Jazýshy Gerold Belgerdiń balalyq shaǵy týraly tolǵanys
«Bir áńgime qozǵashy aýyl jaıly,
Budan artyq rahat tabylmaıdy», – dep bastalatyn aqıyq aqyn Muqaǵalıdyń óleń joldary únemi esimde júredi. Eriksiz aýylym esime túsedi. Ne jetsin, shirkin, týǵan aýylǵa! Oqýmen, qyzmet babymen elden jyraq júrsek te, aýylǵa degen saǵynysh, el adamdaryna degen ystyq yqylas toqtar emes.
Shal aqyn aýdanyna qarasty Ybyraev atyndaǵy aýyl kezinde eńseli, birligi men tirligi, sharýashylyǵy men mádenı ómiri jarasyp jatatyn eldi mekenderdiń biri bolatyn. El turǵyndary bir-birine yqylasty kóńilmen sharýalaryna kómektesip, áıelder biriniń saýynyn biri saýyp, biriniń balasyn biri baǵyp, aralas-quralas bolyp jatatyn. Esil boıynan birlese shóp shabysyp, qysqa qaraı otyndaryn jarysyp, tasysyp, bir qazannyń ishinde qaınap jatatyn edi.
Qazir baıqap otyrsam, sol qaıtalanbas jarastyqty jasaýshylar eldiń mańdaıaldy, aıtýly azamattary eken.
Meniń aıtpaǵym el ishinde aýyl turǵyndarynyń qurmetine bólene bilgen Belgerler otbasy jaıynda. Olardyń qandaı jaǵdaımen bizdiń elge kelgenin eseıe kele túsindik. Áıtpese, bizdiń túsinigimizde eldiń baıyrǵy turǵyndarynyń biri esebinde bolatyn.
Meniń naǵashy atam Erǵalı Belgerlermen bir kósheniń boıynda turdy. Úı arasynda eki-úsh qana úı bar, sondyqtan olardyń ómirimen bala kúnimnen jete tanys bolyp óstim. Úı ıesi Karl Frıdrıhovıch Belger aýylda kóp jyldar boıy feldsherlik qyzmet istedi. Aýyl adamdaryna degen shynaıy yqylasy qandaı edi?! Bireý-mireý aýyryp qalsa, kún demeı, tún demeı qolyndaǵy qobdıshasymen jetip keletin.
Mynandaı bir oqıǵa áli kúnge esimnen ketpeıdi. Tórtinshi synypta oqyp júrmin. Qys kezi. Keshke qaraı oqýdan qaıtqanda, aýyl ortasynda turǵan úlken dóńnen syrǵanaıtyn ádetimiz bar. Ádettegideı sol dóńde bir saǵattaı syrǵanap oınadyq. Bir kezde qatty sýsadym da, jerden qar alyp jedim.
Sol kúni túnde dene qyzýym kóterilip, qatty aýyrdym. Áke-sheshemniń álek-shálegi shyqty. Tún ishinde kórshi Qazan aǵamyzdy oıatyp, ony Karl Frıdrıhovıchke jumsady. Saǵat túngi úsh shamasy ǵoı deımin, aqpannyń qara sýyǵyna qaramastan, Karl Frıdrıhovıch jetip keldi. Qolynda qobdıshasy bar. Dene qyzýyn túsiretin dári berip, aýyzǵy úıde, peshtiń qasynda, meni aldyna alyp, oryndyqta eki saǵattaı otyrdy. Keıin sheshem: «Qyzýyń túskennen keıin, seni tósekke aparyp, jatqyzyp ketti», – dep aıtyp otyratyn.
Sol sekildi eń kishi sińlimdi bala kúninde betinen ıt qapqany bar. Bet-aýzy kónekteı bolyp isip ketkende: «Oıpyrym-aı, keskin-kelbeti buzylatyn boldy-aý!» – dep qatty ýaıymǵa túskenbiz. Ásirese, ákem: «Petropavlǵa aparam» – dep álektendi. Karl Frıdrıhovıch ákemdi sabasyna túsirip, óziniń-aq emdep jazatynyna sendirdi. Dál solaı boldy da. Keıin sińlimniń joǵarǵy erniniń ústinde bolar-bolmas iz ǵana qaldy. Osylaısha, ol óziniń dárigerlik sheberligimen eldi tánti etetin.
