Qasteevtiń beımálim týyndysy

Qazaq dalasynda beıneleý óneriniń negizin qalaǵan Ábilhan Qasteevtiń esimi kúlli álemge tanymal desek, artyq aıtpaǵan bolarmyz. Qazaq halqynyń ómirin jan-jaqty sýrettegen qylqalam ıesi óz týyndylarynda qazaqtyń birtýar tarıhı tulǵalarynyń keskin-kelbetin somdap, keıingi urpaqqa mura etip qaldyrǵan sýretshi. Amangeldi Imanov, Shoqan Ýálıhanov, Jambyl Jabaev, Súıinbaı Aronuly, Kenesary Qasymovtyń portretteri sýretshi sheberliginiń aıqyn kórinisi ekendigine eshkim shúbá keltirmeıdi. Ábilhan Qasteev shyǵar­ma­shylyǵyndaǵy tarıhı tulǵa­lar­dyń ishinde Abaı esimi erekshe oryn alǵandyǵy daýsyz. Qylqalam ıesi ómiriniń ár ke­zeńinde Abaı taqyrybyna qaı­ta aınalyp kelip, uly aqyn tulǵasynyń erekshe, jańa qyryn asha túsken týyndylar jasaǵan. Abaı beınesi, Abaı taqyryby sýretshi úshin ǵumyrlyq taqyryp boldy. 1934 jyly Qazaqstan Sý­ret­shiler odaǵynyń uıymdastyrý komıteti Abaı portretteriniń baıqaýyn ótkizdi. Bul baıqaýdy aqynnyń dúnıeden ótkenine 30 jyl tolýyna oraı Qazaq mádenıetiniń ǵylymı-zertteý ınstıtýty jarııalaǵan edi. Baıqaýǵa 20 sýretshiniń 22 ju­mysy qabyldandy. Osy baıqaýǵa Á.Qasteev te qatysyp, uly aqynnyń beınesin somdaýdaǵy tyrnaqaldy týyndysyn usynyp, ózi beınelegen tulǵanyń portrettik erekshelikterin jetkize bildi. Budan keıin Á.Qasteev 1938, 1945 jyldary da Abaı beınesine birneshe týyndysyn arnady. Sýretshiniń ár tarıhı tulǵanyń beınesin salýdaǵy izdenisiniń bir aıǵaǵy retinde ónertanýshylar Amangeldi Imanovtyń portretin salý úshin Á.Qasteevtiń Torǵaı elin birneshe aı boıy aralap, zamandastarymen kezdesip, qas-qabaǵy, minez-qulqyna deıin surastyrǵanyn aıtady. Al Á.Qasteevtiń Abaı beı­nesin shynaıy keskindeýdegi izdenisi jáne osy maqsatpen 1947 jyly arnaıy M.Áýezovtiń keńesi boıynsha Shyńǵystaýǵa kelgeni jaıly qazirgi ýaqytta kópshilik bile bermeıtin sııaqty. Qylqalam sheberi uly aqynnyń týǵan jerin aralap, aýasymen tynystap, Abaıdyń zamandas­tarymen kezdesip, olardyń estelikterin tyńdap, urpaqtary, týystarymen tanysyp, aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵy tý­ra­ly kóptegen derek jınady. Sýretshiniń bul sapary týraly fotoderekter Abaı­dyń memlekettik qoryq-mura­jaıynyń qorynda saqtaýly. Bul fotosýretterden Á.Qasteevtiń janynda únemi Abaıdyń nemere týysy Árham Kákitaıuly jáne abaıtanýshy, sol kezeńdegi Qazaqstannyń Ortalyq mura­jaıynyń dırektory Ábish Jı­renshın bolǵandyǵyn kóremiz. Osy kúnge deıin murajaı qorynda Á.Qasteevtiń 11 týyndysy saqtalyp keledi dep aıtyp kelgen edik. Alaıda, murajaı qorynyń saqtaý erekshelikterine baılanysty búgingi kúnge deıin murajaı qorynda 1986 jyldan beri saqtalyp kelgen sýretshiniń taǵy bir jumysy tabylǵany jaıly aıtyp, ony tuńǵysh ret nazarlaryńyzǵa usynbaqpyz. Bul – Á.Qasteevtiń 1947 jyl­ǵy saparynda árdaıym qasynda júrgen Árham Kákitaıulynyń qaryndashpen salynǵan portreti. Portrettiń tómengi oń jaǵynda sýretshiniń qoltańbasy jáne «1947» degen jazý bar. Bul sý­rettiń áıgili qylqalam sheberiniń týyndysy ekendiginiń naqty dáleli. Juqa sarǵysh qaǵazǵa sal­ǵan bul týyndynyń tarıhı qundylyǵy basymdyraq. Atalǵan sýretti 1986 jyly 28 tamyzda Árhamnyń uly Azat Ysqaqov ákesiniń basqa da jeke zattarymen birge tapsyrǵan. Azat Árhamuly 1986 jyly 9 shilde jáne 28 tamyzda ákesiniń