Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Gúlshara ÁBDIQALYQOVA: Eldik merekeler – Elbasy eńbeginiń eren kórinisi

«Keler jyl – tereń tarıhymyzǵa, quqyqtyq negizimizge, berekeli birligimizge qurmet kórsetetin jyl. Yntymaǵy jarasqan halqymyz osy aıtýly oqıǵalardy laıyqty atap ótedi dep senemin». Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń el halqyn 2015 jylmen quttyqtaýyndaǵy bul sózder qazaq ejelden qut-berekeniń basy dep biletin  qoı túliginiń atymen atalǵan  jyldyń  qadir-qasıetin aıshyqty asha túsedi. Elbasynyń bir sóılemge syıyp ketken shymyr da jumyr tujyrymynda tereń tarıhymyz degende Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Jeńistiń 70 jyldyǵy, quqyqtyq negizimiz degende Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵy, berekeli birligimiz degende Prezıdent Jarlyǵymen jarııalanǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jyly aıtylyp tur. Memleket ómirindegi osy orasan mándi oqıǵalardyń eldik merekeler sıpatynda atalyp ótýi óte mańyzdy. Mine, sondyqtan da biz jyl basynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Gúlshara ÁBDIQALYQOVAǴA ótinishimizdi jetkizip, bıylǵy basty belesterdiń baǵamdalýy, mereıli datalardyń merekelený sıpaty týraly suhbat berýin suraǵan bolatynbyz. Árıne, Memlekettik hatshymen jıi kezdese bermeıtindikten, áńgimede osy bıik laýazymdy qyzmettiń quzyretine kiretin basqa máseleler de qamtyldy. Endi sol suhbatqa nazar salyńyz, qadirmendi oqyrman. – Qurmetti Gúlshara Naý­sha­qyzy, jylqy jyly búkil elimiz úshin damýdyń kelesi kezeńi­ne bas­taıtyn oqıǵalarmen aıshyq­taldy. О́tken jyldyń sizdiń jeke ózińiz úshin de jaqsylyǵy jetkilikti boldy. El úshin sińirip júrgen eńbegińiz laıyqty baǵalanyp, Memlekettik hatshy qyzmetine taǵaıyndaldyńyz. Mundaı laýazym bıigine  buryn-sońdy qazaq qyzy kóterilip kórmegenin atap aıtqym keledi. Qutty bolsyn! – Rahmet. – О́tken jyldy oıdaǵydaı shyǵaryp saldyq. Elimizdiń ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası, mádenı-rýhanı ómirinde kóptegen jarqyn jańalyqtar, nátıjeli de tabysty kórsetkishter, ońdy oqıǵalar boldy. Elimiz keler kúnderge erkin qadam basýda. Jańa jyldyń alǵashqy kúnderi de bas­taldy.  Memleketimizdiń joǵary laýazymdy tulǵalarynyń biri retinde eski jylǵa esep bergende ótken jyldyń este qalar eleýli oqıǵasy retinde neni atar edińiz? – Áńgimemizdi bastamas bu­ryn Otanymyzdyń bas gazeti «Ege­men Qazaqstannyń» barsha oqyr­man­daryn jańa jylmen quttyqtap qoıýǵa ruqsat etińiz. Jaqynda ǵana taralymy 203 myńnan asqan, siz bas­qaratyn gazet áli de talaı asý­lardy alady dep senemin. Esigi­mizden engen qoı jylyn halqy­myz beıbit ómirdiń, berekeli tirlik­tiń bastaýyna balap, bul jyl­dan mol úmit kútetini belgili. Osy­dan eki múshel ýaqyt buryn elimiz táýelsizdikke qol jetkizip, búgin­gi­deı qaryshtap damýdyń dańǵyl jolyn bastady. Olaı bolsa, bıyl­ǵy qoı jyly da halqymyz úshin jaq­sy nátıjelerdiń, jarqyn jetis­tik­ter­diń jyly bolady degen úmittemiz. Árbir jyl ótken saıyn biz onyń qorytyndysy qandaı, qanshalyqty tabysqa jettik, qalaı shyǵaryp saldyq dep, derek pen dáıekke nazar aýdaramyz. Bul jóninen kelgende, kóńil toǵaıtar, qýana aıtar jańalyqtarymyz, jetistikterimiz jetip jatyr. Onyń bárin buqaralyq aqparat quraldary elep-ekshep, tııanaqtap tizip, halyqqa jetkizdi. Eń bastysy, el yntymaǵy, bereke-birligi óziniń dástúrli deńgeıinen túsken joq. Tabysymyzǵa tabys, qýanyshymyzǵa qýanysh qosyldy. Táýelsizdik tuǵyry odan ári bekı tústi. Ekonomıkalyq qýatymyz, eldik muratymyz órshil maqsattardy júzege asyrýda jiger men órleý tanytty. Byltyrǵy jyldyń basty oqıǵasy – qarasha aıynda ótken «Nur Otan» partııasynyń» saıası keńesinde Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev halyqqa óziniń jańa Joldaýyn jarııa etýi. Bul Joldaýdyń máni