Búginde jasandy ıntellekt tehnologııalyq damýdyń negizgi qozǵaýshy kúshteriniń birine aınaldy. Ol tek IT salasymen shektelmeı, ekonomıkanyń, bilimniń, medısınanyń, óndiristiń jáne kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligine aınalyp otyr. Osy rette jasandy ıntellektiniń qaýqary týraly sıfrlyq tehnologııalardyń adam men qoǵamǵa tıgizetin yqpalyn, ulttyń rýhanı, tildik-mádenı qundylyqtaryn sıfrlyq ortada saqtaý máselelerin, sondaı-aq medıa tutyný logıkasynyń evolıýsııasyn zerttep júrgen belgili ǵalym, professor Ulbosyn Meıirbekqyzymen áńgimelesken edik.
– Sońǵy jyldary jasandy ıntellekt adamzat órkenıetiniń eń kúrdeli fılosofııalyq máseleleriniń birine aınaldy. Sizdiń oıyńyzsha, «aqyldy mashınalardyń» paıda bolýy adam men sananyń tabıǵaty týraly burynǵy túsinikterdi qalaı ózgertti?
– Adamzat balasy paıda bolǵannan beri ózin tanýmen, ǵalamdaǵy ornyn zertteýmen aınalysyp keledi. «Ǵylym joly – Jaratýshyny taný joly» degen sózder dál aıtylǵan. Aqparattyq dáýirdiń jetistikteriniń biri – adamdardyń «aqyldy, sanaly» mashınalarmen erekshe qarym-qatynastarǵa túsýi bolyp otyr. Adamdarǵa ǵana tán bolyp kelgen sıpattardyń birazyna ıe bolǵan (sóıleý, jaýap berý, taldaý, sheshim qabyldaý) jasandy júıelermen «qaýymdasý modelderin» jasaý adamzattyń bolashaq damýynyń baǵytyn anyqtaıtyn problema túrinde taldanyp keledi. Bul adamzat órkenıetindegi «jansyz deneniń» ornyn aıshyqtaıtyn tujyrymdamanyń asa kúrdelisi bolýy múmkin. Adamnyń ishki rýhanı álemine baılanysty fılosofııalyq pikirtalastar áli de aıaqtalmaǵan tusta «jansyz ıntellekt» kategorııasynyń qosylýy máseleni odan saıyn kúrdelendire túsedi.
Bizdiń zamanymyzdaǵy neırobıologııa ǵylymy sana men mı qatparlaryndaǵy prosesterdi túsiný úshin fılosofııaǵa júginse, dál sondaı dárejedegi muqtajdyq fılosoftar da bar. Olar sananyń tabıǵatynyń qupııasyn neırobıologtardyń izdenisterinen tapqysy keledi. Osyndaı san qatparly máseleniń fılosofııalyq, etıkalyq tujyrymdaryn jasaýdyń qıyndyǵy, jasandy ıntellekt dıskýssııasy ıntellektýaldy mashınalardyń qoǵamdaǵy ornyna qatysty máselelerdiń ózektiligin ósirdi. Aldymen mynandaı suraqtarǵa qyzyǵýshylyq erekshe kúsheıdi. Birinshiden, mashınanyń ıntellekt deńgeıin adamnyń aqyl-oı dárejesimen salystyrýǵa bola ma? Olardy básekelester dep aıta alamyz ba? Ekinshiden, mashına naqty ómirde adamdarmen beıbit qatar ómir súre ala ma? Úshinshiden, «sanaly» mashınalardyń boıynda erik-jigerge, erik bostandyǵyna (liberum arbitrium) oryn bar ma? Etıkalyq turǵyda olar óz is-áreketterine jaýapty ekenin túsine me?