qalta saǵaty, taqııasy, Qazaqstannyń 40 jyldyǵyna alǵan eskertkish medali, kúmis shaı qasyǵy jáne joǵaryda atalǵan sýretti murajaı qoryna syıǵa bergen. Bul zattar Árham Kákitaıulynyń jeke zattary retinde birge saqtalyp kel­gen­dikten, Qasteevtiń jumysy osy ýaqytqa deıin eleýsiz qalyp kelgen. Abaıdyń týǵan jerinde bolǵan saparynan keıin sýret­shiniń aqyn taqyrybyna arnalǵan týyndylary jańa bir serpin alǵany aıqyn kórinedi. Sapar barysynda jasalǵan kóptegen etıýd, eskızderdiń negizinde «Qaraýyl tóbe», «Sarykól», «Ba­qanas pen Baıqoshqar» atty týyndylary, keıinnen «Shyń­ǵystaýdaǵy jaz» peızajdar toptamasy jáne taǵy basqa kóptegen kólemdi, kórkem týyndylary dúnıege keledi. Qazirgi ýaqytta Abaıdyń mem­lekettik qoryq-murajaıynyń qorynda sýretshiniń ár kezeńdegi 11 týyndysy kópshilik nazaryna kóp ýaqyttan beri usy­nylyp keledi. Onyń beseýi – portret janryndaǵy, altaýy – peızajdyq jumystar. Bul týyndylardyń barlyǵynda sýretshi ózi jaqsy kórgen akvarel tehnıkasyn qoldanǵan. Týyndylardyń birinde bala Abaıdyń medrese shákirti beınesin kórsek, endi bireýinde shyǵarmashylyq shabyt sátindegi jas Abaıdy, kelesisinde orta jastaǵy oıǵa shomǵan tabıǵat aıasyndaǵy aqyn beınesin kó­rýge bolady. Peızajdyq ju­mys­tarda aqynnyń jaz kezinde jaılaýǵa qonystanatyn Baqa­nas pen Baıqoshqar ólkesin, Shyń­ǵystaýdaǵy jazǵy aýyl kórinisin, Sarykól, Qaraýyl tóbeniń kórkem sýretterin kórip, tamashalaısyz. Atalǵan týyndylar murajaı qoryna ár jyldary kelip tús­ken, hronologııasyna qarasaq, 1947-1971 jyldardy qamtıdy. 60-shy jyldary jáne 1971 jy­ly jasalǵan 5 týyndysy aqyn­nyń 125 jyldyq mereıtoıy qar­sańynda murajaıdyń jańa ekspozısııasyn jasaý kezinde murajaı qoryna qabyldanǵan. Qylqalam sheberi aqynnyń 125 jyldyq mereıtoıynyń qurmetti qonaqtarynyń qatarynda bolǵan edi. Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar óńirindegi mýzeılerdiń ishinde Á.Qasteev týyndylary tek bizdiń murajaıymyzdyń qorynda bar ekendigi jáne birli-ekili týyndy ǵana emes, tutastaı bir kolleksııa bolyp saqtalyp kele jatqandyǵyn maqtanyshpen aıtamyz. Sol sebepti basqa mura­jaılar tarapynan atalǵan kolleksııaǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, arnaıy sýretshi týyndylarynan kórme uıymdastyrýǵa shaqyrýlar aldyq. Murajaılar arasyndaǵy shyǵarmashylyq baılanystar nátıjesinde О́skemen qalasyndaǵy Shyǵys Qazaqstan О́ner murajaıynda Á.Qasteev shyǵarmalarynyń kórmesi naýryz-mamyr aılarynda oblys ortalyǵynyń tur­ǵyn­darynyń nazaryna usynylyp, kórermender qylqalam qudi­retine tánti boldy. Ol týraly kóptegen buqaralyq aqparat qu­ral­dary men ǵalamtor jeli­lerinde de jazyldy. Qazaq beıneleý óneriniń negizin salǵan, Halyq sýret­shisi Ábilhan Qasteev shyǵar­ma­larynyń uly aqynǵa arnalǵan bir bóligi bizdiń murajaıymyzda saqtalýy – úlken mártebe jáne maqtanysh. Bul týyndylar óner­súıer qaýymdy, birinshiden, esimi álemge tanymal tulǵanyń shyǵarmashylyǵymen etene tanysýǵa, sol arqyly qazaq ult­tyq beıneleý óneri jaıynda keńirek maǵlumat alýǵa múmkin­dik berse, ekinshiden, qazaqtyń uly aqyny – Abaıdyń beınesin, onyń týǵan jeriniń tabıǵatyn tanyp, bilip, tamashalaýǵa, Abaı álemine tereńirek úńilýge jeteleıdi. Meıramgúl QAIRAMBAEVA, Abaı murajaıy dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary. SEMEI.