men maqsaty, mazmuny men ıdeıasy erekshe, ózgeshe. Jalpyulttyq qoldaý men halyqtyq qostaýǵa ıe bolǵan Joldaýdy eldiń ekonomıkalyq-áleýmettik damýynyń jańa bıiktigi, jarqyn tuǵyry dep qabyldaǵan alys-jaqyn shet elderdiń ózi osy Joldaýdy qazirgi aýmaly-tókpeli dúnıedegi ómirdi jaqsylyqqa qaraı jańǵyrtar baǵdarlama dep qabyldap jatyr. Sizben suhbatqa ázirlengende Prezıdent Joldaýynan myna sózderdiń astyn syzyp, daıyndap otyr edim. Elbasymyz: «Alda úlken de jaýapty jumystar tur. Tolysqandyqtyń jahandyq synynan ótý úshin bizdiń toptasa bilýimiz qajet. Biz barlyq qazaqstandyqtar arasyndaǵy senimdi nyǵaıtýǵa tıispiz! Bir-birimizge taǵatty bolýymyz kerek! Bular – Qazaqstannyń bolashaǵyna kiltter. Etnosaralyq kelisim – ómirsheńdik ottegi... Turaqtylyq pen kelisim degenimiz ne? Ol otbasylyq ál-aýqat, qaýipsizdik, baspana. Beıbitshilik – áke men ana qýanyshy, ata-analar densaýlyǵy jáne bizdiń balalarymyzdyń baqyty... Biz jalpyulttyq ıdeıamyz – Máńgilik Eldi basty baǵdar etip, táýelsizdigimizdiń damý dańǵylyn Nurly Jolǵa aınaldyrdyq. Qa­jyr­ly eńbekti qajet etetin, keleshegi kemel Nurly Jolda birligimizdi bekemdep, aıanbaı ter tógýimiz kerek» dep atap kórsetti. Bul úzindiler – Joldaýdyń al­tyn arqaýy. Elbasynyń osy aı­tylǵan mindetteri bizdiń búkil ju­mysymyzdyń altyn kilti dep bilemin. – Suhbatymyzdy osy jyldyń mazmundyq ári maǵynalyq erek­sheligimen jalǵastyrsaq dep oılap otyrmyn. Bıyl Elba­sy­nyń eren sheshimine oraı, elimiz Qa­zaq­stan halqy Assambleıasynyń jyly men Ata Zańymyzdyń 20 jyl­dyǵyn, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn  jáne Jeńistiń 70 jyldyǵyn keń aýqymda mereke­leýdi mejelep otyr. Bizdiń oıy­myzsha, bul aıtýly belesterdi búkil halyq bolyp atap ótý jaı ǵana toı ótkizý emes, keri­sinshe elimizdiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq, rýhanı-mádenı órleýi­niń ózindik bıik kórsetkishin, memle­ke­t­tiliktiń tereń tamyryn tanytýdyń ónegesine aınalady dep oılaımyz. Siz Memlekettik hatshy retinde qoǵam ómiriniń áleýmettik-gýmanıtarlyq sala­lar­yna qatysty keń aýqymdy máse­lelerdi úılestirip kelesiz. Osyǵan oraı, 2015 jylǵy jumys­tyń negiz­gi basymdyqtary men min­det­­teri osy mereıtoılardy ótkizý­diń aıasynda belgilenetin bolar? – О́zińiz aıtqandaı, bıylǵy jyl elimiz úshin mereıli beles­ter men merekeli toılardyń to­ǵys­­qan kezeńine aınalǵaly otyr. Eldik­tiń osynaý torqaly toılaryn el bolyp abyroımen ótkizip, Elba­sy N.Á.Nazarbaevtyń kemel saıasa­ty­nyń arqasynda shyr­qaý bıikke órlegen Qazaq eliniń tatý­lyqtyń naǵyz talbesigi, turaq­tylyq­tyń berik tuǵyry ekenin álem­ge dá­lel­deý bárimizge syn men mindet. Elbasynyń uıǵarymyna oraı, bıylǵy Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń jylyn, Qazaqstan Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵyn, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn jáne Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyn merekeleýdi ózara úılesimdi baılanysta júzege asyrýdy usynyp otyrmyz. О́ıtkeni, atalǵan aıtýly datalardyń barlyǵy bizdi búgingideı derbestikke jetýge jetelegen, yqpal etken, dara jol ashqan ultymyzdyń ár kezeńindegi, ár belesindegi taǵylymdy tarıhy, ortaq shejiresi. Sondyqtan, bul qasıetti belesterdi bóle-jara qasterlep, derbes atap ótýimizge eshqandaı negiz joq. Mysaly, jiktep aıtar bolsaq, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jylyn ótkizýdi elimizdegi etnos­ara­lyq kelisim men birliktiń, ishki saıası turaqtylyq pen dinı taǵat­tylyqtyń, beıbitshilik pen ıgiliktiń tirek-tuǵyry retinde atap kórsete alamyz. Al Qazaqstan Konstıtý­sııa­synyń 20 jyldyǵy jahandyq syn-qaterlerden týyndaıtyn qaýip­terdiń der kezinde aldyn alýǵa, qoǵam múddeleriniń iske asyrylýyn qamtamasyz etýge qabiletti qalyptasqan memlekettiń buljymas baǵdaryna aınalýǵa tıis. Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dy­ǵy ulttyń biregeıligin bekemdeýge qyzmet etip, qazirgi zamanǵy memleketke atyn bergen baıyrǵy qazaq jerinde meken etetin Qazaqstan halqynyń ortaq ári tereń tamyrlaryn jan-jaqty aıǵaqtaıtyn bolady. Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı ótetin saltanat qazaqstandyq patrıotızmniń ór­leýine qýatty serpin berip, adam­zat tarıhynyń eń surapyl soǵy­syndaǵy atalarymyz ben ákeleri­mizdiń ǵasyrlar boıy óshpeıtin qasıetti erligin kórsetedi. Atalǵan is-sharalar respýb­lı­kalyq jáne óńirlik deńgeıde osy negizde jáne ózara baılanys­ta ótetin jyldyń barlyq is-sha­ralarynyń tuǵyryna, mazmunyna jáne basty dińgegine aınalady. Tutastaı alǵanda, bul mereıtoılar eldik tuǵyrymyzdyń beriktigin, Elbasynyń ólsheýsiz eńbeginiń tolaıym nátıjesin álemge tereń tanyta túsetin memlekettik aýqymdaǵy merekeler. – Elimizdiń áleýmettik salasyna biraz jyldardan beri basshylyq jasaı júrip, siz res­pýblıkamyzda adamı kapıtaldy damytý máselesine basa nazar aýdaryp kele jatqanyńyz kópshilikke málim. Álbette, bul salany ilgeriletýdiń mańyzdy sharttarynyń biri halyqty áleýmettik qamtamasyz etý jáne densaýlyq saqtaý júıelerin zamanǵa saı beıimdeý, reformalaý dep oılaımyz. Memlekettik hatshy laýazymynda bul máseleler sizdiń jumysyńyzdyń kún tártibindegi negizgi máseleler qataryna qosylǵan bolar? – О́tken jyldyń sońynda El­basynyń Jarlyǵyna sáıkes, Memlekettik hatshynyń ókilettigi aıasynda qaralatyn máselelerdiń qataryna elimizdegi áleýmettik-gýmanıtarlyq damý, otbasylyq-demografııalyq saıasat jáne dene shynyqtyrý salalaryn úılestirý baǵyttary engizildi. Sondyqtan, bul máseleler de, ózińiz aıtqandaı, bizdiń quzyretimizdiń sheńberinde talqylanýda. Elbasynyń dástúrli Joldaý­larynyń qaı-qaısysy da birinshi kezekte halyqtyń áleýmettik máselelerine, onyń ishinde bilim, densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý sııaqty ómir súrýge qajetti salalardy órkendetýge baǵyttalyp otyrady. Dálirek aıtsaq, bul Joldaýda da adamnyń ómir sapasyn jaqsartýǵa qajetti barlyq áleýmettik máseleler tolyǵymen qamtylǵan. Sonyń ishinde, «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýdyń áleýmettik júgi­niń asa salmaqty ekenine nazar aýdar­ǵan bolarsyz. Solaı ekenin «Egemen Qazaqstannyń» betindegi mazmundy maqalalardan, salıqaly suhbattardan kórip te otyrmyz. Mysaly, baspanany tikeleı, del­daldarsyz jáne nesıege barynsha tómen prosentpen usyný, apatty mektepter men úsh aýysymda oqytý problemalaryn sheshý, mektepke deıingi mekemelerde oryn tapshylyǵyn túbegeıli qysqartý, joǵary oqý oryndarynyń mate­rıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn qa­lyptastyrý jáne basqa da máse­lelerdi sheshý joldary taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetildi. Eń bastysy, Elbasy atalǵan ıgilikti bastamalardy iske asyrýdyń naqty tetikteri men qarjy kózderin aıqyndap, sheshý joldaryn belgilep, Úkimetke tıisti tapsyrma berdi. Aıtalyq, turǵyn úı qurylysyn qarjylandyrýǵa qosymsha 180 mıllıard teńge, balalar baqshasy qurylysyna qosymsha 20 mıllıard teńge, apatty mektepter qurylysyna qosymsha 70 mıllıard teńge bólinetini, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznes úshin 2015-2017 jyldary jalpy somasy 155 mıllıard teńge nesıe jelileri paıdalanylatyny jańasha áleýmettik jańǵyrýdyń naqty baǵyttary aıqyndalǵanyn kórsetedi. О́tken jyldyń qarasha aıynda sizderdiń gazetterińizde jarııa­lan­ǵan «Adamı kapıtal – tabysqa bastaıtyn jol» atty maqalamda men naq osy salalardyń ózekti máselelerine, onyń ishinde demografııa, densaýlyq, bilim berý, jumyspen qamtý taqyryptarynyń kókeıkesti problemalaryna toqtal­ǵanym esterińizde bolar. – Árıne, esimizde. Bizdiń gazet­te maqalańyz jarııalanǵan kúni siz­di Memlekettik hatshy qyz­metine taǵaıyndaý