Qazaqstan men О́zbekstan prezıdentteri jasandy ıntellekt hakatonyna bardy
Ǵasyrlar boıy fılosoftar ǵalamda adamzattan basqa eshqandaı materıaldyq formadaǵy jaratylys ıesinde sananyń joqtyǵyn dáleldeýge kúsh saldy. Jasandy ıntellekt bul tartysty múldem shatastyrdy. Adam men janýarlar álemin salystyra otyryp, oılaý men aqyl-sana kategorııasynyń sosıýmǵa ǵana tán ekendigin ǵylymı zertteýler dáleldep berdi. Ázirge, adam men «aqyldy» mashınalar arasynda da osy aıyrmashylyqtar saqtalyp otyr. Adam óńdeı almaıtyn zor massıvti málimetterdi birneshe sekýndta óńdeı alatyn, aýa raıy men qarjylyq ındıkatorlardyń ózgerýin dál boljaı alatyn jáne basqa kóptegen tańǵalarlyq qabiletterine qaramastan, ıntellektýaldy mashınalardyń qyzmeti men múmkindikteri ózderine júktelgen baǵdarlamalyq algorıtmdermen shektelgen. Mamandar bul jaǵdaı endi 5-10 jylda jyldam ózgerýi múmkin ekenin aıtyp otyr.
– Jasandy ıntellekt quraldarynyń damý qarqyny óte joǵary. Mashınalardyń ózin-ózi úıretetin algorıtmderi olardyń múmkindikterin buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge jetkizip jatyr. Osyndaı jaǵdaıda adam men mashına arasyndaǵy shekara qanshalyqty saqtalady dep oılaısyz?
– Bul kúrdeli másele. Búgingi aqyldy mashınalar «oılaýdy» úırendi, ózin-ózi oqytatyn tereń úırený algorıtmderdiń kómegimen «aqyldylyq» deńgeıin ósire bastady. Basqasha aıtqanda, «oılaý qabileti» artqan saıyn mashınalardyń problemalardy anyqtaý, olardy sheshý, ózin qorshaǵan qoǵamdy zertteý men úlken málimetter men logıkalyq prosesterden qorytyndy shyǵarý qabileti kúsheıedi. Osyndaı damý jolyna túsken mashınalar adamǵa qaýipte emes dep eshkim kepildik bere almaıdy. «Aqyldy» mashınalar jyldam damyp, adamdarǵa jaqyn bolǵan saıyn, adamı qasıetterge birtindep ıe bolyp, bizdiń osal tustarymyzdy bilgen soń olardyń ózin jasaǵan adamǵa degen kózqarasy, is-áreketteri qandaı bolady degen suraq sarapshylardy da, ǵalymdardy da úreılendiredi.
Ǵalymdar bolashaqta mashınanyń ózin jasaǵan adamdarǵa uqsaıtyny sonshalyq, tek ıntellektýaldyq qana emes, tipti fızıkalyq aıyrmashylyqtary da bilinbeıtin bolady deıdi. Jasandy ıntellekt adamdarmen kommýnıkasııaǵa túsken saıyn mashyqtanyp, sheber bola bastasa, adamdar men mashına arasyndaǵy baılanysty ajyratý qıyndaı túspek. Iаǵnı, mashınalar adamnan aıyra almastaı jetilip, Tıýrıng synaǵynan ótý jasandy ıntellektke qıyn bolmaıdy. Kópshilikke belgili Tıýrıng testi qarapaıym: adam ózine kórinbeıtin mashınamen mátindik habarlama almasý arqyly sóılese otyryp, onymen sóılesken kompıýter emes adam dep sense, onda synaq toqtatylady. Mashına oılaýǵa qabiletti dep sanalady.
– Adamdy alǵa jeteleıtin kúsh – ynta men ýájdeme ekeni belgili. Erik bostandyǵy men tańdaý qabileti de adamǵa ǵana tán. Al jasandy ıntellektide osyndaı «ishki qozǵaýshy kúsh» bolýy múmkin be?
– Siz eń basty máseleni qozǵadyńyz. Intellektýaldy mashınalardyń aqyl-oı qabileti qoıylǵan máselelerdi sheshý jyldamdyǵymen ólshenbeýi tıis. Eger Jaratýshy bergen ıntellekt adam balasyn ózara kommýnıkasııaǵa, shyǵarmashylyqqa jáne jańashyldyqqa jetelese, bunyń bárin ıntellektýaldy tehnologııalar da qaıtalaı bastady. Dálirek aıtqanda, aqyldy mashınalar adamdarǵa elikteı (ımıtasııalaı) bastaıdy. Osynyń bárimen aınalysýda, adamǵa ózin-ózi damytýda yntalandyrý (stımýl) men ýájdemeniń (motıvasııa) mańyzy zor bolsa, JI úshin ózin-ózi damytýǵa jeteleıtin, yntalandyratyn kúsh qaıdan bolmaq? Zerttelýi tıis eń basty problema da osynda.
