Saılaýshy múddesi jáne saılaý tájirıbesi

Talqylaýǵa konstıtýsııalyq jáne basqa da quqyq salalarynyń ǵalymdary, saılaý salasynyń sarapshylary, praktıkter, OSK janyndaǵy Jas saılaýshylar klýbynyń músheleri, memlekettik organdardyń ókilderi qatysty.

Komıssııa tóraǵasy Nurlan Ábdirov ke­ńeske qatysýshylarǵa Sarapshylyq keńes­tiń jańa músheleri – Májilis depýtaty, Zań­nama jáne sot-quqyqtyq reforma komı­teti­niń tóraǵasy Snejanna Imasheva jáne Qa­zaq­­stannyń Azamattyq Alıansynyń Pre­­­zı­denti Baný Nurǵazıevany tanystyrdy.

Nurlan Ábdirov kún tártibiniń birinshi máselesin talqylaý Prezıdenttiń «Jańa Qazaqstan: jańarý jáne jańǵyrtý joly» Joldaýynda saılaý úderisin uıym­dastyrýdyń, sondaı-aq daýys berýdiń balamaly túrlerin, onyń ishinde elektrondyq, merziminen buryn, qashyqtan, kópkúndik daýys berý tásilderiniń úzdik álemdik tájirıbesin zerdeleý aıasynda ótip jatqanyn atady. Ǵalymdar men praktıkterdiń qatysýymen elektrondy jáne qashyqtan daýys berý bóligindegi zertteýler áli de jalǵasyp keledi. Komıssııa tóraǵasy qaǵaz bıýlletenderdi paıdalaný arqyly qoldanylatyn kópkúndik jáne merziminen buryn daýys berýge nazar aýdarýdy usyndy.

Ádilet mınıstrliginiń Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń qyzmet­keri Nıkolaı Týreskıı merziminen bu­ryn daýys berý ınstıtýty Aýstralııa, Kanada, Jańa Zelandııa, Norvegııa, Reseı, AQSh, Túrikmenstan, Túrkııa, Fınlıandııa, Shveısarııa jáne Shvesııa sııaqty elderde jumys isteıtinin aıtty. Olardyń keıbireýlerinde daýys berý qashyqtan – poshta nemese ınternet arqyly ótkiziledi. Italııa, Lıhtenshteın, Norvegııa, Chehııada kópkúndik daýys berý turaqty negizde qol­da­nylady. Sonymen qatar ǵalym otyrys­qa qatysýshylardyń nazaryn yqtımal táýekelderge, onyń ishinde, eń aldymen, daýystardy sanaý rásiminiń qaýipsizdigi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge aýdardy.

Sarapshylyq keńestiń múshesi, professor Marat Qoǵamov eldik jáne óńirlik deńgeıdegi saılaýda daýys berý úshin túr­li merzimderdi kózdeı otyryp, saılaý sýbek­tisine baılanysty kópkúndik daýys berýdi jikteý múmkindigi týraly pikir bildirdi, sondaı-aq mundaı jańalyqtar aldyn ala synaqtan ótkizýdi talap etetinin naqtylady.

Sarapshylyq keńestiń múshesi Snejanna Imasheva: «Qazaqstanda saılaýǵa júıeli túrde tómen qatysatyn óńirler bar, sondyqtan bul máseleni zerdelep, daýys berýdiń balamaly nysandaryn paıdalaný týraly sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda, osy óńirlerdi qanatqaqty jobaǵa engizý qajet. Bul rette saılaýdy uıymdastyrýshylar tarapynan naqty ákimshilendirý men ashyqtyq qamtamasyz etilýge tıis», dedi.

Keńes múshesi Erlan Buzyrbaev pikir­saıys barysynda kópkúndik daýys berý nysandaryn referendýmdarda qoldanýdy usyndy. Sonymen qatar ol otyrysqa qatysýshylardyń nazaryn keri áser etý táýe­kelderine aýdaryp, ýaqytty sozý elek­toraldy oqıǵa mańyzdylyǵynyń tómendeýine ákelýi múmkin ekenin aıtty.

Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń magıstranty Aısana Raqymova saılaýǵa jastardyń qatysýyn arttyrý úshin ishinara qashyqtan elektrondy daýys berýmen birge kópkúndik daýys berýdi engizýdi usyndy. Al saıasattaný magıstri Nurǵazın Ámirlan elektrondy daýys berýdi paıdalaný týraly sheshim qa­byl­daǵanǵa deıin aqparattyq qaýipsizdik jáne qor­ǵaýdy kúsheıtý taqyrybyn kóterdi.

Nurlan Ábdirov kópkúndik, merzimi­nen buryn daýys berý taqyrybyndaǵy pikirtalas Sarapshylyq keńes alańynda alǵashqy ret talqylanǵanyn atap ótti. «Kásibı talqylaýdy jalǵastyrý qajet, jan-jaqty pysyqtaý, talqylaýlar negizinde neǵurlym perspektıvalyq usynystardy birlesip iske asyrý, zertteýlerdi óristetý jáne olardyń nátıjelerin synaqtan ótkizý qajet. Munyń bári vedomstvoaralyq yntymaqtastyqty qajet etedi», dedi ol.