jónin­degi El­basy Jarlyǵyna qol qoıylǵany da esimizde. – Iá, solaı bolǵany ras. Gazet­tegi maqalada atap kórsetkenimdeı, balabaqsha­lar men mektepterdiń, aýrýhanalardyń jetispeýi sonyń saldarynan bilim alýǵa, densaýlyq saqtaýǵa, áleýmettik nysandar qyz­metine qoljetimdiliktiń teńsizdigi, eńbek resýrstarynyń jetispeýi áleýmettik qyzmet sapasynyń deńgeıine keri áseri áleýmettik salaǵa ájeptáýir salmaq túsirýde. Sol sebepti, bul máselelerdi sheshý úshin búginde memleket tarapynan tıisti jumys júrgizilýde. Baıqasańyzdar, keıingi jyldary órkenıettik ıgilikter ómirimizge dendep engen saıyn adamdardyń memlekettik basqarý qyzmetterin izgilendirýge degen áleýmettik sura­nysy eselene túsýde. Adam­darǵa degen qurmet, adamdarǵa degen qamqorlyq, olardyń óz betinshe jetilip-tolysýyna degen úlken múmkindikteriniń qalyptasýy áleý­mettik áleýeti zor memlekette ǵana múmkin bolmaq. Soǵan sáıkes, biz áleýmettik-gýmanıtarlyq qadam­dardy basymdyq retinde paıda­lanýǵa erekshe kóńil bóle berýi­miz kerek. Mundaı izgilendirý qadam­daryn paıdalanýdyń maqsaty – qoǵamnyń áleýmettik salasyn meı­linshe básekege qabiletti deńgeıge shyǵarý jolynda áleýmettik-qajettilik ózgeristerdiń ózindik súrleýin, dańǵyl jolyn anyqtaý bolyp tabylady. – Siz aıtyp otyrǵan áleý­mettik-gýmanıtarlyq qadam­dardy deni saý urpaq, dertten aman qoǵam ǵana laıyqty júzege asyra alady dep oılaımyn. – Árıne, halqymyz «Birinshi baılyq – densaýlyq» degen sózdi tegin aıtpaǵan. Bul turǵyda elimizde edáýir jumys­tar júrgizilýde. 2015 jyly «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasy aıaqtalyp, nátıjeleri qorytyndylanbaq. Sondaı-aq, Memleket basshysy 2017 jyly mindetti medısınalyq saqtandyrý qorynyń jumysyn qamtamasyz etý boıynsha aldymyzǵa mańyzdy mindet júktedi. Endigi jerde densaýlyq saqtaýdyń Biryńǵaı ult­tyq júıesin odan ári ilgeri­letý, mindetti medısınalyq saqtandyrýdy engizý úshin ózge de baǵdarlamalyq qujattarmen hronologııalyq rette salystyra otyryp, ómir súrýdiń osy salasyn damytýdyń Tujyrymdyq baǵdaryn ázirleý qajettigi týyndap otyrǵanyn aıta ketýimiz kerek. – Sózdiń reti kelgende aıta ketsem, halyqtyń «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen sózi bar. Bul rette jalpy halyqty, ásirese jastardy salamatty ómir saltyn ustanýǵa beıimdeý tıimdirek bolmaı ma? – Durys aıtasyz. Elbasy árbir azamattyń óz densaýlyǵynyń jaǵ­daıyna jaýapty bolýǵa tıis ekenin aıtyp, osy máselege halyqtyń nazaryn udaıy aýdaryp kele jatqany aıan. Mysaly, mynadaı faktilerge kóńil aýdaryp kórelik. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, adam den­saýlyǵynyń 50%-y adamnyń usta­natyn ómir saltyna, 20%-y genetıkalyq shejiresine, 20%-y áleýmettik-turmystyq faktorlarǵa, al 10%-y ǵana densaýlyq saqtaý júıesiniń damý deńgeıimen baılanysty bolady eken. Budan shyǵatyn basty qorytyndy, biz otandastarymyzǵa salamatty ómir saltyn ustaný, durys tamaqtanýǵa beıimdelý, jat ádetterden arylý, dene shynyqtyrýmen júıeli aınalysý sııaqty qaǵıdattardy sińirip, aqparattyq túsindirý jumys­taryn barynsha kúsheıtýimiz qajet. Bylaısha aıtqanda, biz damýdyń qazaqstandyq jolyn qalyptas­tyr­ǵanymyz sııaqty qazaqstandyq ómir súrý saltyn da búkil álemge úlgi etýimiz kerek. – Dál mundaı maqsat qoıý qazirshe artyqtaý da shyǵar, bál­kim. Degenmen, sondaı bıikke umtylǵanymyz jaqsy. Prezı­dent elimizdiń aldyna álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý jóninde órshil maqsat qoıdy. Ulttyń básekege qabilettiligi týraly aıtar bolsaq, eń áýeli, elimizdegi jalpy jáne kásibı bilim berý jaı-kúıi, jalpy zııatkerlik áleýettiń keleshegi oıǵa oralady. Babalarymyz aıtatyn «Bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» degen sózdiń naǵyz zamany endi kelgen joq pa? – Árbir qoǵamnyń damý deńgeıi eń áýeli, densaýlyǵy myqty, bilimdi