8 sáýir kúni Májilistiń jalpy otyrysynda «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa engiziletin túzetýler qabyldandy. Depýtattar qoldanystaǵy zańnyń nıetin emes naqty nátıjesin taldap, janýarlardy qorǵaý men azamattardyń qaýipsizdigi arasyndaǵy tepe-teńdikti tabýdy alǵa tartty. Májilis usynǵan derekke den qoısaq, sońǵy bir jylda ıtterdiń shabýylynan shamamen 41 myń adam zardap shekken. Olardyń jartysynan kóbi qaraýsyz ıtterdiń kesirinen bolǵan. Májilismender eldiń basty baılyǵyna balanǵan adam taǵdyryna tóngen qaýipke memleket mindetti túrde jaýap berýi tıis ekenin jetkizdi. Al joǵaryda atalǵan zańǵa engizilgen túzetýler qańǵybas ıtterdiń qoǵamǵa qaýipin qalaı seıiltedi? Qujat ıt ıelerine qandaı jaýapkershilik júktep otyr? Zańǵa engizilgen osy jáne ózge de mańyzdy mindetter men jańashyldyqtardy depýtat, «Aýyl» partııasy fraksııasynyń múshesi Anas Baqqojaev tarqata túsindirdi, dep jazady Egemen.kz.
– Anas Ahatuly, 2021 jyly qabyldanǵan «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa túzetýler engizýge nendeı sebep túrtki boldy?
– Negizgi sebep qoldanystaǵy «ustaý – sterılızasııa – vaksınasııa – qaıta jiberý» modeliniń kútken nátıjeni bermeýi. Sońǵy jyldary qańǵybas ıtterdiń sany azaıǵan joq. Onymen qosa adamdarǵa shabýyl faktileri de kóbeıdi. Ásirese, balalardyń qaýipsizdigi máselesi ótkir kóterilgeni málim. Sonymen qatar jergilikti jerlerde zańdy iske asyrý tetikteri birkelki jumys istegen joq. Quzyretti organdardyń málimetinshe, 2022 jyly – 36,7 myń, al 2025 jyly – 41 myńnan astam adamdy ıt qapqan. Bul qaýipsizdik máselesin birinshi orynǵa shyǵarýǵa ıtermelep tur. Sondyqtan máseleni burynǵydaı veterınarııa nemese kommýnaldyq sala aıasyndaǵy tar sheńberde qarastyrýǵa bolmaıdy. Sońǵy jyldardyń shyndyǵy jaǵdaıdyń ózgergenin ashyq moıyndaýǵa májbúrleıdi. Qańǵybas ıtterdiń adamdarǵa, ásirese balalarǵa shabýyl jasaý jaǵdaılary alańdatarlyq deńgeıge jetti. Mundaı oqıǵalar sırek kezdesetin jaıt bolýdan qaldy. Olar azamattardyń aýlalarynda, kóshelerde, mektepter men balalar alańdarynyń mańynda ózin qaýipsiz sezinýine múmkindik bermeı otyr. Al adam úıinen shyǵýǵa qorqatyn bolsa atalǵan jaǵdaı zoologııa máselesi emes, memlekettiń jaýapkershiligine qatysty másele. Sondyqtan túzetýlerdiń dittegeni janýarlarǵa qatygezdik tanytý emes, adam ómiri men densaýlyǵyn qorǵaý.
– Túzetýde buralqy ıtterge qatysty olardy qaıtadan ortaǵa qaıtarý modelinen qaıtarymsyz aýlaý modeline kóshý usynyldy. Qoǵam kózqarasyn qaq bólip turǵan da – osy túzetý. Jalpy bul ózgeris halyqaralyq standarttarǵa qanshalyqty sáıkes keledi?
– Ishinara saı keledi dep aıtýǵa bolady. Alaıda jańadan engizilip jatqan model gýmanıstik jáne baqylaýly evtanazııa qaǵıdalarymen birge qoldanylýy tıis. Ony Úkimet qadaǵalaıdy dep úmittenemin. Jalpy, halyqaralyq tájirıbede 3 tásil bar: «OSVV» modeli, ıaǵnı aýlaý, sterılızasııa, vaksınasııa jáne qaıta jiberý. Panajaıǵa ornalastyrý jáne asyrap alýǵa berý. Sondaı-aq qaýipti nemese agressıvti janýarlardy qaıtarymsyz oqshaýlaý, ıakı evtanazııa. Qazaqstandaǵy usynys úshinshi modeldi qoǵamdyq qaýipsizdik basymdyǵy negizinde engizilip otyr. Ásirese agressıvti, úıir qurǵan, adamǵa shabýyl jasaý qaýpi bar ıtterge qatysty halyqaralyq praktıkaǵa qaıshy emes.
