«Kedeıden» kemeldengen basylym

Alashtyń aıbyny Ahmet Baıtur­synulynyń «Ga­zet – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» dep aıtqanyndaı, «Aqtóbe» gazeti de óziniń ǵasyrlyq belesinde osy qaǵıdatty berik saqtap, usta­ny­mynan aınyǵan emes.

Búgingi oblystyq basylymnyń izashary «Kedeı» gazetiniń al­ǵashqy sany 1924 jyly 7 maýsymda oqyrmanǵa jol tartty. Ga­zet bastapqyda aptasyna bir ret, eki bet bolyp jaryq kórip tur­dy. Basylymda alǵashqy sanda­rynan bastap «Qazaqstanda», «El­den», «Jastar turmysy», «Te­le­grammalar», sondaı-aq «Ish­ki ha­barlar», «Syrtqy habarlar» aıdarlary turaqty kó­ri­nis tapty. Budan basylymnyń jurt­­shylyqty aqparattandyrý baǵy­tyn ustanǵanyn ańǵarýǵa bolady.

Eger shejirege úńiletin bolsaq, basy­lymnyń tarıhy tómendegishe órnekteler edi:

1924 jyly 7 maýsymda – ga­zettiń tuńǵysh sany tóte jazýmen (Aqań álipbıi) «Kedeı» degen atpen jaryqqa shyqty. Taralymy – 600 dana.

1930 jyly tamyz aıynda okrýgter men ýezderdiń ornyna aýdandar uıymdasqanda «Kedeı» gazeti «Alǵa» bolyp ózgerdi. Tara­lymy – 400–500 dana.

1932 jyly 13 naýryz – oblys qu­rylyp, gazettiń aty áýeli «Sosıaldyq jol», sosyn «So­sı­alıstik jol» bolyp óz­gerdi. Ta­ra­lymy – 6000–10000 dana ara­lyǵynda.

1962 jyly ólke qurylýyna baılanysty gazettiń ataýy «Batys Qazaqstan» bolyp ózgerdi.

1965 jyly gazet oblystyq deńgeıdegi «Kommýnızm joly» ataýymen shyqty.

1990 jyly 12 qazanda ob­lystyq gazet «Aqtóbe» ataýyn ıelendi.

«Kedeı» alǵash shyǵa basta­ǵannan halyqtyń saýatyn ashý­ǵa, mádenıetke úıretýge, jańa zamannyń baǵyt-baǵda­ryn jurt­shylyq sanasyna sińirýge um­tylǵan salmaqty basylym bolǵany ańǵarylady. El jańalyqtarymen qatar sol zamannyń eń ózekti máseleleri – bilim alýǵa shaqyrý, áıel teńdigi sekildi taqyryptar turaqty túrde jazylyp otyrǵan. Gazetke jańa lep ala kelgen bas redaktordyń orynbasary Jıen­ǵalı Tilepbergenov «Oq­shaýsha» degen aıdar ashyp, sol aıdar jýrnalısterdiń erkin shy­ǵarmashylyǵynyń minberine aınalǵan. Til ǵylymynyń teo­rııalyq negizin qalaǵan ǵalym Qu­daıbergen Jubanovtyń, eldiń bas gazeti «Eńbekshi qazaqtan» kelgen Kenjeǵalı Abdýllınniń kesek oıly maqalalary gazettiń irgetasy áýelden-aq myqty qalan­ǵanyn kór­setedi.

«Kedeı» gazeti redaksııasynyń tuń­ǵysh jaýapty hatshysy bolǵan Kenjebaı Nazaralın keıingi tusta bir esteliginde bylaı dep jazypty: «Kedeı» gazetiniń birinshi sany 1924 jyldyń jazynda jaryq kórdi. Tyrnaqaldy nómirdiń ózin ázer dep shyǵardyq. О́ıtkeni ol kezde bilimdi jýrnalıster, árip terýshiler jáne bas­pahana qyzmetkerleri joq bolatyn. Onyń ústine qazaq tilindegi áripter jetispeı, Qazannan aldyrdyq. Tájirıbesizdikten de taıaq jedik. Bir sózben aıtqanda, gazet isiniń álippesin redaksııada jumys istep júrip úırendik».

