Jaǵdaı tolyq baqylaýǵa alynǵan

Úkimet basshysy, Sý tasqy­nyna qarsy is-sharalardy úıles­tirý jáne sý tasqyny kezeńiniń saldaryn joıý jónindegi respýb­lıkalyq shtabtyń jetekshisi Oljas Bektenov Qostanaı, Aty­raý oblystarynda boldy. Buǵan deıin Premer-mı­nıstr Aqtóbe oblysyndaǵy sý tas­qynynyń saldaryn joıý jónin­degi jumystardy, sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan oblysynyń sý tasqynyna daıyndyǵyn teksergen bolatyn.

Aqtóbe oblysynda Oljas Bektenovtiń tóraǵalyǵymen selektorlik rejimde óńirlik shtab basshylarynyń qatysýymen Sý tasqynyna qarsy is-sharalardy úılestirý jáne sý tasqynynyń saldaryn joıý jónindegi respýb­lıkalyq shtabtyń otyrysy ótti.

Qazirgi tańda elimizde sý tasqy­nyna baılanysty kúrdeli ah­ýal qalyptasyp otyr. Boljamǵa sáıkes búkil el boıynsha jaýyn-shashyn bolyp, kún kúrt jyly­na­dy dep kútilip otyr. Qardyń tez erýinen sý qoımalary tolyp jatyr. Búginde soltús­tik, shyǵys jáne ortalyq aımaq­tardyń 65%-dan astamy áli kúnge deıin qalyń qar astynda. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta sý tasqyny qaýpi bar óńirlerde aldyn alý sharalary kúsheıtildi, TJM-nyń qajetti kúshteri men quraldary daıyndaldy.

Qarjy mınıstri Mádı Takıev sý tasqyny saldarynan sharýashylyq qyzmeti buzylǵan jeke kásipkerler men shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń barlyǵyna berilgen ótinishine saı nesıeler boıynsha tólemderdi keıinge qaldyrý usynylatynyn baıandady. Sondaı-aq Qarjy mınıstrligi sý tasqynynan zardap shekken bıznes sýbektileri úshin salyq eseptiligin tapsyrý jáne salyqtardy tóleýdi keıinge qaldyrýdy usynady.

Premer-mınıstr jóndeýge jaramdy turǵyn úıler men ın­f­raqurylymnyń sapasyna erekshe nazar aýdarý qajet ekenin atap ótti.

«Memleket basshysynyń tapsyrmasymen sý basqan úılerdiń barlyǵy qujattar­dyń bar-joǵyna qaramastan, qalpyna keltiriledi. Memleket eshkimdi baspanasyz, dalada qaldyrmaıdy. Osyndaı qıyn jaǵdaıda iri, orta bıznes, sondaı-aq kishigirim kompanııalar jáne eldiń taǵdyryna beı-jaı qaramaıtyn qarapaıym azamattar qolushyn sozyp jatyr. Bıýdjet qarajatyna qosym­sha turǵyn úılerdi qal­pyna keltirýge, joǵalǵan múlik pen mal shyǵynyn óteýge baǵyttalatyn qomaqty soma jınaldy. Merdiger kompanııalar osyndaı qıyn jaǵdaıdy bızneske aınaldyrmaıdy jáne barlyq qarajat maqsatty túrde jumsalady dep senemin», dedi shtab jetekshisi.

Fermerler men aýyl sharýa­shylyǵy janýarlarynyń ıe­lerine erekshe nazar aýdaryldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi shyǵyndy óteý máselesin sheship jatyr.

«Úkimet fermerler men mal ıelerine nesıeler men lızıngtik mindettemelerdi keıinge shegerý boıynsha qoldaý kórsetetin bolady. Tólemder keshiktirilgen jaǵdaıda aıyppul salynbaıdy», dedi Premer-mınıstr.