azamattarynyń sanymen ólshenetini anyq. Osy eki negizgi faktordy qamtamasyz etýde memlekettiń atalǵan salalardy damytýǵa salǵan ınvestısııasynyń kólemine baılanysty bolatyny álemde ózin dáleldegen aksıomalyq tujyrym. Sizdiń gazetińizge shyqqan maqalada atap ótkenimdeı, búgingi tańda elimizde úsh aýysymmen oqıtyn 103, al apatty jaǵdaıda turǵan 176 mektep bar. Qalyptasqan jaǵdaıdy retke keltirýge arnalǵan besjyldyq jospar iske asyry­lýda. Mektepterdiń apattyq jaǵ­daıyn anyqtaıtyn arnaıy kartasy ázirlendi. Naq osyndaı oqý shańy­raqtarynda bilim alý jetkin­shekterdiń erteńgi kúni básekege qabiletti maman bolyp shyǵýyna kedergi keltiretini beseneden belgili. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta respýblıkalyq bıýdjet jáne mem­leket-jekemenshik arasyndaǵy árip­testikti jolǵa qoıyp, ıgilikti iske bıznes ókilderin tartý arqyly 258 mektepti paıdalanýǵa berý mejelenýde. Aýyl – ultymyzdyń altyn besigi, asyl dińgegi ekeni anyq. Aýyl­dyq jerlerde Qazaq eliniń bola­shaq Shoqandary, Abaılary, Sátbaevtary ósip kele jatqanyna eshqandaı kúmánim joq. Sol sebep­ti, aýyldyq aýmaqtarda bilim deńgeıin kóterýge kóp kóńil bólýi­miz kerek. Bul oraıda, shalǵaı aýyldardaǵy bala sany az mektepter de bilim sapasynyń artýyna tosqaýyl bolyp jatqanyn jasyrmaýymyz kerek. Búginde respýblıka aýmaǵyndaǵy 7 700 mekteptiń 4 000-yn dál osyndaı mektepter quraıdy. Qalyptasqan problemany sheshýde aýyl mektepterinde aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy paıdalaný usynylýda. Iаǵnı, bul ádis oqýshylarǵa zaman talabyna saı bilim berýde qala men aýyl arasyndaǵy aqparattyq-tehnıkalyq teńsizdikti azaıtýǵa jol ashady. Keleshekte halyq sany basym eldi mekenderde ınternattardy qaıta jańǵyrtý isi qolǵa alynbaq. Jalpy al­ǵanda, aýyl mektepteriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, olardy biliktiligi joǵary kadr­larmen qamtamasyz etý jumysy júrgiziledi. Sonymen birge, biz elimizde iske asyrylyp jatqan Údemeli ın­dýstrııalyq baǵytqa saı joǵa­ry tehnologııalardy ıgergen, avtomat­tandyrylǵan óndiriste ju­mys isteı alatyn, jańa tehnologııa­lar­dy qoldana alatyn mamandar daıar­laýǵa basa nazar aýdarýymyz kerek. – Táýelsizdik jyldarynda elimizde demografııalyq ahýaldy jaqsartýǵa baılanysty bir­sha­ma jumystar júrgizildi. Elimiz­de genderlik saıasatqa, otbasy ınstıtýtyna, ana men bala­ǵa aıryqsha kóńil bólinýde. Prezı­dent Jarlyǵyna sáıkes, siz sony­men birge, Áıelder isteri jáne ot­basylyq-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııanyń tóraıymy bolyp tabylasyz. Bıylǵy jyly Komıssııa aldynda qandaı máseleler ózekti bolmaq? – Elbasynyń áıelder qaýymyna qarata aıtqan: «Sizder – otbasynyń, demek, memlekettiń tiregisizder» degen ulaǵatty sózin árbir ana, árbir qyz-kelinshek jadyna berik túıýge tıis dep oılaımyn. Rasynda da, árbir otbasynyń tiregi sanala­ty­n analarǵa degen qamqorlyq, olar­ǵa jasalatyn qoldaý deńgeıi elde­gi demografııalyq ahýaldyń jaq­sarýyna edáýir serpin beretini aqıqat. Memleket basshysynyń halyqty barynsha saqtaý jáne onyń sanyn 20 mıllıonǵa jetkizý jáne odan da ári arttyrý jónindegi keleli mindetin oryndaý otbasynyń materıaldyq ál-aýqatyn ósirýmen baılanysty bolmaq. Bul úderiste ózińiz aıtyp otyrǵan Áıelder isi jáne otbasylyq demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııaǵa mańyzdy oryn berilmek. Ulttyq komıssııa atqarǵan jumystardyń nátıjesi Elbasynyń qatysýymen 8 naýryz qarsańynda dástúrli ótetin «Kóktem shýa­ǵy» jáne Otbasy kúnine oraılas­ty­rylǵan «Mereıli otbasy» sııaq­ty merekelik is-sharalarda qorytyn­dy­lanyp, kópshilikke jarııalanyp otyrylatyn bolady. – «Qazaqstan jolynyń» biregeı tájirıbesi jáne búgingi búkil­álemdik jaǵdaı kórsetip otyr­ǵandaı, kez kelgen elde turaq­ty ekonomıkalyq ósý men áleý­mettik damý tek qana