BAQ: Memleket jáne qoǵam múddesi

Qajetti ózgeris pen tolyqtyrýlar

Jańa zańdy osy kezge deıin qoldanysta bolǵan «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» jáne «Teleradıo habarlaryn taratý týraly» zańdardyń negizgi erejeleriniń jıyntyǵy deýge de bolady. Al atalǵan zańdar aldaǵy ýaqytta kúshin joıady. Degenmen jańa zańda birqatar tyń erejeler de qarastyrylǵan. Atap aıtsaq, buqaralyq aqparat quraldarymen qatar, ınternet-resýrstardy da qamtıtyn «mass-medıa» degen jańa ári anaǵurlym keń uǵym engizi­lip otyr. Sondaı-aq zań­daǵy negiz­gi uǵymdar qata­ryna «aq­parat­t­yq egemendik» degen de túsi­nik kir­gizilipti. Iаǵnı bul – aqpa­rat­tyq kún tártibin qalyptas­ty­rý­da res­pýblıka azamat­tary­nyń qo­ǵamdyq-saıası derbes­tigin aıqyn­daıtyn elimiz­diń aqpa­rat­tyq ke­ńis­tiginiń táýel­sizdigi. Bu­rynǵy zań­da da sóz ben shy­ǵar­ma­shylyq, kóz­qarastar bostan­dy­ǵy­na Kons­tıtý­­sııa kepildik berip, senzýraǵa jol b­eril­megenimen aqparattyq egemen­dik týraly túsinik, norma joq edi.

Sonymen qatar jańa zańnyń múmkindikteri aıasynda memlekettik aqparattyq saıasatty júzege asyratyn Biryńǵaı medıa platforma qurylmaq. Onyń ishinde memlekettik emes buqaralyq aqparat quraldaryna granttar berý, akkredıtteýdiń ońaı­latylǵan tártibi arqyly (akkredı­tasııa kartalaryn berýdiń avto­mattandyrylǵan úderisi) jýrna­lısterdi memlekettik organdar men uıymdarǵa tirkeý jáne basqa da mindetter qarastyrylǵan.

Taǵy bir aıta keterligi, jýrnalıster úshin qosymsha quqyqtyq kepildikter belgilengen. Iаǵnı jýr­nalıstiń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn qorǵaıtyn «jýr­nalıstiń erek­she mártebesi» degen uǵym engizi­­lip otyr. Al shyndyqqa sáıkes kelmeı­tin jáne azamattardyń ar-namy­syna, qadir-qasıetine jáne iskerl­ik bedeline nuqsan keltiretin málimet­terdi teriske shyǵarý týraly BAQ-qa talap qoıý merzimi buqaralyq aqpa­rat qu­ral­darynda málimetter jarııa­lan­ǵan kúnnen bastap 1 jyl dep belgilengen.

Osy zańnyń jetistikteriniń biri dep sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń ókildikteri men olardyń jýrnalısterin akkredıtteý tártibiniń jetildirilgenin aıta ket­ken jón. Endigi jerde tilshilerdiń sura­týlaryn qaraý merzimi 7-den 5 jumys kúnine deıin qysqartylyp otyr. Bul jýrnalısterge qajetti aqparatty qysqa merzimde alýǵa múmkindik bermek.

BAQ-tyń óz qyzmetin ózi retteý maqsatynda zańda qoǵamdyq-kásiptik keńester qurý kózdelgen. Keńes­ter respýblıkalyq jáne óńirlik deńgeılerde qurylýy múmkin. Bul keńesterdiń negizgi qyzmeti – Jýr­nalısterdiń ádep kodeksin ázirleý. Granttyq qarjylandyrýdy engizý arqyly memlekettik aqparattyq saıasatty qarjylandyrý tetikteri jetildirildi.

Qoǵamdyq daý týdyrǵan norma

Zańnyń áý bastaǵy jobasynda jýrnalıst quqyǵyn shekteıtin nor­malardyń da bolǵany ras. Solar­dyń biri ári bastysy – baspasóz kartasy. Iаǵnı zań jobasynda jekelegen jýrnalısterge ońaılatylǵan akkredıtteý quqyǵyn beretin baspasóz kartasyn engizý jónindegi norma usynylǵan bolatyn.

– Ashyǵyn aıtý kerek, bul norma jumys tobynda, jalpy qoǵamda úlken pikirtalas týdyrdy. Jumys toby músheleriniń basym kópshiligi bul normany demokratııalyq qaǵıdattarǵa qaıshy, jýrnalısterdi alalaý, jan-jaqty aqparat taratý­ǵa kedergi keltiretin norma dep baǵalady. Sondyqtan bul norma boıynsha der kezinde naqty sheshim qabyldanyp, baspasóz kartasy týraly norma joıyldy, – deıdi Májilis depýtaty J.Áshimjanov.

