Qobyz – qazaq halqynyń rýhanı álemin tereńnen tolǵaıtyn, syry tylsym, úni muńǵa toly ózgeshe aspap. Budan 4 000 jyl buryn paıda bolǵan kóne aspap týraly áńgime qozǵaý qıynnyń qıyny. О́ıtkeni, qobyz – baǵzy babalarymyzdyń kıe tutqan bir totemi jáne osynaý aspapty janyna serik tutqandar sırek. Sondaı jannyń biri – Baqytkúl Káribaı. Biz 40 jasynda qobyz ustaýǵa birjola bekip, keıinnen «Qobyz áje» atanǵan Baqytkúl Ahanqyzymen áńgimelesken edik.
– Baqytkúl Ahanqyzy, áńgimeni ózińizden bastasaq.
– Men 1959 jyly Qyzylorda oblysyndaǵy Shaǵan aýylynda dúnıege keldim. 1978-1982 jyldary Qyzylorda qalasyndaǵy Qazanǵap atyndaǵy mýzykalyq ýchılısheniń vıolonchel synybynda oqydym. Osy aspap baǵytyndaǵy bilimimdi Almatydaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynda jalǵastyrdym. Ýchılıshede oqyǵan kezdegi vıolonchelden uztazym Qalımash Ábdıevany jáne konservatorııadaǵy ustazym Sarqyt Mansurovty alǵyspen esime alamyn.
Konservatorııany támamdaǵannan keıin Qyzylordadaǵy atalǵan ýchılıshede 30 jyldan astam ýaqyt vıolonchel páninen ustazdyq ettim. 2017 jyly zeınet demalysyna shyqtym. Sol jyly Astanaǵa kóship keldim. 2017-2019 jyldary K. Baıseıitova atyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde qobyz synybynda dáris berdim.
– 40 jasynyzda qolyńyzǵa kıeli qobyzdy alýyńyzǵa ne túrtki boldy? Kıeli aspapty serik etip, sahna tórine alǵash ret shyqqan sátińiz esińizde me?
– Qobyz ustaımyn dep men eshqashan oılamappyn. Jas kezimde qobyzdy estimek túgili, kórgen emespin. Eshbir adam maǵan qobyz aspabyn úıretpedi, ıaǵnı, ustazym joq.
Ýchılıshede óz mamandyǵym boıynsha ustazdyq etip, balalarǵa vıolonchel úıretip júrgen maǵan qobyz synyby qosymsha jumys retinde júkteldi. Sol kezde ýchılıshedegi qobyz muǵalimi basqa qalaǵa kóship ketken edi. Maǵan qobyz synybyndaǵy 2 balaǵa muǵalim bolýǵa týra keldi. Osylaısha, jaı-jaıdan qobyz tartyp kórip, maǵlumattar oqyp, izdene bastadym. Qobyzdyń alǵashqy baspaldaqtaryna kelýim – 2 balaǵa ustazdyq qylýymnan bastaý aldy. Sol kezde 35 jasta edim.
Qosymsha jumysym maǵan birte-birte unaı bastady, al onyń sebebi – ózim oılaǵandaı jastyq maksımalızm emes eken.
Keıinirekte estidim, meniń anamnyń ákesi, ıaǵnı naǵashy atam Seıitnazar (asharshylyqta qaza tapqan) saıatshy, aqyn ári qobyzshy bolǵan eken. Qandaǵy nárse syrtqa shyqpaı qoımaıdy eken ǵoı?!
Qobyz oınap júrgen alǵashqy jyldary Dánesh ájem (qobyzshy atamnyń báıbishesi) túsime eki ret enip, aıan berdi. Mán bermedim. Al, enem marqum ómirden óterinde maǵan eskertip: «Saǵan árýaq qonady, qobyz ustaıtyn bolasyń» degeni esimde. Enemniń sózine de mán bermeppin. Sol kezderde jıi syrqattana bastadym, bir qyzyǵy, dárigerler maǵan dıagnoz qoıa almady.
Teńiz jaǵasyndaǵy qobyz
1996 jyly Qyzylordada «Qorqyt – Túrki álemi» atty halyqaralyq konferensııa ótti. Konferensııa barysynda Musabek Jarqynbekov degen keremet kúıshi ustaz, men jáne taǵy bir jas bala qatysyp, qobyzben kúı oınadyq.