qoǵamdaǵy kelisim men birliktiń arqasynda júzege aspaq. Osyǵan oraı, Mem­leket basshysynyń «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy Qazaqstan qo­ǵamyn ortaq qundylyqtarǵa toptastyrýdaǵy, jastardy patrıotızmge, otansúıgishtikke tárbıeleýdegi negizgi baǵyttaýshy quralǵa aınalmaq. Solaı emes pe? – Jaqynda ǵana qabyldanǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy jylyn ótkizý tujyrymdamasynda «Máńgilik El» – bul qazaqstandyq memlekettiligimizdiń kóne tarıhynan bastaý alatyn jalpyulttyq ıdeıa» dep sıpattaldy. Bul dál, anyq ári ádiletti berilgen sıpattama dep oılaımyn. О́ıtkeni, VIII ǵasyrda Tonykók babamyz: «Túnde uıyqtamadym, kúndiz otyrmadym, tórt buryshtaǵy halyqtyń bá­rin beıbit ettim: bastyny eńkeıt­tim, tizelini búktirdim!» dep, «Máń­gilik El» qursaq degen asyl mura­tyn tasqa qashap jazyp ketkeni bar­shaǵa málim. Ata-babanyń sol asqaq armany búgingi órken jaıǵan táýelsiz memleketimizde Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kóregen saıasaty­nyń arqasynda oryndalýda. «Máńgilik El» – óskeleń ur­paqty táýelsizdikti qorǵaýǵa, mem­lekettilikti nyǵaıtýǵa úndeıtin, otansúıgishtikke baýlıtyn ulttyq ıdeıa. Biz osy arqyly azamattyq jáne ulttyq qundylyqtardyń ortaq júıesin qalyptastyra almaqpyz. Elbasynyń Ulytaý tórinde bergen suhbaty halqymyzdyń kókeı­indegi kóp oıdy qozǵap, ulttyq tarıhymyzdy qadirlep, qasterleýdiń ozyq úlgisin kórsetti. Sonymen qatar, Nursultan Ábishulynyń el tarıhyn eksheýdegi, onyń jalpy­órkenıettik damýdaǵy Qazaq­stan­nyń ornyn naqtylaýdaǵy, osy oraıda barshamyzdyń aldymyzda turǵan asyl mindet – ulttyq qundylyqtardy barynsha tanytyp, damytyp, nasıhattap, jas urpaqtyń sanasyna jetkizýdegi tamasha taǵylymdy tapsyrmasy boldy dep baǵalaımyz. Táýelsizdigimizdi álemge odan ári tereń tanyta túsýdegi, ejelden el bolyp, memlekettiligimizdiń júzdegen jyldyq kezeńge kete­tin­digin kórsetýdegi, ultymyzdyń birligi men yntymaǵyn odan ári uıystyrýdaǵy bul asa kóregen saıası qadam bárimizge jaýapty mindetter júkteıdi. Tarıhymyzdy ózimiz tereń tanyp, ózgege tanyta bilý úshin kóp jumystar atqarylýy shart. Bul qazirgi qoǵamdyq ǵylym­dar­dyń aldyna, sonyń ishinde tarıhshy­lary­myzǵa úlken jaýapkershilik artady. – Búgingi jahandaný jaǵ­daı­ynda memlekettilikti nyǵaı­týdyń basty tetikteri: jas­tardy otansúıgishtikke tárbıe­leý, halyqty áleýmettik mesheý­likten aryltý, quqyq buzýshy­lyqtyń, sonyń ishinde sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý jáne basqa da áleýmettik jańǵy­rý máseleleri Prezıdent janyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi organ­dardyń quzyretine kiredi. Atal­ǵan komıssııalardyń bıylǵy jyl­ǵy jumys josparlary qandaı bolmaq? – Memleket basshysy janyn­da­ǵy jumysyn Memlekettik hatshy úılestiretin 12 komıssııanyń min­det­terin iske asyrý tetikterinde qoǵam­nyń ózekti problemalaryn taldaý-saraptaý quramdasy negizgi faktorǵa aınalýǵa tıis dep oılaımyn. Osyǵan oraı, keshendi úshtik: komıs­sııanyń – memlekettik organ­dardyń – azamattyq qoǵamnyń is jú­zindegi ózara is-qımylyn kúsheı­týge nazar aýdarǵaly otyrmyz. Jergilikti jerlerdegi negizgi oqıǵalardyń ortasynda bolyp, qoǵamnyń kókeıkesti problemalaryn zerdeleý maqsatynda birqatar komıssııalardyń otyrys­taryn óńirlerde, kásiporyndarda, úkimettik emes sektorda kóshpeli basqosýlar negizinde ótkizý táji­rıbesin engizý josparda bar. – Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńi­nen bastap Memleket bas­shysy rýhanııatymyzdyń damyp, odan ári órkendeýine basa na­­zar aýdardy. Mádenı-rýhanı qundy­­lyqtar halyqtyń bolmys-bitimi, ulttyq portreti, jan dúnıe­siniń sharaınasy. Osy máse­lede aldymyzda turǵan mindet­ter qandaı? Álemdik órke­nıet kó­shindegi ulttyq máde­nıe­ti­miz­diń ózindik úles salmaǵy qandaı dárejede bolýy múmkin? – Jalpy