Qazaqstanda ıesiz janýarlardy tegin vaksınasııalaý toqtatylady
– Osy oraıda «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa engiziletin túzetýlerdi qabyldaý aıasynda qoǵam pikiri qanshalyqty eskerilgenin aıta ótseńiz?
– Qoǵam pikiri bul túzetýlerde óte úlken ról atqardy. Barlyq tarap ár jınalysqa erkin túrde qatysty. Talqylaý kezinde zooqorǵaýshylardyń usynystary ǵana emes, turǵyndardyń qaýipsizdikke qatysty shaǵymdary, ákimdikterdiń naqty tájirıbede týyndaǵan máseleleri, veterınar mamandardyń qorytyndylary qaraldy. Iаǵnı túzetýler tek emosııalyq pikirge emes, naqty statıstıka men óńirlik tájirıbege súıenip ázirlendi.
– Al túzetýler negizinde janýarlarǵa qatygezdik jasaǵandarǵa qatysty jaza kúsheıtile me, sondaı-aq janýardy tastap ketken ıelerge qandaı jaýapkershilik qarastyrylǵan?
– Iá, túzetýlerdiń mańyzdy baǵyty – ıelerdiń jeke jaýapkershiligin kúsheıtý. Zańnyń bul jaǵyn zooqorǵaýshylar aıta bermeıdi. Sebebi olarǵa zańnyń tıimsiz bolyp kórinýi qajet. Nesine jasyramyn?! Zooqorǵaýshylar ıt ıeleri jaýapkershiliginiń kúsheıgeni týraly bilip otyrsa da, ony aıtpaıdy. Olar Májilis depýtattaryn súıkimsiz, qatigez, tek bir jaqty kózqaras ustanatyn adamdar retinde kórsetkisi kelip otyr. Al jaýapkershilikti kúsheıtý – zańnyń negizgi ózegi. Engizilip otyrǵan sharalar janýarǵa qatygezdik kórsetkeni úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikti naqtylaý, janýardy kóshege tastap ketkeni úshin aıyppul salý, mindetti tirkeý men chıpteý talabyn buzǵany úshin jaýapkershilikti engizý jáne ıttiń shabýylynan kelgen zalaldy ıesine júkteý sııaqty naqty normalardy qamtıdy. Bul normalar «janýar tek menshik emes, ıesi bar tirshilik ıesi» degen qaǵıdany kúsheıtip otyr.
Úı janýarlaryn chıpteý: Janýarlar týraly jańa zań boıynsha ıelerdiń jaýapkershiligi kúsheıtiledi
– Qańǵybas ıtter adamǵa shabýyl jasasa kim jazalanady? Osy turǵyda jergilikti organdarǵa qandaı jaýapkershilik júktelip otyr jáne ıttiń ıesi anyqtalsa qandaı jaza taǵaıyndaý kózdelgen?
– Munda jaýapkershilik eki deńgeıde qaralady. Eger ıt ıesiz bolsa jaýapkershilik jergilikti atqarýshy organǵa jáne aýlaýdy uıymdastyratyn kommýnaldyq qyzmetke júkteledi. Olar ýaqytyly aýlaý, qaýipti aýmaqtardy monıtorıngteý, turǵyndardyń ótinishine jedel áreket etýge mindetti. Eger ony oryndamaı selqostyq tanytsa, sol úshin jaýapty bolady. Ekinshi jaǵdaıda, eger ıesi anyqtalsa onda ákimshilik aıyppul, keltirilgen zııandy óteý, aýyr zardap bolsa qylmystyq jaýapkershilikke deıin qaralady. Mysaly, 2024 jyly Mańǵystaý oblysynda jergilikti kásipkerdiń «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy arqyly satyp alǵan 20 eshkisin buralqy ıtter talap, qyryp ketken. Sol kezde zańda naqty jaýapkershilik bolmaǵandyqtan memlekettik mekemelerdi sotqa bere almady. Endi mundaı múmkindikke jol ashylady.
– It ıeleriniń jaýapkershiligine qandaı mindetter júkteledi? Sondaı-aq mindetti chıpteý qalaı júzege asady?