1998 jyly Astana qalasynyń ashylýyna tartý retinde Qyzylorda oblysynyń ónerpazdary teatrlandyrylǵan qoıylym kórsetti. Qoıylym sheńberinde qobyz oınap, Qorqyt babamnyń «Qońyr» kúıin oryndadym.
Kıeli ulttyq aspabymyzdy qolǵa ustaýǵa alǵash ret birjola bekingen kezde dál 40 jasta ekenmin. Qorqyt babanyń 1300 jyldyǵy IýNESKO sheshimimen atalyp ótken 1999 jyly Qyzylordada iri saıysta sahnaǵa shyqtym. Sodan beri qobyzdy janyma serik tutyp kelemin.
– Baqytkúl Ahanqyzy, óner jolyndaǵy óreli isterińiz ben baǵyndyrǵan belesterińiz týraly da aıta ketseńiz.
– IýNESKO aıasyndaǵy baıqaýlardyń laýreatymyn. «Habar» telearnasynyń jobasy aıasynda Qorqyt muralaryn taspaǵa jazdyrýǵa úles qostym. Birneshe respýblıkalyq jáne halyqaralyq konkýrstardyń ádilqazy múshesi boldym. 2007 jyly AQSh-tyń Gollıvýd mýzykalyq ınstıtýtynda óner kórsetip, qobyz sazyn sheteldikterge pash ettim.
Bizdiń Syr boıynyń balalary óte talantty. Birneshe shákirtim vıolonchel jáne qobyz aspaptary boıynsha halyqaralyq baıqaýlardyń júldegerleri.
(Fotodaǵylar: Naýryz merekesindegi sheteldik qonaqtar)
– О́nerdiń órisin keńeıter shákirt tárbıeleýdegi basty qaǵıdańyz qandaı? Jalpy, búgingi jas býyn qobyzshylardyń boıynan qandaı qasıetterdi kórgińiz keledi, olarǵa ne jetispeıdi dep oılaısyz?
– Men shákirtterime árdaıym ulttyq mýzykamyz nasıhattalyp, urpaqtan urpaqqa jalǵasýy qajet ekenin aıtatynmyn. Qobyzdyń neden jasalǵanyna toqtala kele, balalarǵa úıretip otyrǵan kúıdiń tarıhyn áńgimeleıtinmin. Biraq, kúı janry kúrdeli bolǵandyqtan, shákirtterime ánderden bastap úırettim. Sóıtip, qobyzben án salyp júrgen balalarǵa birte-birte kúı úırete bastaıtynmyn. Balalar kúıdi birshama úırenip qalǵan kezde olarǵa erkindik beremin. Alaıda, kez kelgen shákirtim sahnaǵa shyǵatyn kezde «sen halyq murasyn jalǵastyrýshysyń, sondyqtan ózińdik bir oı-tujyrymyńdy oryndaýyn kerek», dep aıtatynmyn.
Qoılybaıdan qalǵan qobyz úni
Qobyz úırenem deýshilerge esigim árdaıym ashyq. Qudaı kúsh berse, úıretýge jalyqpaımyn.
Qobyzdy kez kelgen adam oınaı bermeıdi. Saýattylyq óz aldyna, oǵan tazalyq pen ımandylyq qajet. Bul aspap – sabyrlylyq pen tabandylyqty qajet etedi. Qanshama adam maǵan kelip, úırenip bastaǵanymen, jalǵastyrýǵa jigerleri jetpedi. Bastapqyda ońaı sııaqty kóringenimen, shyndap kelgen adamdar ǵana qobyz oınaýdy alyp ketedi.
Qobyzǵa salýǵa bolatyn kúılerdi osy kúnderi jas oryndaýshylar túrli aspaptarda oınap júr, qobyzben de tartyp júrgender bar.
Bir qýantarlyǵy, kúıdiń túpnusqasyn jetkizip, tarıhyn aıtyp oryndap júrgen jastar da bar.
«Qaıran babam taǵdyrynan kóp kórse de azap-muń,
Keıin keler urpaǵyna shyn tilepti ǵajap kún.