«Kedeı» gazeti basqarmasynyń atynan «Tilshiler ne jazý kerek?», «Tilshiler! Sharýa neni ańyz qylady, jazyńdar!» degen sııaqty nusqaýlar únemi berilip otyrǵan. Januzaq Jánibekov «Kedeı» gazetin 1926–1929 jyldar aralyǵynda basqarǵan tusta basylym baǵytyn birshama aıqyndap, jýrnalıster de jazý mashyǵyna tóseledi.

Qazaqtyń kórnekti jýrnalısi Ábdýálı Qaraǵulovtyń 1967 jyly ja­zylǵan esteligi bylaı óriledi: «…Qa­zaqstanda oblystar quryldy. Osyǵan baılanysty «Alǵa» gazeti 1932 jyly naýryz aıynyń orta kezinde «Sosıaldyq jol» degen jańa atpen oblystyq gazet bolyp qaıta quryldy. Bul – burynǵy okrýgtik «Kedeı» gazetiniń «Alǵa» bolǵan­nan keıingi úshinshi ataýy. Bul kezde redaksııa qyzmetkerleriniń sany edáýir ósti. Meniń úlesime aýyl sharýashylyǵy sektorynyń meńgerýshiligi tıdi. Redaktor bastaǵan onnan astam adam eki bólmede ornalastyq.

1934 jyly armııa qatarynan oralyp, gazettiń jaýapty hatshysy bolyp istedim de, 1936 jyldyń tamyz aıynda Almatyǵa aýystym. Ol kezde gazet redaktory Meńetaı Jaqsylyqov edi. Men hatshylyq jumysty Kárim Erjanovqa tapsyrdym».

Bul estelikter bizge oblystyq ga­zetti shyǵarýdaǵy alǵashqy talpynys pen qıyndyqty anyq ańǵartady. Baı­qaǵanymyzdaı, sol tusta gazettiń basty mindetteri qatarynda, ıaǵnı kóterýge tıis ta­qyryptary aıasynda – aýyldardy keńestendirý, partııa men úkimettiń saıasatyn qalyń buqaraǵa túsin­dirý, baılar ıemdenip kelgen sha­byndyqtardy jalshy-batyraq­tarǵa bólip berý, qosshylar oda­ǵynyń jumysyn jandandyrý, áıel teńdigi jáne mektepter jelisin kó­beıtý máseleleri qozǵaldy.

Gazettiń alǵashqy sandarynan avtorlar toby qalyptasa bas­taǵany baıqalady. Qazaq oqy­­ǵandary ishinen belgili zań qyzmetkeri Myrzaǵul Atanııazov, jazýshy Jıenǵalı Tilepbergenov, til mamany Qudaıbergen Jubanov, halyq aqyny Ákimáli Qarjaýov «Kedeı» gazetiniń shtattan tys tilshileri retinde basylym ju­mysyna belsene aralasty.

Oblys óńirindegi órkendi ózgeris, ekonomıkalyq ilgerileý, ındýstrııalyq damýy gazettiń bas­ty taqyrybyna aınaldy. Máselen, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldynda óńirde boı kótergen óndiris alyptary – «Alǵa» hımııa kombınaty, Aqtóbe ferroqorytpa qurylysy zaýyttarynyń alǵashqy qadamdary týraly oqyrmanǵa júıeli habarlanyp turdy. Gazette qarapaıym eńbek adam­darynyń tulǵasy aıshyqtalyp kórindi. Ataqty tary ósirýshi Shyǵanaq Ber­sıev­tiń is-tájirıbesi basylymda keńinen nasıhattaldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qalam ıelerine de joǵary jaýap­kershilik júk­tedi. Birqatar bel­sendi jýrnalıster sol kezde qol­daryna qarý ustap, maıdanǵa attandy. Olardyń qatarynda esim­deri elge tanylyp úlgergen Abdolla Er­nazarov, Ahmet Esken­dirov, Qo­nysbaı Erǵarın syndy jýr­nalıs­ter bar edi. El qorǵaý jo­­lyn­da qaza tapqan osy erlerdiń esimi gazet tarıhynda máńgi saq­talady.