– Túzetýler boıynsha mindetti chıpteý jáne tirkeý, vaksınasııa, qoǵamdyq orynda qarǵybaý, qajet bolsa tumyldyryq taǵý, ıtti qaraýsyz jibermeý, agressıvti tuqymdarǵa arnaıy baqylaý, kóbeıýin baqylaý (sterılızasııany yntalandyrý), janýardy tastap ketpeý sııaqty naqty jaýapkershilik kózdelgen. Al chıpteý degenimiz janýarǵa teri astyna salynatyn mıkrochıp ornatý arqyly biryńǵaı derekqorǵa engizý. Veterınar klınıkada chıp salynady, keıin ıesi chıpiń jeke sáıkestik nomerimen ony bazaǵa tirkeıdi, sosyn oǵan barlyq vaksınasııa tarıhy tirkelip otyrady. Ondaı ıt joǵalǵan jaǵdaıda chıp arqyly ıesin anyqtaýǵa bolady. Shabýyl nemese zańbuzýshylyq bolsa ıesi tez tabylady. Bul norma qańǵybas janýar máselesin sheshýdegi, eń mańyzdy aldyn alý tetikteriniń biri.
– Shyndyǵynda, zańnyń qabyldanýy syndy onyń qaǵaz júzinde qalyp qoımaýy da mańyzdy ekeni anyq. Sol sekildi «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa engiziletin túzetýlerdiń oryndalýyn qaı organ qadaǵalaıdy?
– Baqylaý birneshe organ arasynda bólinedi. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi – jalpy ýákiletti organ. Jergilikti ákimdikter uıymdastyrý jáne qarjylandyrýdy qamtýy tıis. Polısııa ıelerdiń jaýapkershiligi men qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etedi. Prokýratýra zańdylyqty qadaǵalaıdy. Praktıkada negizgi júk, kóbine ákimdikterge túsetinin aıta ketý kerek.
Eki oblysta tazy tuqymyn anyqtaýǵa arnalǵan baıqaý ótti
– Túzetýlerdiń mańyzdy baǵyty retinde panajaı jelisin damytý máselesi aıtyldy. Sondyqtan panajaılar (prııýttar) salý nemese qoldaý boıynsha qandaı sharalar iske asyrylatynyn bilgimiz keledi. Bul iske memleket tarapynan qarjylandyrý jetkilikti me?
– Iá, panajaı jelisin damytý boıynsha memlekettik tapsyrys arqyly panajaılardy qarjylandyrý, memlekettik-jeke seriktestik, janýarlardy ýaqytsha ustaý ortalyqtaryn keńeıtý, asyrap alýdy yntalandyrý baǵdarlamalary jáne taǵy basqa jaǵdaılar eskerilgen. Al qarjylandyrý deńgeıi óńirlerde ártúrli. Biraq aıta ketetin jaıt bar. Mysaly, panajaıǵa ornatylǵan biraq ıesi joq nemese qajetsiz qalǵan ıtterdi ustaý merzimi 5 kún bolyp bekitildi. Bıýdjet qarajatyn ıtterge jumsaı berýdiń ne qajeti bar? Ysyrap... Biraq osy 5 kúndi jergilikti halyq az sanasa, onda panajaılar nemese ıtke jany ashyǵandar Máslıhatarǵa júginip, ony sozý boıynsha ótinish jasaı alady. Ár aýdan nemese qala óz shamasyna (qarajatyna) saı sheshim qabyldaıdy. Zańda Máslıhatqa ondaı quzyret berilip otyr. Bul negizgi kompromıss deýge bolady.
(foto: sredneuralsk.info)
– «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa engiziletin túzetýler boıynsha taǵy nendeı jańashyldyqtardy atap óter edińiz?
– Negizgi qosymsha jańashyldyqtar retinde qaýipti ıtterge jeke talaptar qoıý, úıir ıtterge jedel áreket etý, evtanazııa rásimin naqty reglamentteý, janýarlardy tastaý faktisin chıp arqyly dáleldeý, janýar ıelerin saqtandyrý máselesin bolashaqta engizý múmkindigi, qoǵamdyq oryndardaǵy serýendeý erejelerin kúsheıtý, balalar alańdary, mektep mańynda arnaıy shekteýler engizýdi aıtýǵa bolady. Jalpy túzetýlerdiń fılosofııasy – janýarlardy qorǵaý men azamattardyń qaýipsizdigi arasyndaǵy tepe-teńdikti tabý.
– Áńgimeńizge raqmet!