Bir-birimen abstraktili ıdeıalarmen almasý – adamnyń ıntellektýaldy qabiletiniń erekshe sıpaty. Mashınalar adamnyń osy erekshe qabiletine qol jetkizse, qorshaǵan álemdi adam sııaqty seziný músheleri men emosııasy paıda bolsa nemese adamdar mashınalarǵa osy erekshelikterdiń jumbaǵyn ashyp úıretken bolsa mashına men adamnyń arasyndaǵy shekaralar túbegeıli buzylady. Ázirge bul boljamdar teorııalyq jaǵynan ǵana qyzyqty bolǵanymen olardyń irgesin qalaıtyn fýndamentaldy tujyrym mynandaı: adamzattyń búgingi biregeı jaratylysy tehnologııalyq progrestiń áserimen «shegren terige» uqsap rýhanııat turǵysynan tartylyp, joǵalyp barady. Endi 1-2 onjyldyqta bizdiń osy tujyrymnyń dálelderin ómirdiń ózinen baıqaıtyn bolarmyz.
Endi Ulttyq ulan sarbazdarynyń emosııalyq jaǵdaıyn jasandy ıntellekt baqylaıdy
Erkindikke umtylý men erik-jiger ıesi bolý – adamnyń jaratylysyndaǵy myqty qozǵaýshy kúsh. Tarıhtyń damý barysy da adamnyń osy qasıetteriniń ynta men ýájdememen qosylýynan shyǵatyn mańyzyn kórsetip otyr. Fılosoftardyń arasynda erik-jiger bostandyǵy degen qur eles qana, adamnyń tańdaýy syrtqy jáne ishki kúshterdiń yqpalynyń nátıjesi, qudiretti kúshtiń, zańdar men qorshaǵan orta, qoǵamnyń yqpaly degen tujyrym bar. Mysaly, aǵartý dáýiriniń fılosofy, fransýz jazýshysy Sharl Lýı de Monteske (1689-1755) «zańdardy belgili qubylystar arasyndaǵy turaqty qatynastar» dep túsindiredi.
Zańdardyń birneshe túrlerin kórsetedi:
Jaratýshy men adamdar arasyndaǵy turaqty qatynastardy kórsetetin Qudaıdyń zańdary;
dúnıedegi qubylystardyń turaqty qatynastaryn anyqtaıtyn álemdik zańdar;
adamdardyń tabıǵatyna sáıkes, adamdar arasynda ózara turaqty qatynastar ornatatyn zańdar.
Fılosoftyń oıynsha, osy úsh túrli zańdarda qaralatyn turaqty qatynastar adamdar ómir súretin ortaǵa – eldiń geografııalyq ornalasýyna, klımatyna, topyraqtyń qunarlylyǵyna, jeriniń kólemine, halyqtyń turmys-tirshiligine, memlekette ruqsat etilgen bostandyq dárejesine, halyqtyń ustanatyn dinine, ál-aýqaty men baılyǵyna, saýdasyna, moral men ádet-ǵuryptaryna baılanysty ózgerip otyrady, bir-birine uqsamaıdy.
Monteske óz gıpotezasynyń durystyǵyn dáleldeý úshin, boljaǵan krıterıılerdiń bir-birimen qatynasyn zerttep 31 eńbek jazǵan. Jekelegen faktiler men empırıkalyq málimetterdi saraptaǵan fılosof alǵash ret jalqyny jalpylaý, jınaqtaý, qorytý ádisin qoldanǵan. Monteskeni jaqtaýshylar dál osy kúshterdiń áserimen «ómirdiń máni paıda bolady, ǵalamda belgilengen tabıǵı tártipti eriksiz túrde oryndaý arqyly adamzat óz maqsatyna qyzmet etedi» deıdi.
