Taıvannan tabylǵan qundy olja

Ǵylymı issapardyń maqsaty – Taıvannyń ulttyq mýzeı jáne arhıv qorlarynan qazaq tarıhyna qatysty tarıhı derekter men qujattardy izdestirý, anyqtaý jáne elektrondy kóshirmesin alý. Son­dyqtan da issaparǵa barǵan top mú­sheleri shaǵataı, kóne qy­taı, qy­taı jáne aǵylshyn, arab jazýyn­­daǵy qadym qazaq tilderin jetik bilgen zertteýshilerden jasaqtaldy.

Taıvanǵa barǵan zertteý toby Taı­beıde jıi oryn alǵan 5-6 bal­dyq jer silkinisine qara­mas­tan, tabysty ju­mys istep, elge oljaly oraldy. Dáli­rek aıtqanda, Taıvannyń ulttyq mýzeı jáne arhıv qorlarynan XVII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaq dalasynyń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı tarıhy týraly, ıaǵnı Qazaq han­dyǵy men Sın ım­perııasynyń qarym-qaty­nasy, Qazaq eli shekarasynyń qalyp­­tasýy, shekaradaǵy rý-taıpa­­lardyń qo­nystanýy men ár kezeń­degi kóshi-qon tarıhyna qatys­ty bi­regeı materıaldar men qujat­tardy taýyp, elektrondy kóshir­mesin ákeldi. Bul maqalada Taı­van arhıvinen tabylǵan qundy arhıv qujattarynyń bireýine túsindirme jasaı otyryp, onyń arab jazýynan aýdarmasyn el nazaryna usynýdy jón kórdik.

Taıvan Syrtqy ister mınıstrliginiń arhıvinde saqtalǵan no. 910000126 qujat: «Qytaı men Reseı arasyndaǵy qazaqtardyń ıýrısdıksııasy týraly shart» (bir fragmenti)

Belgili sebepterge baılanysty Qy­taı arhıvteri zertteýshilerdiń qo­lyna bermeıtin asa qundy tarıhı qujat­tardyń tabý múmkindigin eskergen zertteý toby birinshi kezekte Taıvan Syrtqy ister mınıstrliginiń arhıvine bas suqty. О́ıtkeni 1861 jyly qurylǵan Sın áý­letiniń Sýnlı Iаmen keńsesi (Syrtqy ister keńsesi) kezinen bastaý alatyn Taıvan Syrtqy ister mınıstrliginiń arhıvterinde kóptegen qundy tarıhı qujat saqtalǵan. Munda kelisimsharttar men erejelerdi qamtyǵan 3000-nan astam arhıv isi, 615 shekaralyq jáne jergilikti jerlerdiń kartalary, 180 000 tomnan astam basqa da qujat bar.

Atalǵan arhıvte Sın áýletiniń Gýan­­sıýı patshasy tusynda (1875-1909, qa­zaq­­tar osy patshany Badyrǵadur dep ata­ǵan) Sın áýleti men patshalyq Reseı arasynda jasalǵan kelisimderdiń túp­nusqasy saqtalǵan. Taıvan Syrtqy ister mınıstrliginiń Taıbeıdegi Gýgýn mýzeıine senip tapsyrǵan Sın Syrtqy ister mınıstrligi arhıvteriniń arasynda uzaq ýaqyt boıy «qatań qupııa» móri basylǵan qujattar ǵylymı aınalymǵa túspeı kelgen. Tek 2001 jyly ǵana Taı­van Syrtqy ister mınıstrligi tarıhı qujattar arhıvin sıfrlyq formatqa kóshirý jumystaryn Gýgýn mýzeıine tapsyrǵan. Osy arhıvterdiń qorlarynda arab árpimen kóne qazaq tilinde jazylǵan asa qundy bes qujat tabyldy. Olar:

1) Qytaı men Reseı arasyndaǵy musyl­­mandardyń saýda jáne azamattyq isteri týraly hattamasy;

2) Qytaı men Reseı arasyndaǵy Tar­baǵataıdaǵy orys kópesteriniń saýda aımaqtary týraly shart;

3) Qytaı men Reseı arasyndaǵy qa­zaqtardyń ıýrısdıksııasy týraly shart;

4) Qytaı men Reseı arasyndaǵy Sháýe­shekti berý týraly kelisim;

5) Qytaı men Reseı arasyndaǵy Sháýe­shekte shekaralyq taqtalardy ornatý týraly konvensııa.

Bul qujattardyń barlyǵy da XIX ǵa­syrdyń 80-90 jyldaryndaǵy Sháýeshek kelisimine baılanysty qazaqtarǵa tikeleı qatysty. Eń mańyzdysy – osy qujattar kóne qazaq, noǵaı (tatarsha), orys, manjýr, qytaı tilderinde hattalǵan. Tabyl­ǵan qujattardyń mátinderi sol kezdegi Reseı ımperııasynyń shekara isteriniń resmı tili – orys tilimen qatar kóne qazaq tili bolǵanyn aıǵaqtap otyr. Qu­jat tiliniń kóne qazaqsha ekendigi mátinde anyq jazylýmen qatar, daý-damaı týyn­daǵanda qazaq tilindegi nusqasy negizge alynatyny arnaıy atap kórsetilgen.