О́z kózimen kórgendikten aıtady ol jasyrmaı,
Dombyra – ul, qylqobyz – qyz, qos perzenti – qazaqtyń» degen Tynyshbaı Rahymovtyń óleń joldarynda aıtylǵandaı, ata-ana perzentterin qalaı qorǵaıdy – biz de babalarymyzdyń amanaty ispetti qobyz aspabyn solaı qorǵaýymyz qajet. Endeshe, aǵa býyn, orta býyn jáne jastar áli de kúıdi neǵurlym tarıhymen aıta otyryp halyqqa jetkizse, nur ústine nur bolar edi.
– Siz zeınetke shyqqannan keıin Astanaǵa kóship kelgenińizdi aıttyńyz. Kópshilik iltıpatpen ataıtyn «Qobyz áje» esimi osy bas shahardaǵy shyǵarmashylyq belesińizben baılanysty ma?
– Búginde Astana qalasyndaǵy «Belsendi uzaq ómir súrý» ortalyǵy janyndaǵy «Nura sazy» ansambliniń múshesimin. Alǵash ret uıymdastyrylǵan «Altyn áje – 2026» saıysynda «О́nerli áje» atalymy boıynsha jeńimpaz atandym. Sahnalarda da qobyz oınap júrmin. Úırengisi kelgenderge qobyz úıretip, ustazdyq jolymnan da qol úzbedim.
Án, bı, kúı jáne poezııany ushtastyryp, zamanaýı óner arqyly adamzattyń kókeıkesti máselelerin (asharshylyq, atom bombasynyń zardaby, sý tasqyny, soǵys, t.b. ) qozǵap júrgen «Tauelxsiz» atty jastar art tobymen birge óner kórsettim. Atalǵan toptaǵy jastar kásibı ártister emes, ár salada bilim alyp jatqan stýdentter. Olardyń keshteri jańa baǵytta, atap aıtqanda – perfomanstar men art-keshter formatynda ótedi. Atalǵan jastar tobynyń «Jerge tabyn adam endi» qoıylymynda qobyz oınadym jáne «Jer ana» rólin somdadym. Sol qoıylymnyń negizi boıynsha 2 ret shyǵarylǵan fılmderge de tústim. Jastarmen birge kórsetken ónerimnen keıin meni kóp adamdar «Qobyz áje» dep ataı bastady. Rýhy bıik jastar maǵan jańa shabyt berdi, olarǵa óte rızamyn.
Zeınetker bolsam da, ónerimdi qosa alyp júrmin. Ǵumyrymnyń sońyna deıin qobyzymdy tastamaımyn dep oılaımyn.
Dımashqa kóne qobyzdyń ǵylymı kóshirmesi syıǵa tartyldy
– Qobyz tóńiregindegi san alýan pikirler men qarama-qaıshy kózqarastar bary jasyryn emes. Jalpy, osynaý aspaptyń kıeliligi men tylsym qudiretine qatysty kózqarasyńyz qandaı?
– Qobyzdy jasap, onymen óziniń kúılerin alǵash oryndaǵan Qorqyt babamyz. Árıne, meniń uǵymymda qobyz kıeli aspap. Jalpy aıtqanda, qobyzben tartylatyn kez kelgen kúı – tunyp turǵan tárbıe. Mysaly, Qorqyt kúılerin oryndaýshy retinde túıgenim babamyzdyń ár kúıi – izgi tálim. О́z basym Qorqyt babanyń analarǵa arnaǵan «Ushardyń ulýy» degen kúıin oryndaımyn jáne «Bashpaı» atty óte keremet týyndysyn da oryndap júrmin.
Sovet kezeńindegi solaqaı saıasat qobyz ustaǵandardy «baqsy» dep tańbalap, olardy qubyjyq etip kórsetýge tyrysty. Sóıtip, qobyzdy bizden barynsha alystatty. Saldarynan qobyzdyń qudiretin ańyz-ertegi retinde ǵana qabyldaý basymyraq sıpat aldy. Iаǵnı, ulttyń úninen – kúıdiń kıesinen alystap kettik.
Shyn máninde, qobyz aspaby – baǵzy babalarymyzdan bizge jetken rýhanı baılyq. Qobyz úni – adamnyń sanasyn tazartyp, ómirge degen qushtarlyqty oıatatynyn baıyrǵy qazaqtar jaqsy bilgen.
– Áńgimeńizge raqmet!