Bul jerde bizge myna máseleni naqtylap alǵan jón. Jaratýshy belgilegen zańdarda adamnyń derbestigi, tańdaý erkindigi bar ekeni aıtylady. Islamda adamnyń erkindigi Jaratýshynyń qalaýyn oryndaýy men Ol belgilegen normalar men álemdik tártipti ustanýynda. Adamǵa olardan aýytqýǵa da erik berilgen. Adamǵa jaqsy men jamandy, dostyq pen jaýyzdyqty tańdaý erkindigi berilgen: «Kez-kelgen baqytsyzdyq tek Allanyń qalaýymen bolady. Allaǵa sengen adamnyń júregin Ol týra jolǵa nusqaıdy. Allaǵa bári málim» (Quran Kárim, 64-súre, 11-aıat).
Oılaý men aqyl-sana – ǵylym men progrestiń, adamnyń qorshaǵan álemdi tanýynyń quraly bolyp kelse, ıntellektýaldy mashınalarǵa qondyrylǵan qabiletter adamzatqa kómekshi me álde básekeles pe? Aqyl men oılaý ózin jáne álemdi taný úshin Jaratýshynyń adamǵa ǵana bergen syıy bolsa, jasandy ıntellekt tek kómekshilik róldi atqarýǵa tıis qoı.
Adamnyń derbestik pen bostandyqqa umtylýy, qandaı da bir oqıǵanyń bolýyn qalaýy men tileýi adamzatty janýarlar men mashınalardan erekshelep turady. Janýarlardyń qalaýy olardyń tabıǵı túısigimen (ınstınkterimen) shekteletini belgili: azyǵyn taýyp jeý, urpaq órbitý men ony qorǵaý, tirshilik úshin kúresi men mekendeıtin oryndaryn tabý. Adam, árıne, janýarlar áleminde kezdespeıtin ǵajaıyp erik-jigerge ıe, bostandyq úshin óz tańdaýyn jasap, taǵdyry jolynda kúrese biledi. Tańdaý erkindigi men bostandyqpen qatar adam óziniń isterine jaýapty ekenin de moıyndaıdy. Adamǵa óziniń isine jaýapty bolý men ózine qajetti is-áreketti tańdaý erkindigi syrtqy qudiretti kúshpen berilgen bolsa, onda ınjener qondyrǵan tańdaý erkindigi men jaýaptylyq fýnksııalary da mashınaǵa syrttan berilgen bolyp sanalady. Bul ólshemder boıynsha mashına men adam arasynda eshqandaı aıyrmashylyq joq dep aıta alamyz ba?
Jasandy ıntellekt zaýyttardaǵy aqaýlardy qalaı boljaıdy?
Bolashaq mashınalar álemindegi is-árekettiń moraldyq erkindigi problemasy zańdy turǵydan da, moraldyq-etıkalyq turǵydan da osyndaı úlken suraqtar týǵyzady. Quqyqtyq turǵyda mashınanyń moraldyq áreketke qabiletin kórsetetin shákil – bul onyń ózin jasaýshynyń is-qımylyna qaramastan derbes is-áreketi úshin jaýap berýi. Qazir qııal-ǵajaıyp bolyp kóringenmen, bolashaqta ıntellektýaldy júıeler tolyǵymen derbes sheshimder qabyldaýǵa, ózin-ózi jetildirýge jáne erkin is-áreketke qabiletti bola ala ma? Jasandy ıntellektýaldy mashınany jasaǵan ınjenerler úshin mashına óziniń balasyndaı bolyp, «ata-anasynyń» tárbıesimen, baǵytymen damýyn da kózge elestete alamyz ba? Mundaı «bala-mashına» tek óziniń qalaýymen jaqsy isterge de, zııandy qylyqtarǵa da beıim bolýy múmkin be? Bunyń barlyǵy oılantatyn kúrdeli máseleler.
– Siz jasandy ıntellekt máselesin taldaǵanda Abaıǵa jıi júginesiz. Uly oıshyldyń «tolyq adam» konsepsııasy bul máselege qandaı jańa kózqaras beredi?