О́z isine adal Karl Frıdrıhovıch úlkenge de, kishige de osyndaı shynaıy yqylaspen qaraıtyn edi. Ákemniń densaýlyq kúzetshisi de sol kisi bolatyn. Onyń jaǵdaıyn kún ara ózi kelip, tekserip ketetin. Jaıaý júrip, aýyl adamdaryn syrqattan emdeýge jalyqpaıtyn. Qatty aýyrǵandardy aýdan ortalyǵyna aparý úshin, mashına tabylmasa, traktormen ózi alyp kete beretin. Tipti bolmasa, qystyń kúnderi óziniń atyn jegip, tulypqa orap, shanaǵa otyrǵyzyp alyp baratyn. Sóıtip, aýyldyń kóp adamdaryn ajal tyrnaǵynan arashalap qalǵan adam edi. Sondyqtan bizdiń túsinigimizde «dáriger» degen uǵymdy «Belgir» dep túsindik. Onyń famılııa ekenin keıin kele bildik.
Karl Frıdrıhovıch – eldegi birneshe balanyń kindik atasy. Ol kezde áıel bitkenniń bári úıde bosanady ǵoı. О́z qolymen kindigin kesken balalary búgingi kúni ata-áje bolyp otyr. Sonyń biri meniń bala kúnnen birge ósken dosym – Kúlbara. Ony elde jurttyń bári «Belgirdiń qyzy» dep ataıdy.
Karl Frıdrıhovıch mekteptegi barlyq oqýshylarǵa erekshe zer salatyn. Olarǵa jalǵyz ózi ekpe jasaı beretin. Aýyl radıosynan tumaý, ókpe aýrýlary jaıynda, jaz aıynda sýǵa baıqap túsý jaıly eskertýler jasap jıi sóılep turatyn. Biliminiń qandaı dárejede ekenin bilmeımin, biraq anaý-mynaý dárigerden artyq, tájirıbesi mol maman retinde eldiń eń qadirmendi azamattarynyń biri bolyp esimizde qaldy.
Karl Frıdrıhovıchtiń skrıpkada oınaıtyn óneri bar edi. Keshke taman ol aýyl jastaryn klýbqa jınaıdy. Onyń ishinde balalaıka, mandalın, garmon, baıan tartatyn jastardyń basyn qosyp, el turǵyndaryna ártúrli merekelerde konsert qoıatyn. Solardyń ishinde: Saıdýov Ásker, Sadyqov Esen, Ábilmájinov Ǵazez, Jýravlev Valentın sııaqty jastar onyń ónerge tartqan shákirtteri bolatyn. Aýyldaǵy dostary, qurdastary: Dosymbekov Qazı, Oraztaev Bekim sııaqty aǵalarymyzben qatty ázildesip, jarastyqtary kelisip júrýshi edi. Uıalǵan kezde qyp-qyzyl bolyp kúle beretin.
Onyń zaıyby Anna Davydovna sondaı baısaldy, aqyldy da baıypty ana bolatyn. Aýlasynda neshe túrli emdik qasıeti bar shópter ósiredi. Tańqýraı, qaraqat sekildi jıdekterdiń ósetinin aýyl adamdary osy úıden kórdi desem, qatelespeımin. Anna Davydovna óte taza, uqypty aldynan aljapqyshy bir túspeıtin jan edi. Aýlasy qandaı taza. Úı mańaıynan bir qoqys kórmeısiń. Qatty jaýynnan keıin keıbir úılerdiń syrtqy sylaǵy túsip jatady, al olardyń úıleriniń sylaǵy áste túse qoımaıtyn. Appaq bolyp turýshy edi. Aýyl áıelderi : «Annanyń sylaǵan balshyqtary qalaı túspeıdi?» – dep ańyz qylatyn.
Ásirese, jaz aılarynda dúkenge, mektepke nemese poshtaǵa bara jatqanda, bala kóńilmen baý-baqshalaryna qyzyqtap qarap ótemiz. О́zimizde ondaı bolmaǵasyn, sonyń bári tańsyq bolyp kórinetin. Anna Davydovna bizdi baıqap qalsa, ýystap tańqýraı bere bastaıtyn. Sol kezde júzinen meıirim shýaǵy tógilip turatyn. Ol kisi aýyl áıelderimen, kórshi-qolańdarymen óte jaqsy aralasatyn. Toı-tomalaqtarda ózinshe jón-joralǵysyn jasap, qalyspaı jatatyn. Ásirese, Belgerler ózderimen kórshi turatyn orny bólek, bizder úshin qadirmendi ustazdar Esim Ysmaǵulov pen Kúlshara Qasymqyzynyń otbasymen qoıan-qoltyq aralasqanyn el kúni búginge deıin ańyz qylyp áńgimeleıdi. Botagóz, Sáýle, Talǵat sol úıdiń balalarymen baýyrdaı bolyp ketti. Olar solardan orys tilin úırendi. Olardyń baý-baqshasynda óz úılerindegideı júrgenderin kórgende, bizder qyzyǵa qarap ótýshi edik.