Shtab otyrysynda tasqyn kezeńine aldyn ala daıyndalǵan óńirlerdiń bar ekeni, sondyqtan ol jerlerde sý tasqynynyń sal­dary sonshalyqty joıqyn bol­maǵany atap ótildi. Máselen, Qaraǵandy oblysynda aýqymdy sýdyń kólemine qaramastan, eldi mekenderdi jappaı sý alyp ket­ken joq. 6-7 jyl buryn aýyl­dardyń aınalasynda bógetter salynyp, sýdy buratyn aryq­tar qazylǵan. Munyń barlyǵy – ýaq­tyly qabyldanǵan qarapaıym sheshimder. Ol óz tıimdiligin dálel­dedi. Sondyqtan árbir eldi meken boıynsha osy jyl­dyń kúzine deıin joıqyn sý tasqyny­nyń aldyn alý úshin qajetti sharalardy qabyldaý tapsyryldy.

Sondaı-aq Úkimet basshysy Aqtóbe oblysyndaǵy birqatar sý qoımalaryn tikushaqpen aralap, sý tasqynynan zardap shekken úılerge bardy.

Jalpy, oblysta tasqyn qaýpi áli seıilmegen. Qazir ózender­diń kóbi sý arnasynan asyp ketke­li tur. О́ńirde 792 úı sý astyn­da qaldy. Oblystyń 5 aýdanyn­­da (Qobda, Muǵaljar, Temir, Áı­teke bı, Oıyl) jáne Aqtó­be qala­synda jergilikti aýqym­daǵy tabıǵı sıpattaǵy tóten­she jaǵ­daı jarııalandy. Sý tasqyny­na qarsy is-sharalarǵa jeke quramnan 3 140 adam, 664 tehnıka jumyldyryldy. Barlyǵy 8 978 adam qaýipsiz jerge kóshirildi.

Oljas Bektenov kólemi 15,8 mln m3 bolatyn Maǵadjan bóge­tin aralap kórdi, onda qar­ǵyn sý aǵyny saldarynan sý qoıma­synyń bógeti buzyldy. Nysan 1985 jyly paıdalanýǵa berilgen. Gıdrotehnıkalyq qurylys jeke­menshik «Tulpar» JShS kom­pa­nııasynyń ıeliginde.

Qazirdiń ózinde 26 eldi meken­de elektr qýatymen jabdyq­taý qalpyna keltirildi. «Energo­júıe» JShS-nyń barlyq bólim­shesi kúsheıtilgen rejimde jumys istep jatyr. Respýblıkalyq mańy­zy bar 9, oblystyq mańy­zy bar – 3 jol­da jáne 9 aýdan­dyq ma­ńyzy bar jolda sýdyń toqtaýyna baılanysty kólik qozǵa­lysyna qoıylǵan shekteýler alynyp tas­taldy. О́ńirde shyǵyndy óteý komıssııasy jumys isteıdi. Úsh kún ishinde komıssııaǵa materıaldyq shyǵyn­dardy óteý týraly 1 623 ótinish túsken. Algorıtmge sáıkes sý tasqyny bolǵan kúnnen bas­tap kúntizbelik 30 kún ishinde keltirilgen shyǵyndy óteý týraly jergilikti ákimdikterge ótinish beriledi. Sonymen qatar Aqtóbe oblysynda sý tasqynynan zardap shekken jáne qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan turǵyndar ákimdikke tıisti ótinishpen júginý arqyly bir rettik tólem ala alady.

Úkimet basshysy sý tasqyny saldaryn joıǵannan keıin kom­mýnaldyq jáne jekemenshiktegi gıdrotehnıkalyq qurylystarda jan-jaqty tekserýler júrgizýdi tapsyrdy. Aqtóbe oblysynda barlyǵy 206 gıdrotehnıkalyq qurylys bar.