Al senator Bıbigúl Jeksenbaı da zańda birshama oń ózgerister egizilgenin aıtyp, ásirese telear­nalardaǵy qazaq tildi kontenttiń úlesi 60 paıyzǵa deıin ulǵaıǵanyna aıryqsha toqtaldy.

– Bul zań jobasy kezinde Parlament palatalarynyń kún tártibinde, ózge de basqosýlarda uzaq talqylanǵanyn aıta ketý kerek. Biz de qarap otyrmaı, eki jyl buryn qoǵamdyq uıym retinde Bas redaktorlar klýby atynan biraz usynysymyzdy bergen­biz. Árıne, jumys toptaryn­daǵy, Májilistegi talqylaýlar kezinde kóptegen usynys ótpeı qaldy. Degenmen qabyldanǵan jańa zańda oń ózgerister de bar ekenin joq­qa shyǵarmaımyz. Ásirese búgingi kúnniń eń ózekti máseleleriniń biri bolyp otyrǵan qazaq tildi jáne otandyq kontenttiń úlesin 50 paıyzdan 60 paıyzǵa deıin arttyrý kóńil kónshiterlik-aq nátıje. О́z basym bul úlesti 70-80 paıyzǵa deıin ulǵaıtýdy usynǵanmyn. Meniń oıymsha, 60 pa­ıyz degen áli de az. Biraq eń bastysy, seń qozǵaldy. Osylaısha, birte-birte kótere beremiz degen úmitim bar, – deıdi senator.

Bıbigúl Nurǵalıqyzy búgingi kúıip turǵan kontent máselesine dál qazir kóńil bólmesek, ýaqyt óte onyń úlken zardabyn tartýymyz ábden múmkin ekenin aıta ketti.

Zańnyń aty ǵana emes, zaty da ózgerdi

Jylǵa jýyq ýaqyt boıy Par­lamenttiń qos palatasynda talqy­lanǵan zań jobasyn ázirleý ońaı­ǵa soqpaǵany anyq. Osy zań tóńi­re­gindegi bolyp jatqan tartysqa toly jıyn, keńester jaıly aqparat qural­darynan jıi habar alyp otyrdyq. Májilis minberinde, komıtet otyrystarynda, jumys tobynyń jıyn­darynda qarama-qaıshy pikir, ustanymdar da az bolmady. Jumys tobynyń jetekshisi bolǵan Má­jilis depýtaty Janarbek Áshim­janov zańnyń aty ǵana emes, zaty da ózgergenin alǵa tartty. Oǵan qosa engizilgen ózgeristiń birqataryna toqtaldy.

– Májiliste 110 adamnan qurylǵan jumys tobynyń jetekshisi retinde BAQ ókilderi, medıa sarapshylar, azamattyq qoǵam ókilderimen ortaq alańda jumys tobynyń 57 otyrysyn ótkizip, zań jobasyna kóptegen ózgeris pen tolyqtyrý engizdik. Zańnyń aty ǵana emes, zaty ózgerdi dep aıtýǵa bolady.

Aıryqsha atap óterligi, mem­lekettik emes buqaralyq aqparat qural­daryna otandyq kontentti damytý, granttyq qarjylandyrý jaǵy retteletin boldy. Bul óz kezegin­de eldegi medıa keńistigindegi báse­kelestikti alǵa súıreýge tıis.

Sonymen qatar balalar basylymdary men óńirlik gazet-jýrnaldaryn qarjylaı qoldaýǵa basymdyq berilip otyr. Bul óńirlerdegi buqaralyq aqparat quraldarynyń qarjylyq tyǵyryqtan shyǵýyna septigin tıgizip, shyǵarmashylyq básekelesti kúsheıtýge yqpal etedi.

BAQ-ta jarııalanǵan aqparattar boıynsha jeke nemese zańdy tul­ǵalardyń talap qoıý merzimi bir jyl bolyp belgilengeni óz kezeginde jal­ǵan aqparat taratýǵa tosqaýyl qoıyp, aqparattyń shynaıylyǵyna degen talapty kúsheıtpek.

BAQ qyzmetin ózin-ózi retteýge, medıa salany damytýǵa múmkindik berý maqsatynda erikti negizde qurylatyn qoǵamdyq-kásip­tik keńes pen qabyldanatyn jýrnalısterdiń ádep kodeksin de zańnyń kúsheıtilgeni dep aıta alamyz, – deıdi J.Áshimjanov.

Memlekettik tildiń mártebesi artpaq

Sondaı-aq jumys tobynyń jetekshisi J.Áshimjanov Májilis min­berinde depýtattyq korpýstyń taban­dap turyp talqylanǵan taqy­ryp – memlekettik tildegi tele, radıo­baǵ­darlamalardyń apta saıynǵy kó­lemin arttyrý bolǵanyn atap ótti. Ná­­tıjesinde, memleket­tik tildiń kó­le­min 50 paıyzdan 60 paıyzǵa deıin kezeń-kezeńi­men ulǵaıtý belgilenip otyr. Tipti bul mejeni 2025 jyldan bastap – 55, 2027 jyldan bastap 60 pa­ıyzǵa jetkizý kózdelmek.