Soǵystan keıin sharýashy­lyqty qalpyna keltirý, tyń ıgerý, basqa da kúrdeli máseleler oblystyq basylym­nyń turaqty taqyrybyna aınaldy.

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynda gazettiń kadrlar quramy jańaryp, Qazaq memlekettik ýn­ıversıtetin bitirgen jas mamandarmen tolyǵyp, ózgeristi kezeńdi bastan ótkerdi. Buǵan birneshe oblystyń birigip, ólke qurylýy da áserin tıgizdi. Sol kezde «ólkelik» degen ataýymen shyqqan «Batys Qazaqstan» gazetiniń oqyr­mandary burynǵydan kóbeıe tústi. Gazet basshylyǵy óz ortalaryna shtattan tys avtorlar quramyn nyǵaıtýǵa ıntellıgensııa ókilderin, eńbek adamdaryn kóbirek tarta bastady. О́lkelik gazettiń 400-ge jýyq turaqty avtory, 700-den astam aýyl-selo tilshisi bolýy – osynyń aıǵaǵy. Sondaı-aq aýdandarda jergilikti tilshiler posty quryldy. Aqtóbe qala­synda aýyl-selo tilshileriniń sleti ótkizildi.

Oblystyq basylym óziniń sol qalyptasý kezeńderinde Búkil­odaqtyq halyq sharýa­shy­lyǵy jetistikteri kórmesiniń arnaýly dıplomdarymen, KSRO Jýrnalıster odaǵynyń Qurmet gramotasymen marapattaldy.

1974 jyly oblystyq gazettiń shyǵa bastaǵanyna 50 jyl tolýyna oraı jáne basylymnyń «oblys eńbek­shilerine kommýnıstik tárbıe berý, olar­dy sha­rýa­shylyq jáne mádenı qu­­rylys­tyń mindetterin oryndaýǵa jumyl­dyrý jónindegi jemisti jumysy úshin» qoǵamdyq-saıası ómirdegi belsendi qyz­meti baǵalanyp, eńbek ujymy «Qurmet belgisi» ordenimen marapattaldy.

Munyń barlyǵy saıyp kelgende alǵashqy qadamnan bastalǵan izdenistiń, ilgerileýdiń jemisi edi. Osy oraıda gazettiń alǵashqy býyn basshylary Abdolla Jánibekov, Kenjeǵalı Ab­dýllın, Týmysh Sarqojaev, Meńetaı Jaqsylyqov, Muqsym Qobdabaev, Qubash Qo­jamuratov, Smaǵul Muqashevtyń esim­derin búgin de qurmetpen atap, eske alamyz.

Oblystyq gazette elge tanymal kóptegen aqyn-jazýshynyń qoltań­basy qaldy. Olardyń qa­tarynda degdar aqyn Qýandyq Shańǵytbaev, tanymal qalamgerler Muhtar Qurmanalın, Tabyl Qu­lııasov, Tobyq Jarmaǵambetov, Qural Toqmyrzın, Qajyǵalı Mu­qanbetqalıev, Esenbaı Dúısen­baev, Meıirhan Aqdáýletuly, Serikqalı Baımenshe bar.

Oblystyq gazettiń qalyp­tasý kezeńinde basylymda jýrna­lısterdiń qýatty tolqyny qyzmet atqardy. Olardyń problemalyq maqalalary, oıly ocherkteri, semser tildi feletondary tipti res­pýblıkalyq gazetterde de jarııa­landy. Birqatarynyń kitaptary jaryq kórdi.