– Jańa kózqaras bermeıdi, osy jasandy ıntellekt qubylysyn túsinýge kómektesedi. Aqyl-oı men parasat máselesi sııaqty, fılosoftar taǵdyr taqyrybyn, adam ómiriniń mánin talqylaýdy eshqashan toqtatqan emes. Intellektýaldy mashınalardyń tabıǵatyn zerttegende tirshilikti sandyq ólshemdermen ǵana anyqtaýǵa bolmaıtynyn esten shyǵarmaý kerek. Mashınalar qansha terabaıt (1000 gıgabaıt) aqparat jınap, ony taldaýǵa, qorytyp túsindire alatynyna qaramastan, shynaıy ómir, shynaıy tirshilikti uǵyný úshin Aqyldy ǵana emes Júrekti de qosyp, erik-jigermen birge qorytý qajet. Álem fılosoftaryn tolǵantqan bul suraqty uly qazaq oıshyly Ibrahım (Abaı) Qunanbaıuly tereń zerttegen.
Uly qazaq oıshylynyń «tolyq adam» konsepsııasynda adamshylyq pen kisilik syndy kúrdeli moraldyq uǵymdar qamtylǵan. Adamshylyq pen kisilik degen birdeı emes, maǵynalary da ártúrli. Eger adamshylyq dep adamnyń jaqsy qasıetterin atasaq, kisiliktiń mazmunyn bekzattyqtan, tektilikten izdegen durys bolar.
Ibrahım Qunanbaıuly «adamshylyqtyń tarazysyn – óner jáne bilim», «adamnyń adamshylyǵy isti bastaǵanynan bilinedi, qalaı bitirgendiginen emes» dep túsingen. Uly aqyn óz eńbekterinde «adamǵa jaqsylyq jasaý adamshylyqtyń negizi» degen oıdan eshqashan aýytqymaǵan.
Jaratýshy ózi jaratqan adamǵa sana, aqyl-oı men erik-jiger bergen. Bul jerde nazar aýdararlyq nárse Jaratýshy adamnyń osy qasıetterine shekteý qoımaǵan. Erikti jáne sanaly, aqyldy adamnyń oıy men qııalynda shek joq. Olardyń ishinde jasampazdyq ta, qıratý da bar. Ońy men soly, jaqsysy da, jamany da kezdesedi. Al kisilikke kelsek, bekzat, tekti adam ózin syılatyp, ózgeni syılaıdy. О́zin qurmettetip, ózgeni qurmetteı alady. Ibrahım Qunanbaıulynyń fılosofııasynda «adam bolý degenimiz kisilikti kisi bolý, qara basty emes, eldiń, halyqtyń qamyn, adamzattyń qamyn oılaý» ekeni aıqyndalǵan:
«Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de súı ol Allany jannan tátti.
Adamzattyń bárin súı baýyrym dep,
Jáne haq joly osy dep ádiletti.
Osy úsh súıý bolady ımanı gúl,
Imannyń asyly úsh dep sen táhqıq bil».
Adamnyń jaqsy bolýy úshin uly Ibrahımniń sózimen aıtsaq «Jaratýshyny tanymaq, ózin-ózi tanymaq, dúnıeni tanymaq» qajet bolsa, jasandy ıntellekt adamzattyń ıgiligine qyzmet etetin «jaqsy» mashına bolýy úshin osy 3 sharttyń eshqaısysyn da sezimmen, júrekpen tanı almasy anyq. Jaratýshyny da, ózin de, dúnıeni de tanymaqqa «jyly júrek» qajet. Iıa, júreksiz JI dinı ilimderdi tolyq meńgerýi múmkin, ózin tanýǵa da qabileti bar. Biraq bul ekeýin de adamdaı ystyq júrekpen emes, «sýyq mashına júregimen» ǵana qabyldaı alady. Árıne, «sýyq júrektiń» tańdaýyn, sheshimin adamnyń ystyq seziminen shyqqan tańdaýmen salystyrýǵa bolmaıdy. Mine, naqty osy jerde bolashaq ıntellektýaldy mashınalar úshin eńsere almaıtyn asý bar. Júrekpen seziný, emosııa men ıntýısııaǵa súıengen sheshimder esh ýaqytta mashınalarda bolmaıdy. Injenerler mashınaǵa olardy (júrekpen seziný, emosııa men ıntýısııany) elikteýdi, ımıtasııalaýdy ǵana úırete alady. Adamnyń mashınadan artyqshylyǵy da, ereksheligi de osynda.