Karl Frıdrıhovıch pen Anna Davydovnanyń ul-qyzdary: Gerold (Gera), Elma, Alma, Roza aýyl mektebinde oqydy. Úlkenderi aýyldan oqýǵa erterek ketti de, bizben qatar ósken Rozasy boldy. Aýyl adamdary «Almanyń» jińishkelik belgisin alyp tastap, «Alma» dep ketti. Roza menen eki synyp joǵary oqydy. Ol sabaqty jaqsy oqydy, mektepte belsendi oqýshylardyń qataryńda boldy. Kózi úlken, ádemi bolatyn. Jıren tústi eki burym qylyp órip júretin qalyń, buıra shashy erekshe kóz tartatyn edi de, ózine keremet jarasatyn.
Iá, ómir bir orynda turmaıdy. Keıin bárimiz de aýyldan oqýǵa kettik. Kanıkýlǵa kelgende de, erli-zaıypty Belgerler arqamyzdan aıaly alaqandarymen qaǵyp, peıilderin tanytyp jatýshy edi.
Almatyda oqyp júrgen kezim. Bir kúni ákemnen hat keldi. Ol hatynda Belgerlerdiń Tashkentke kóship ketkenin jazypty. Bir túrli bolyp qalǵanym esimde. Keıin bilsem, aýyldan ketkende, ózderi de jylap, aýyl adamdary da jylap, qımastyqpen shyǵaryp salypty. Biraz jyldardan soń, sol jaqta ol kisilerdiń baqılyq bolǵanyn estidik. О́kinishtisi, jap-jas Rozasynyń ómirden erte ketkendigi. Ony da eldegi bir aǵamyzdaı bolyp ketken Gerold Belgerdiń «kúndeliginen» oqyp, qatty ókingenim bar.
Gerold Karlovıch Belger – tanymal tulǵa. Shyǵarmashylyǵymen óz elimizge de, shetelge de aty shyqqan biregeı azamat ekeni belgili. Aýylda ony jurttyń bári «Gera» dep ketken.
Esimde bir qalǵany, stýdent kezinde elge kelgende, aýyl úıleriniń bárine amandasyp, kirip shyǵatyn. Ásirese, meniń naǵashy atam Erǵalı úıine birinshi kelýshi edi.
Almatyda oqý bitirgennen keıin Gera Jambyl oblysy, Baıqadam degen aýylǵa muǵalim bolyp barady. Mine qarańyz, dál osy aýylda meniń naǵashy apam Gúlsim Qalenova turdy. Sonda ol kisi aýyl adamdaryna: « Gera – meniń inim» dep tanystyrady. Jezdemiz Tólek ony «baldyz» dep atap ketken. Apamyz Gúlsim áli bar, jasy 90- ǵa jaqyn. Áli kúnge deıin Geramen qarym-qatynasyn úzbeı keledi.
О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń basynda Gera ózimiz oqyǵan Lenın orta mektebine (búgingi Márken Ahmetbekov atyndaǵy mektep) muǵalim bolyp keldi. Dál sol jyldary biz 5-synypqa bardyq. Synyp jetekshimiz marqum Qaǵıda Bazarbaıqyzy bastap kelip, bizge tanystyrdy. Ol bizge «Knıga dlıa chtenııadan» sabaq berdi. Gera oqytqan I.S. Týrgenevtiń «Mýmý» atty áńgimesin ómir boıy umytpaımyn. Uqypty, muntazdaı taza kıingen, ádemi buıra shashy ózine sulýlyq syılap turatyn jas ustazdyń túr-tulǵasyna súısine qaraıtyn edik. Til baılyǵy qandaı! Sabaqtyń keıbir kezeńderin oryssha da, qazaqsha da túsindirýge jalyqpaıtyn. Artynan elden ketip qalǵanda da, keıbir jaqsy kórip qalǵan oqýshylar qaıda ketkenin bilmeı, dal bolyp qalǵan edi.
Áli esimde, «Gera kelinshek ákelipti» dep, Karl Frıdrıhovıchtiń úıine aýyl áıelderiniń júgirgeni. Onyń tuńǵysh ári jalǵyz qyzy dúnıege kelgende de, osyndaı jaǵdaı qaıtalanǵan bolatyn.
Almatyda tursa da, Gera elge jaz aılarynda otbasymen kelip turatyn. Ásirese, biraz ýaqytyn bizdiń úıde ákemmen birge ótkizetin. Bizdiń úıde ne kóp, gazet-jýrnal kóp. Eski jyldardaǵy jýrnaldardy aqtaryp oqyp otyrýǵa jalyqpaıtyn. Ol ákeme hat jazyp turatyn. Ár haty «Qurmetti Ǵalym aǵa, jeńgem Zýrash!» dep bastalýshy edi. Jazýy qandaı marjandaı! Hatynda aýyl adamdarynyń hal-jaǵdaıyn, ákemniń densaýlyǵyn, shyǵarmashylyǵyn surap, el azamattaryna sálem aıtýdy ótinip jatatyn. Onyń elge degen, el adamdaryna degen yqylasyn aıtyp jetkizý múmkin emes. Ol aýyl adamdarynyń úrim-butaǵyn, aǵaıyn-týǵanyn óte jetik bildi.