Sonymen qatar Premer-mınıstr sý basý qaýpine baılanysty TJ aldyn alý jumys­tary júrgizilip jatqan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Glýbokoe jáne Altaı aýdandarynyń taýly aımaqtaryn da tikushaqpen aralap, ózen alqaptaryndaǵy sý tasqyny qaýpi bar ýchaskelerdegi jaǵdaımen tanysty.

Shyǵys Qazaqstan oblysy aýmaǵynyń basym bóliginde jaǵ­daı turaqty. Sondaı-aq qys­tyń sońynda qar qalyń jaýǵan Mar­qakól, Katonqaraǵaı, Glýbokoe, Úlken Naryn jáne Altaı aýdandary – táýekel aımaǵynda. О́zenderdegi sý deńgeıi ázirge qaýipti mejege jetken joq. Muz­dyń erýi endi bastaldy, al taýly aımaqtardaǵy sý qoımalarynda muz qabatynyń juqarýy baı­qalady. Alaıda boljam boıyn­sha oblysta daýyldy eskertý ja­rııa­lanǵan, +19°C deıin kún­niń kúrt jylynýy kútilip otyr. Sáýir aıynyń ortasyna qaraı aı­maqta sý tasqyny qaýpi joǵarylaıdy.

 «Qazir elimizdiń óńirlerinde, sonyń ishinde Shyǵys Qazaqstan oblysynda qalyptasqan jaǵdaı bizden úzdisiz baqylaýdy talap etedi. Oblys aýmaǵynyń 70%-yn qalyń qar basyp jatyr, al qar jamylǵysyndaǵy sý qory normadan 2 ese artyq. Bul qaýiptiń áli seıilmegenin kórsetedi. Mem­leket basshysy atap ótken­deı, sý tasqyny kezeńinde jaǵdaı­dyń damý ssenarıılerin qalyp­tastyrý qajet. Qazir qoldaǵy boljamdardy eskere otyryp, sý tasqynynyń aldyn alý sharalaryn kúsheıtýimiz kerek. Úkimet tarapynan tıisti jumystardy júrgizýge barlyq qajetti kómek kórsetiledi», dep atap ótti O.Bektenov.

Qazirgi tańda oblystaǵy 344 eldi mekenniń 7-eýinde sý tasqyny qaýpi tónip tur, onda 1000-nan astam adam turady. Jaǵdaı udaıy baqylanady: osy maqsattar úshin ushqyshsyz apparattar paıdalanylyp keledi. О́ńirde joǵary daıyndyq rejimi, TJ joıý jónindegi oblystyq jedel shtab jumys isteıdi. Jaǵdaı ýshyǵyp ketse, 1 118 adamnan tura­tyn kúshtik qurylymdar, 315 bir­lik tehnıka jasaqtalyp, 6 myń tonnadan astam ınertti materıal­dar, 468 tonna JJM, 43 myń birlik qapshyq daıyndaldy.

Premer-mınıstr О́skemen jáne Buqtyrma GES-in de qarap shyqty. Barlyq gıdrotehnıkalyq qurylystar shtattyq rejimde jumys istep jatyr. Bógetterde sý deńgeıi aldyn ala tómendetiledi. О́ńir­de Qazaqstandaǵy eń iri Buq­tyrma sý qoımasy ornalasqan. Qazirgi ýaqytta ol taǵy 20 tekshe km kóleminde ózen sýyn qabyl­daýǵa múmkindik beredi. Bol­jaldy málimetter boıynsha al­daǵy 3 aıda 15 tekshe kılometr­ge deıin sý keledi dep kútilip otyr.

Budan keıin Premer-mı­nıstr sý tasqynyna baılanys­ty kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp otyr­ǵan Qostanaı oblysyna baryp, sý deńgeıi Qostanaı, Rýdnyı qalalary, B.Maılın, Denısov­skıı, Jitiqara aýdan­daryndaǵy jaǵ­daıǵa tikeleı áser etetin Tobyl ózenin tikushaqpen aralap kórdi.