alǵanda, eldiń, ult­tyń jáne tutastaı memlekettiń bolashaǵy sol elde ómir súrip jatqan qoǵamnyń óz tarıhyn, memlekettik tilin, tól mádenıetin sińirýi men seziný deńgeıine baılanysty ekeni ras. Bul faktorlar halyqtyń syrtqy ıdeologııaǵa qarsy tótep beretin rýhanı ımmý­nıtetin kúsheıtip, oqtyn-oqtyn aldan tosyp turatyn jahandyq jáne óńirlik geosaıası syn-qaterlerdiń aldyn alýǵa, boljamdaýǵa jáne joıýǵa alǵyshart bolady. Eske túsirip kórelik, táýel­siz­diktiń alǵashqy araıyndaǵy áleý­mettik-turmystyq jaǵdaı qandaı edi? Naryqtyq qatynastyń zańdylyqtary men erejeleri áli qarabaıyrlyq kezeńde, eldi turmys qıyndyǵy bılegen kezdiń ózinde memleket mádenı-rýhanı muralarǵa, osy salanyń ókilderine barynsha qoldaý, qamqorlyq kórsetýdi qatty qadaǵalady. О́ıtkeni, sanany turmys bılegen zamanda bul sala nazardan tys qalatyn bolsa, onda onyń óteýi de qymbatqa túser edi. Ornyna kelýi de ońaı bolmas edi. Osyny tereń túsingen Elbasy­myz Nursultan Nazarbaev bul salaǵa erekshe mán berip, naqty qoldaý kórsetýdi jolǵa qoıdy. Elbasynyń tarıhı bastamasy boıynsha TMD elderinde buryn-sońdy bolmaǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń keshendi túrde iske asyrylýy halyqtyń boıynda rýhanı silkinis jasap, tarıhı-mádenı qorymyzdy tolyqtyrdy. Prezıdent mádenıettiń, ádebıet pen ónerdiń erekshe eńbek sińirgen tanymal tulǵalaryna – 100 adamǵa stıpendııa taǵaıyndady, mádenıet oshaqtary men óner ordalaryna memleket qarjysyn tıisinshe bóldirip otyrdy, osy salanyń jastaryna, bilim men ǵylym salasynyń jas tolqynyna naqty qamqorlyq jasap, olarǵa da keıingi jyldarda arnaýly stıpendııalar men tıisti qarjylyq, moraldyq kómek jasaýdy tıisti uıymdarǵa qatań tapsyrdy. Qazir jyl saıyn osy salanyń belgili qaıratkerleri men jas talanttaryna 100 arnaýly stıpendııa berip keledi. Budan basqa atqarylyp jatqan is-sharalar aýqymyn aıtsaq, áńgimemiz uzap keter. – Mádenıet salasy stra­te­gııasynyń iske asyrylýyn úıles­tirýmen qatar, onyń aǵymda­ǵy jaı-kúıin bilip otyrý maq­satynda shyǵarmashylyq adamdar­men kezdesý ótkizý, mádenı oshaq­tardy aralap kórý sııaqty máse­le­ler jumys josparyńyzda bar ma? – Shyǵarmashylyq ortadaǵy qoǵamdyq ahýaldy aıqyndaý, ózekti problemalardy anyqtaý, olardy sheshý joldaryn izdestirý, keleshek mindetterdi belgileý maqsatynda bıylǵy jyly elimizdiń belgili jazýshylarymen kezdesý ótkizý josparlanýda. Sol kezdesýde qalamger qaýymnyń búgingi jaı-kúıi, qazaq ádebıetiniń qazirgi ahýaly keńinen sóz bolady dep esepteımin. Sonymen qatar, rýhanı-mádenı ortalyǵymyz sanalatyn Almatydaǵy jetekshi teatrlar, Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry, koreı, nemis jáne basqa da ulttyq teatrlarynyń shyǵarmashylyq ujymdarymen kezdesip, jastardy otanshyldyqqa tárbıeleýdegi teatrlardyń roli, repertýarlyq saıasat jáne basqa da máseleler boıynsha pikir almasyp, baǵyttaryn naqtylasaq dep otyrmyn. Jýyq arada elordadaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatrynda bolyp, ulttyq tarıhymyzǵa oraılastyrylyp qoıylǵan spektakldi kórý de josparymda bar. Buǵan qosa, shyǵarmashylyq toptarmen kezdesip, myńjyldyqtarǵa tamyr tartatyn tereń ári baı tarıhymyzdy jaryqqa shyǵarýǵa negizdelgen olardyń túrli jobalarymen tanysyp, birlesip talqylaýdy mejeleýdemin. – Ádebıet týraly áńgime qoz­ǵalyp qaldy ǵoı, osy oraıda myna jaıdy suraǵym keledi. Mem­lekettik qyzmettiń ýaqyty azdaý bolatyny belgili, degenmen, qolyńyz qalt etkende qazaq qalamgerlerinen kimderdiń kitap­taryn qolǵa alasyz? – Biz kitapty adal dosyń, adas­tyrmas qubylań, syrlas qurbyń dep tárbıelegen zamannyń urpaq­tarymyz. Qazaq sózine, ult óne­rine úlesin qosyp júrgen árbir qalamgerge qurmetpen qaraımyn. Sondyqtan, qolym qalt etkende kórkem ádebıet oqýǵa den qoıatynym bar. Sońǵy ýaqytta belgili jazýshy Sábıt Dosanovtyń «Aspan jylaǵan