– Sonymen qatar otandyq tele, radıo baǵdarlamalardyń jáne otandyq avtorlardyń/oryn­daý­shylardyń mýzykalyq shyǵar­ma­larynyń otandyq tele, radıoar­na­lardaǵy kólemin 50 paıyzdan 60 pa­ıyzǵa deıin kezeń-kezeńimen ulǵaıtý jaǵy kózdelmek.

Qoǵamnyń dertine aınalǵan ásirese jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd taqybyryna shekteý qoıyp otyrmyz. Endigide aqparat aıdynynda sýısıd jasaý tásilderi jáne sýısıdke shaqyrý týraly aqparat taratýǵa tyıym salynbaq.

Tele, radıolarda rýhanı keńis­tigimizge sheteldik baǵdarlamalar arqyly synalap enip jatqan «vı­rýstardyń» aldyn alý maqsatynda otandyq tele, radıoarnalar­daǵy sheteldik baǵdarlamalardyń retranslıasııasyn 20-dan 10 paıyzǵa deıin azaıtý belgilenip otyr.

Keıingi kezderi jýrnalıs­ter qaýymy túrli deńgeıde qaýip-qater­ler­ge tap bolyp jatqandyǵyn kóz kórip, qulaq estip júr. Osy olqylyq­tyń aldyn alý maqsatynda atalǵan zań jobasynda jýrnalıs­tiń kásibı qyzmetiniń quqyqtyq kepildikterin qamtamasyz etý jóninde normalar engizildi.

Buqaralyq aqparat quraldary salasyndaǵy zańnamany júıeli túrde jetildirýge baǵyttalǵan zań jobasynda sala qyzmetiniń maqsattary, qaǵıdattary men mindetter naqty bekitildi, – deıdi J.Áshimjanov.

Depýtat zań jobasyn ázirleý barysynda halyqaralyq uıymdar ókilderimen, elshilermen, jýrnalıs­termen, depýtattarmen de arnaıy talqylaýlar uıymdastyrylǵanyn aıtyp ótti.

Parlamentte komıtet tóraǵa­synyń jáne jumys tobynyń mú­sheleriniń qatysýymen EQYU-nyń BAQ bostandyǵy jónindegi resmı ókili Tereza Rıbero hanym bastaǵan delegasııamen de zań jobalaryna qatysty keleli kezdesý ótken eken. Iаǵnı halyqaralyq qoǵamdastyq ókilderi de atalǵan zań jobasyna qatysty ózderiniń qoldaýlarymen qosa naqty usynystaryn aıtqan.

– Parlamenttiń qoǵamdyq pa­latasynyń Almaty qalasyndaǵy kóshpeli otyrysynda barlyq tarap­tyń qatysýymen ashyq talqylandy. Salystyrmaly keste negizgi zań jobasy boıynsha – 200, ilespe zań jobasy boıynsha 43 qabyldanǵan pozısııadan turady. Osy oraıda jumys tobynyń barlyq múshesine, qoǵam ókilderine, jýrnalıster qaýymyna zań jobalaryn talqylaýǵa jáne jetildirýge belsendi qatysqany úshin shyn júrekten alǵysymdy bildirgim keledi. О́ıtkeni bul zań jobasy birinshi kezekte kásibı jýrnalısterdiń kedergisiz jumys isteýine, aqparattyq keńis­tik­tiń ashyqtyǵy men yqpaldy­ǵyn, tıimdiligin arttyrýǵa, aqparat taratýda básekelestiktiń durys baǵytta damýyna, jalpy qoǵamdyq-saıası ómirimizdiń turaqtylyǵy men memlekettik saıasattyń ilgeri jyljýyna áser etetini daýsyz. Bul – Memleket basshysynyń atalǵan zań jobasyn jetildirý baǵytyndaǵy bergen tapsyrmasynyń negizgi ózegi, – deıdi jumys tobynyń jetekshisi, Májilis depýtaty J.Áshimjanov.

Osylaısha, Parlament Máji­lisiniń barlyq komıtetiniń oń qorytyndylaryn alǵan otandyq buqaralyq aqparat keńistigine «mass-medıa» jáne «onlaın-platformalar» degen jańa termınderdiń engizilýine baılanysty Qazaqstan Respýblıkasynyń 4 kodeksine jáne 21 zańyna túzetýler engizildi. Budan basqa, kóptegen jekelegen norma naqtylanyp, zań jobasynyń mazmunyn jaqsartatyn redaksııalyq túzetýler de kórinis tapty.