Sý qoımalarynyń tolý deńgeıi maksımaldy mejege jaqyndap keledi. Máselen, Jelqýar jáne Aman­geldi sý qoımalary 100%-ǵa, Qa­ratomar 97%-ǵa, Joǵarǵy Tobyl 93%-ǵa tolyp otyr, Sergeev jáne Amangeldi sý qoımalary tran­zıttik rejimde óz qýatynyń shegin­de jumys istep jatyr. Bul ret­te sýdyń kelýi ony ótkizý kólemi­nen asyp túsedi. Jaqyn arada bol­jam boıynsha erigen qar sýynyń jáne joǵarǵy jaqtan keletin sýdyń esebinen sý deńgeıi taǵy da ulǵaıady dep kútilýde. Qos­ta­naı jáne Tobyl qalalaryna irge­les aýmaqtardy sý basýy múmkin.

О́ńirde erigen qar sýyn ótkizý maqsatynda Qostanaı qalasyndaǵy kishi kópir aýdanynda jumys istemeıtin jol tósemi ashyldy, eldi mekenderde arnaıy bógetter salynyp, erigen sýlardy basqa jaqqa burý úshin aryqtar da­ıyndalýda, topyraq toltyrylǵan qapshyqtar men ınertti materıaldar tóselip, sýdy sorý jáne basqa da jumystar júrgizilip jatyr. Qarasý jáne Tobyl ózenderinde muz jarý jumystary júrgizildi.  2000-ǵa jýyq adam, 650-den astam tehnıka, motopompalar, sondaı-aq júzý quraldary men áýe kemeleri jumyldyryldy.

О́ńirde sý tasqyny kezeńi bastalǵannan beri barlyǵy 3 257 adam qutqaryldy jáne evakýa­sııa­landy, ýaqytsha ornalastyrý pýnktterine 632 adam ornalas­tyrylǵan, qalǵandary óz erk­imen týystary men jaqyn­dary­nyń úıine barýǵa sheshim qabyl­dady. Qosymsha evakýasııalaý jáne ýaqytsha ornalastyrý pýnkt­teri tolyq daıyndyq rejiminde.

Sondaı-aq keshe Oljas Bektenov Atyraý oblysyndaǵy aǵymdaǵy jaǵdaıdy tekserdi. Ol aýmaqty tikushaqpen aralap, ózen jaǵalaýlaryn nyǵaıtý jumystarynyń barysyn qarady. Qulsary qalasynyń turǵyndarymen sóılesip, olardyń qabyldanyp jatqan sharalardy kúsheıtýge qatysty suraqtaryna jaýap berdi.

Sonymen qatar Jaıyq jáne Jem ózenderindegi jaǵdaımen tanysty. Jylyoı jáne Qyzyl­qoǵa aýdan­darynda jergilikti aýqym­daǵy tabıǵı sıpattaǵy TJ rejimi saqtalyp otyr. Búginde Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Mııaly, Aqqora, Jangeldın, Jasqaırat jáne Kózdiqara aýyldarynda qaýip-qater seıildi. Aqtóbe oblysy Oıyl aýdany jaǵynan Jem ózeni deńgeıiniń kóterilýine baı­lanysty Jylyoı aýdany Qul­sary qalasyn sý basqan. 28 551 adam evakýasııalandy.

О́ńirde sý kólemin azaıtý úshin Jem ózeniniń saǵasy úsh jaǵynan qazyldy, sondaı-aq ózen boıynda ornalasqan jasandy bógetter buzyldy. Bul ózen arnasynyń baǵytyn ózgertýge jáne sýdyń kedergisiz aǵýyn qamtamasyz etýge, onyń Kaspıı teńizine qaraı ótkizý qabiletin ulǵaıtýǵa jáne sý tasqyny qaýpin azaıtýǵa múmkindik beredi. О́z kezeginde turǵyndar men volonterler turǵyn úı sektoryn sý basýyna jol bermeý boıynsha jumystar júrgizip jatyr.