tún», «Dalalyq megalıt jáne danalyq», «Solnse vstaet s Vostoka» shyǵarmalaryn, kórnekti aqynymyz Oljas Súleımenovtiń «Kod slova» kitabyn, daryndy aqyn О́tegen Oralbaıulynyń «Qaǵbanyń qarlyǵashtary» atty óleńder jınaǵyn, ótken jyly Memlekettik syılyqqa laıyq dep tanylǵan Gúlnar Salyqbaevanyń «Keshirińder kelgenimdi ómirge» atty óleńder toptamasyn, Qajy­ǵalı Muhanbetqalıevtiń «Tar ke­zeń» tarıhı romanyn, sondaı-aq, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Uly­taý tórinde bergen suhbatyna ún qos­qan maqalalar toptamasy boıyn­sha «Egemen Qazaqstannyń» shyǵar­mashylyq toby qurastyryp, jaryqqa shyǵarǵan «Ult uıasyndaǵy ulaǵat» jınaǵyn oqyp shyqtym. Qazirgi jastar poezııasy da bıikke samǵap keledi. Olardy da múmkin­diginshe qarap, jaqsysyn iriktep, jańasyn taýyp, oqyp oty­ramyn. Álem ádebıetin de jetki­likti túrde qarap otyrý – meniń úırenshikti daǵdym. Jalpy alǵanda, kitap oqý ar­qyly adam óziniń bilim kókjıe­gin keńitip, rýhanı bolmysyn qalyp­tastyrady, azamattyq ustanymyn nyqtaıdy. Ulttyq tarıhymyzda kitapqa qatysty da talaı derekter bar. Ǵulama ǵalym, oıshyl, «ekinshi ustaz» atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń Baǵdad qalasyndaǵy baı kitaphanadan rýhanı suranysyn óteý úshin Otyrardan arnaıy sapar shekkeni de aqıqat. Tarıhı úrdistiń sabaqtastyǵyn buzbaı, Elbasy N.Á.Nazarbaev memlekettiń básekege qabilettiligi eń áýeli bilimdi de bilikti jastardyń áleýetinde ekenin aıqyn ańǵardy, olarǵa dańǵyl jol ashyp berdi. Búginde myńdaǵan jastar «Bolashaq» stıpendııasy arqyly dúnıe júziniń eń ozyq oqý oryndarynda joǵary bilim aldy. Astananyń tórinde álemdik deńgeıdegi Nazarbaev Ýnıversıteti quryldy, respýblıkanyń barlyq óńirlerinde Nazarbaev zııatkerlik mektepteri qalyptasty. Bul jastardyń bilimniń eń tunyǵynan qanyp ishýine múmkindik berip, Elbasymyz atap kórsetkendeı, elimizdiń 2050 jyly álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýine jasalǵan berik kepil dep sanaımyn. Bilimdi eldiń baǵy da, baqyty da baıan­dy bolatynyna kúmán joq. – Qurmetti Gúlshara Naý­sha­qyzy! Jańa qyzmetińizdegi alǵash­qy suhbatyńyzdy el gazeti «Egemen Qazaqstanǵa» berge­nińiz úshin razylyq bildiremin. Sóz soń­yn­da bıylǵy jyldyń bas­ty min­detteri qalaı aıqyn­da­la­ty­nyn túıindep aıtýyńyzdy suraımyn. – Jyldyń basty mindetteri Elbasy Joldaýynda aıqyndaldy. Jańajyldyq quttyqtaýynda Nursultan Ábishuly: «Baǵdarymyz – belgili, tańdaýymyz – aıqyn, maqsatymyz – bıik» dep qadap kórsetti. «Qoı jyly toı jyly bolsyn» degen uıqasty tirkesti aıtyp jatyr jurt. «Jaqsy sóz – jarym yrys», aıtyla bersin, artyǵy bolmaıdy. Sonymen birge, Prezıdent mereıtoı  ataýlynyń bári toı toılaý úshin emes, eń aldymen oı oılaý úshin kerektigin kezinde eskertkenin de umytpaǵan jón. Ol eskertpe qazirgideı kúrdeli kezeńde bólekshe mańyzdy. Qaı kezde de artyq dańǵazaǵa salynýdyń, shashpa-tókpelikke barýdyń reti joq. Ásirese, búgingideı álemdik qarjy daǵdarysy jaǵdaıynda. Ol jaǵdaıdyń álemdik ekonomıkaǵa barynsha kirikken el retinde, shıkizat baǵasyna qaraılamaı tura almaıtyn el retinde bizge de áser etetini anyq. Sondyqtan da biz basty nazardy Elbasy eńbeginiń eren kórinisi bolyp tabylatyn eldik merekelerdiń mán-mańyzyn árbir qazaqstandyq jan-júregimen sezinetindeı etýge aýdarýǵa, el taǵdyry úshin jaýapkershilik júgin paıymdaýyna kúsh salýǵa tıispiz. Bıylǵy ataýly oqıǵalar bizge ótkenimizdi oı eleginen ótkizý, tarıhtan taǵylym alý, eń qasıetti qazynamyz – birligimizdi kúsheıtý, Ata Zańymyzdy ardaqtaıtyn dástúrimizdi ornyqtyrý, aınalyp kelgende memlekettiligimizdi nyǵaıtý, táýelsizdigimizdi baıandy ete túsý úshin kerek. Solaı bolýy úshin jumyla jumys júrgizýdemiz. – Jumys jemisti bolsyn! Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV. Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.