Nurqaıyr Teleýov oblystyq gazetti 1965–1992 jyldar araly­ǵynda basqardy. Odan keıingi jyldarda Qýanysh Tektiǵulov, Idosh Asqar, Ámir Oralbaı, Qa­symjan Baısadaqov, Baýyrjan О́teý­lıev basylym tizginin ustady.

Gazette 60-jyldardan beri qaraıǵy kezeńde Murat Nur­taev, Tańatar Shańbatyrov, Kádir­baı Bekmaǵambetov, Tólemis Meńdi­ǵalıev, Tórebek Dosqa­lıev, Smat Qabylbaev, Zeınolla Qul­janov, Marat Myrzaǵulov, Ákimjan Oralbaev, Saǵymbaı Sembaev, Sek­senbaı Kúlimbetov, Qýanysh Áljanov, Amanqos Orynǵalıuly, Satypaldy Sáýirbaev, Saǵyndyq Nııanqulov, taǵy basqa aǵa býyn jýrnalıster ónimdi eńbek etti.

«Aqtóbe» gazeti bas redak­torynyń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Ertaı Ashyq­baev «Qurmet» ordenimen, jýrnalıster Jaqsylyq Aıjanov, Nurmuhanbet Dııarov «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldy.

Oblystyq «Aqtóbe» gazeti qazirgi ýaqytta «Aqtóbe Medıa» JShS qura­mynda birneshe basylymmen qatar jańa ýaqyt talabyna saı qyzmet etedi. Bul rette oqyrmandarmen baılanys­ty ny­ǵaıta túsý, jurtshylyq qajet etetin kún tártibindegi kó­keıkesti máselelerdi kóterý sııaqty mindetter alǵa qoıylǵan. Búgingi kúni on bes myńǵa jýyq taralymmen shyǵyp turǵan basylymda bu­rynǵy qyzmet atqarǵan qalam ıeleri qalyp­tastyrǵan ıgi dástúr, izgilikti murattar sabaq­tastyǵyn taýyp keledi.

Búginde oblystyq basylymdar jańa kezeńge aıaq basty. Ýaqyt tynysyn tap basyp seziný, aqparat anyqtyǵy men shynaıylyǵyn qamtamasyz etý, eń bastysy adal kóńildi oqyrman oıynan shyǵý, senimine ıe bolý – gazet jýr­na­lısteriniń basty mindetine aınaldy.

«Aqtóbe» gazeti óziniń 100 jyldyǵy merekesi qarsańynda «Júz jyl jylnamasy» aıdary aıasynda oqyrmanǵa ótken kezeńniń esteligin usynyp otyr. Son­daı-aq naq osy «Júz jyl jylnamasy» ataýymen elimizdiń alǵashqy astanasy Orynborǵa, odan keıingi ortalyǵymyz bolǵan Qyzylordaǵa (Aqmeshitke), Alma­tyǵa, búgingi elordamyz — Astanaǵa arnaıy ekspedısııalar uıymdastyrý josparda tur.

...Belgili aqyn Esenbaı Dúı­senbaevtyń osydan on shaqty jyl buryn óziniń ushqan uıasyna arnap:

«Aqtóbe» bop tirep qazir at basyn,

Aıqara ashtyń árbir úıdiń qaqpasyn.

Baı bop, barsha muratyńa jetkeısiń,

Qaıta «Kedeı» atanýdan saqtasyn!»

– dep aqjarma tilegin bildirýi búgingi baǵytymyzben, ilgeri ustanymymyzben úndes keledi.             

Baıyrǵy basylymnyń 100 jyldy­ǵyna oraı taıaýda aq­tóbelik alpınıster arnaıy saparǵa shyǵyp, Tıan-Shandaǵy Altýs shyńyna «Aqtóbe» ga­zetiniń týyn tigip qaıtty. Bul ǵasyrlyq tarıhqa aıaq basqan gazet jýrnalısteri úshin tarıhı oqıǵa ispetti boldy.

Raýken OTYNShIN,

«Aqtóbe Medıa» JShS dırektory