Adam ómirde jańylmaı, durys turyp-júrýi úshin (Jaratýshy belgilegen Erejege sáıkes) qaıtpek kerek? Teolog ǵalymdar bul úshin adam júregine 2 sıpatty sińirýi qajet ekenin aıtady. Birinshi, adamnyń óziniń Jaratýshysyna degen kámil senimi, ekinshi, sol Jaratýshy belgilegen shekten shyqpaı, óziniń árbir qadamyn Jaratýshy bekitken (normalarǵa) tártipke baǵyndyryp basý. Osy 2 sıpaty boıyna taraǵan (ornaǵan) adamdy naǵyz adamshylyq qasıeti bar dep baǵalaıdy.
Al endi Jaratýshymyz tek Adamǵa syılaǵan sanany, tańdaý erkindigin Jasandy ıntellektke ornatýǵa bola ma? Eger Jaratýshy adamǵa arnap jibergen din erejelerin, adamdardyń durys ómir súrýin, ózine de, ózgege de zııan shektirmeı, zalal tıgizbeı adal ómir súrý qaǵıdalaryn JI boıyna «qondyrsaq» ol adamzat úshin senimdi, paıdaly qurylǵy bola ala ma? Qazirgi talqylanyp júrgen «roboetıka» (qultemir etıkasy) óz bastaýlaryn dinniń negizinen almaı ma?! Robototehnıkanyń 3 zańyna sáıkes robot adamǵa zııan keltirmeıdi, adamǵa zııandyq jasaýǵa tosqaýyl bolady, robot adamnyń birinshi zańǵa qaıshy kelmeıtin barlyq buıryqtaryna baǵynýy tıis, robot óziniń saqtalýyn birinshi nemese ekinshi zańǵa qaıshy kelmeıtin jaǵdaıda ǵana qamtamasyz etýi kerek.
– Siz ózińizdiń «Jasandy ıntellekt: gýmanıtarlyq ólshemder» atty monografııańyzda Abaıdyń adam tobyryn basqarýǵa bergen baǵasyna da júginesiz. Eger bolashaqta «JI qaýymdastyǵynyń» áreketi adamdardyń áleýmettik minez-qulqyna uqsas bolýy múmkin be?
– Dál osy suraǵyńyzǵa jaýap berý úshin taǵy da Ibrahım Qunanbaıulyna júgineıik. Hakim Ibrahım ómirde nadandardyń (aqylsyz, nevejda) kóptigine nalıdy. Sondyqtan da, «soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim, myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma» deıdi. Qara sózderinde nadandar men tobyrdy teńestirip sóıleıdi. Adamnyń bir kemshiligi týraly uly Ibrahım jıi aıtady: «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń, adamdyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń. Sokratqa ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa órtegen, Ǵaısany darǵa asqan, paıǵambarymyzdy túıeniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe kópte aqyl joq. Ebin tap ta, jónge sal». Mine, uly oıshyldyń kóp, tobyr týraly aıtqan kesimi osy. «Tobyrda aqyl bolmaıtynyn, biraq ony ebin taýyp, basqarýǵa bolatynyn» aıtady.
О́ıtken úlken topqa kirgen jeke tulǵa jaýapkershilik sezimin tolyǵymen joǵaltady, tobyrdyń bir bóligi bola otyryp, jeke adam zorlyq-zombylyqqa, qatygezdikke de beıim bolýy múmkin. Kópshiliktiń ortasynda adamnyń ıntellektýaldyq dárejesi tómendeıdi, aınalasynda bolyp jatqan oqıǵalardy qabyldaýda emosııalyq boıaýlar kúsheıedi. Bul psıhologııadan belgili zańdylyqtar.