Gerold Belgerdiń «Aýyl shetindegi aǵash úı» («Sosnovyı dom na kraıý aýla») hıkaıatyn qalyń oqyrman bilýge tıis. Onyń prototıpteri – meniń áke-sheshem. Olardyń ómirbaıanyn búge-shegesine deıin bilgen soń, osyndaı shyǵarma týyp tur ǵoı. Áıtpese, jazbaǵan bolar edi.
Mynandaı bir oqıǵa taǵy eske túsedi. 1994 jyly Gera 60-qa toldy. «Elge kelip, 60 jyldyǵyn toılaıyn dep jatyr» degen habar tarady. Aýyl dúrligip, sol toıǵa daıyndalyp jatty. Meniń sheshem sol kezde qalada, bizde qonaqta jatqan. Arasynda Sergeevkadan kelip, balalarymyzdy baǵysady. Bir kúni jumystan kelsem, sheshem býynyp-túıinip ketýge daıyndalyp otyr eken.
– Ne bolyp qaldy? – deppin.
– Aýylǵa Gera keleıin dep jatyr. Shashý shashamyn toıyna, – dep ketti de qaldy.
Keıin marqum sheshem «Biz aýylda Geranyń aldynan shyǵyp, shashý shashtyq. Bireýimiz qushaqtap, betinen súıip jattyq. Sol kezde oblys ákimi (V. Gartman) bir jaǵy qyzyǵýshylyqpen, bir jaǵy tańǵalyp qarap turdy» dep esine alyp otyrýshy edi...
Gerold Karlovıch jýyrda 80-ge toldy. Oǵan «Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty» degen qurmetti ataq berilgeni bárimizdiń de kóńilimizge qondy. Ol kisi ataq-danqtan kende emes, biraq sol marapattyń ishińdegi eń qurmettisi óziniń ósken topyraǵynyń ózine degen ystyq yqylasy dep qabyldary haq. Ol ataqty estigende, qýanyshy qoınyna syımaı, qýanǵanyn da gazetten oqyp, biz de súısinip qaldyq. Jazýshy jýrnalıst Jarasbaı Súleımenovke bergen suhbatynda aıtqan danalyq oılary qandaı!
Densaýlyǵynyń dimkástigine qaramastan, qolynan qalamy túspeı keledi. Ámanda aman bolsyn, jasaı bersin. Raıa jeńgemiz ekeýi aýylǵa kelgende, qandaı jarasyp júrýshi edi. Sol jarastyqtarynan aıyrmasyn.
Áńgimeni aýylǵa degen saǵynyshpen bastap edim. Árıne, jıi bolmasa da, aýylǵa baryp turamyz. Kóp nárse eske túsedi. О́tken kúnderge degen bir saǵynysh boıdy bıleıdi.
Mine, ózim ósken kóshede nemeremmen kele jatyrmyn. Tanys kóshe, tanys emes úıler. Anadaıdan Belgerdiń úıin izdep kelemin. Baıaǵy shaqyraıǵan appaq úı joq. Úı túp ornymen ózgeripti. Mańaıy da jalańashtaý. Qalyń aǵashtary da sırek tartypty. Kóz aldyma burynǵy úı elestedi. «Aljapqyshy jarqyrap Anna apaı shyǵyp kele jatsa ǵoı».
О́tip bara jatqan bir jas qyzdan:
– Mynaý úıde kim turady? – dep suradym.
– Munar degen jigit turady, – dedi.
– Bul úıde onyń aldynda kim turǵanyn bilmeısiń be? – dedim.
– Bilmeımin, – dedi de, ketýge nıet bildirdi.
Iá, qazir bári ózgergen. О́zgermeıtini – qaıda júrseń de, qaıda bolsań da elge degen sózben jetkizip bolmaıtyn saǵynysh pen mahabbat.
Búgingi kúni bizdiń aýyl da ózgergen. Kóbin tanymaısyń. Shirkin, qandaı el edi! Azamattary qandaı edi. Solardyń arasynda el qadirlegen, eldiń qadirmendisi bolǵan Belgerler otbasynyń orny erekshe. Menen basqa da olardy biletin el azamattarynyń pikiri osyndaı ekenine shúbá keltirmeımin.
Álııa MALDYBAEVA.
PETROPAVL.