez kembaǵaldyǵyna ákelýi múmkin be deısiń.