Sanaly adam tobyrynyń sıpaty, ony basqarý osynshama qıyn bolsa, JI «tobyryn» basqarý ereksheligi qandaı? «JI tobyry» bulardy e-tobyr dep ataıyq, óte bilimdi, adammen salystyrǵanda aqparatty óńdeý, sińirý qabileti 1000 ese joǵary. E-tobyrdyń jumys isteý mehanızmderi de adamdar tobyryna uqsas pa, qaıtalaı ma? E-tobyrdy, onyń múshelerin «nadan» deýge bola ma? Múmkin JI emosııa, ıntýısııa, sezim turǵysynan adamdarǵa jete almas. Biraq, ol adamnyń kóp qyzmetin oryndaıdy, biz sheshe almaıtyn problemalardy, esepterdi tez, sapaly jáne tıimdi joldarmen sheshedi, qundy keńester men usynystar beredi. О́mirimizdi edáýir jeńildetedi. Osyndaı «aqyldy» múshelerden qurylǵan e-tobyrdyń qaýymdasýy, birigýi, bir-birine baǵynýy, bir-birine degen qarym-qatynasynda tek adamdarǵa tán báseke, jarysý, birin-biri kóre almaý sııaqty qasıetter bolýy múmkin be? Olarǵa osyndaı «adamı» qasıetterdi qondyrǵan durys pa?
JI-lerde ujymdasýǵa, qaýymdasýǵa, birigýge degen qajettilik pen qabiletter bolýy nemese paıda bolýy múmkin be? Mysaly, adamzat qoǵamyn zertteý arqyly olar qosymsha, ózderine júktelmegen (nemese qaskóı adamdar jasyryn júktegen) mindetterdi oryndaýy múmkin be? «Osy adamdarǵa paıdaly» dep, zııandy, qaýipti áreketter jasaý yqtımaldyǵy qanshalyqty joǵary? Ony qalaı boljap esepteýge, aldyn alýǵa bolar eken?
Qazirgi adamdar men memleketter arasyndaǵy arazdyq, jaýlyq, tózbeýshilik, kúsh kórsetý, kúsh qoldaný sııaqty qaýipti qatynastar, destrýktıvti ıdeologııalar mashınalarǵa berilmeıdi dep kim kepildik bere alady? Eshkim. Ekstremıstik, terrorıstik sanamen ýlanǵan kúshter (adamzatty tutastaı joıyp jiberetin saldaryn baǵalaı almaı, kerisinshe, jaman nıetpen jamandyqqa baryp) JI áleýetin búkil adamzat órkenıetin joıyp jiberýge qoldanýy da ábden múmkin. Beıbit kúnderi ózin-ózi jaryp jiberýge ázir adamdar (jansyz temir mashınany) aıaýshy ma edi?
Bul jerde jasandy ıntellektiniń áleýetin baqylaý, olardy qoldaný qazir atom qarýynan qalaı qorǵansaq, odan da kúshti saqtyq sharalaryn qabyldaý JI jasaýshy memleketterge júktelýi tıis. Atom tehnologııasyn, jappaı qyryp joıatyn qarýlardy taratpaý mehanızmderi JI tehnologııalaryn qorǵaýǵa qoldanylýy mindetti bolǵany durys. Arnaıy bekitilgen qujatty BUU deńgeıinde qabyldaýdy, onyń oryndalýyn baqylaý barlyq memleketterge júktelip, bul qujattyń oryndalýyn qadaǵalaý tótenshe mańyzdy dep jarııalanýy qajet. Bundaı qujatty iske asyrý formasy da, oryndalýyn qatań baqylaý da óte mańyzdy dep bekitilýi tıis. Bastapqyda ıgilik jolyna qyzmet etýge arnalǵan mashına ózin-ózi damyta kele ózgerip shyǵa kelmeı me? Sonda uly Ibrahım Qunanbaıulynyń sózimen aıtqanda: «Bet bergende shyraıyń sondaı jaqsy, Qaıdan ǵana buzyldy sartsha syrtyń...» dep keshigip qalmaımyz ba? Bunyń da aldyn alyp, saqtyq sharalaryn qabyldaý artyq bolmaıdy.
− Áńgimeńizge raqmet!