El aýmaǵynda turaqty turý faktisin anyqtaý bóliginde kandıdattardyń otyryq­shylyq senzi máselesi boıynsha Ortsaı­laýkomnyń basshysy Májilis depýtattaryn saılaý barysynda saılaý organdary «otyryqshylyq senzdi» tekserý problemasyna tap bolǵanyn atap ótti.

2023 jylǵy elektoraldy naýqanda saılaý organdary men sotqa kandıdattar tarapynan saılaý komıssııalarynyń Qazaqstanda «turaqty turý» talabyn buzý­shy­lyqtardy anyqtaý faktisi boıynsha kandıdattardy tirkeý týraly sheshimderden bas tartý nemese kúshin joıý týraly sheshimderine shaǵym keltirilgen birqatar ótinish tústi. Tájirıbe kórsetkendeı, keı­bir depýtattyqqa úmitkerler zertteý kezeńinde (keıingi 10 jyl) ártúrli sebeptermen turǵylyqty jeri boıynsha tirkeýdi úzip, birneshe ret, tipti uzaq ýaqyt tirkeýsiz ómir súrgen. Bul jaǵdaılar kandıdattyń otyryqshylyq faktisin anyqtaý úshin saılaý organdarynyń jumysynda belgili bir qıyndyqtar týǵyzdy.

IIM Kóshi-qon qyzmeti komıteti­niń tóraǵasy Aslan Atalyqov vedomstvo kandı­dattardyń «otyryqshylyq senzine» qatysty máselelerdi quqyqtyq retteýde birqatar usynys daıyndaǵanyn habarlady.

«Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańǵa «QR aýmaǵynda turaqty turý» uǵymymen tolyq­tyrý bóliginde túzetýler ázirlendi. Eger el azamaty Qazaqstannan tys jerde on eki aıdan aspaıtyn merzimde úzdiksiz bolsa, onda ol elde turaqty turady dep esep­tele­di. Bul rette shetelde bolý el aýmaǵyn­da turaqty turýdyń úzilýi retin­de eskeril­meıtin azamattardyń naqty sanat­­­taryn belgileý josparlanyp otyr. Pro­­­fessor Marat Qoǵamov «otyryq­shy­lyq senzi» qajet ekenin, al «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańǵa josparlanǵan túzetýler aıasynda olardyń Qazaqstan azamattyǵy týraly zańnama normalarymen úılesimdiligin qamtamasyz etý qajet ekenin aıtty.

Úshinshi másele boıynsha OSK basshysy daýys berý kúni toltyrylǵan bıýlletendi foto-beıne tirkeýge tyıym salýdy engizý máselesi keńestiń ekinshi otyrysynda jan-jaqty talqylanǵanyn eske saldy. Komıssııa tóraǵasy saılaý kúni daýys berý jáne saılaý qupııasy men úgit tár­ti­bin buzý táýekelderin boldyrmaý maq­satyn­da toltyrylǵan bıýlletendi fotobeıne tirkeýdiń aldyn alý sharalaryn qabyl­daýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.

Memlekettik basqarý akademııasynyń Elek­toraldy oqytý ortalyǵynyń sarapshysy Marhabat Ybyraıhanova saılaý kúni tol­tyrylǵan bıýlletenniń fotobeınesin taratý tyıym salynǵan úgit ekenin aıtty. Sebebi muny ınflıýenserler saılaý nátıjesine áser etý maqsatynda qoldanýy múmkin.

Akademııa magıstranty Asan Ámirenov toltyrylǵan bıýlletendi taratý úshin sýretke túsirý máseleleri, eń aldymen, azamat­tardyń saılaý mádenıeti máselesi degen pikir bildirdi. Onyń pikirinshe, bul tyıymdy engizý úshin barlyq máseleni jan-jaqty pysyqtap, muqııat zertteý mańyzdy.

Sarapshylyq keńestiń múshesi Baný Nurǵazıeva toltyrylǵan bıýlletendi sýretke túsirýge tyıym salý kerek degen pikir­de. «Sebebi bul, eń aldymen, daýys berý qu­pııa­syn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar azamattyq boryshtyń oryndalýyn jáne daýys berýge kelýge shaqyrýdy kórsetetin saılaý ýchaskelerinen alynǵan selfı, kerisinshe, jaǵymdy jáne daýys berý qupııasyn saqtaýǵa qaıshy kelmeıtin qubylys», deıdi sarapshy.

«Konstıtýsııada bekitilgen daýys berý qupııa­syn saqtaý quqyq emes, mindet» eke­nin atap ótken Snejanna Imasheva tolty­ryl­ǵan bıýlletendi fotobeıne tirkeýge tyıym salýdy engizý sózsiz kerek ekenin aıtty.

Pikir almasý qorytyndysynda keńes músheleri OSK-ǵa daýys berý kúni tolty­ryl­ǵan bıýlletendi fotobeıne tirkeýge tyıym salý múmkindigin zertteýdi usyndy. Otyrys sońynda Nurlan Ábdirov Ortsaı­laýkom qyz­metiniń negizinde qoldanystaǵy saılaý táji­rıbesin jaqsartý arqyly saılaý­shy­lar­ǵa barynsha qolaıly jaǵdaı jasaý qajet­tigin atap, aıtylǵan pikir-usynystar jınaq­talyp, muqııat pysyqtalatynyn habarlady.