Reseı men Qytaı arasynda jasalǵan 1864 jylǵy Sháýeshek kelisiminen keıin shyǵystaǵy shekara máselesinde sheshimin tappaǵan kóptegen másele qordalanyp qalǵan. Sonyń biri – ata-baba zamanynan beri Barlyq taýyn mekendegen qazaqtar máselesi. Osy taýdaǵy qazaqtardyń týys-týǵany orysqa qaraǵan shekarada qa­lyp, shóbi shúıgin jerlerin tas­tap ketkisi kelmedi. Osy sebepten 1883 jyly qazanda Sın men Reseı ımperııalary arasynda Barlyq taýyna qatysty «Tarbaǵataı ońtústik-batys shekaralyq sharty» jasalady. Osy sharttyń 4-babynda patshalyq Reseıdiń Barlyq taýyn jalǵa alý boıynsha kelesideı kelisim joldar bar:

Qazaqtarǵa 10 jyl jalǵa berilgen Barlyq taýy (qyzyl syzyqtyń ishi, qazirgi Qytaıǵa qarasty Shaǵantoǵaı aýdany men Toly aýdanynyń bir bóligi)

«Burynnan beri Tarbaǵataıǵa qaras­ty jáne Barlyq taýynda ómir keshken qazaqtar Qytaı sheneýnikteriniń basqarýynda bolmaǵan, olarǵa salyq tólemegen. Endi bul shart jasalǵan soń, Barlyq taýy men Tarbaǵataıdyń basqa jerleri Sın patshalyǵyna tıesili bolady, alaıda osy aımaqtaǵy qazaqtardy Reseı jerine kóshirý qıynshylyq týdyrady. Sondyqtan osy kelisim jasalǵan kúnnen bastap Barlyq taýyndaǵy qazaqtarǵa on jyl boıyna Barlyq taýyn­da turýǵa ruqsat etiledi, osy merzim bitken soń, eki el sheneýnikteri arasynda basqasha kelisim bolmasa, Barlyq qazaqtary Reseıge kóshiriledi. Osy on jyl ishinde, qytaı sheneýnikteri qytaı azamattaryn Barlyq taýyna kóshirmeıdi, shekaralyq qaraýyl da qurmaıdy».

1884 jyldyń jeltoqsanynda qol qoıylǵan «Qytaı men Reseı arasyndaǵy qazaqtardyń ıýrısdıksııasy týraly sharttyń» osy zamanǵy qazaqshaǵa aýdaryp shyqtyq. Bul shartta Barlyq taýy­n orysqa qaraǵan qazaq eline 10 jylǵa jalǵa berý týraly mazmun men Bar­lyq qazaqtaryna qatysty áıgili tarıhı oqıǵa tirkelgen. Shartta Bar­lyq taýyna qatysty jer attary men adam attary kezdesedi, mysaly, Eńse Qash­qynuly – 1832 jyly Tarbaǵataıdyń Terisaıryq boıynda dúnıege kelgen Jumyq eli tektileriniń biri; Terisaıryq – Tarbaǵataı aýdany, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy bolys; Manıtý – Baqtynyń ońtústigindegi kóne qaraýyl; Qýjak (mátinde Qojaka) – qazirgi Qytaıǵa qarasty Shaǵantoǵaı aýdanyndaǵy Qýsaq aýyly; Iаmatý – qazirgi Qytaıǵa qarasty Toly aýdanyndaǵy Ja­maty aýyly, t.b. Qazaqtar sol kezdegi Sın memleketin Daı­sın (Uly Sın) dep ataǵan.

Osy shartta shala qazaqtar týraly da aıtylady. Olar Reseıden nemese Or­talyq Azııanyń basqa jerlerinen Qazaq dalasyna qonys aýdaryp, ata jaǵy tatar nemese sart, sheshe jaǵy qazaq bolǵan sýbetnos nemese ata jáne sheshe jaǵy tatar ne sart, alaıda shala qazaq mártebesin alǵan kirme etnos. Olar patshalyq Reseıdiń áskerge alý, alym-salyǵynan qutylý úshin qazaq dalasyna qonys aýdarǵandar. Sol tus­­ta qazaqtardan alym-salyq alyn­baı­tyndyqtan, qazaqtardyń áskerı mindet óteý boryshy bolmaǵandyqtan, qazaq­tardyń ózin-ózi bıleý mártebesi bolǵandyqtan, syrttan kelgen mundaı etnostyq toptar shala qazaq mártebesin alyp, qazaq bolǵan. Ol mártebege qol jetkizý úshin bir qazaq tóresine erip, shala qazaqtardyń bir ýákili Sankt-Peterbýrgke barǵan. Orys patshasy olarǵa arnaýly kýálik te bergen. Shala qazaqtar týraly alǵashqy derekter XVII-XIX ǵasyrlardan bastap kezdesedi. Ol zamanda bul ataýmen orys sarbazdarynyń, kazaktar men qalmaqtardyń urpaǵyn da ataǵan. Shala qazaqtardyń birinshi urpaǵy qazaq tilinde sóıleı bilgen bolsa, ekinshi urpaǵyna úshin qazaq tili ana tilge aınalǵan. Sonymen birge naımandardyń qarakereı rýynyń mámbet eliniń bir tarmaǵy da shala qazaqtar dep atalady.

«Qytaı men Reseı arasyndaǵy qa­zaqtardyń ıýrısdıksııasy týraly shart» mátini:

«Uly Daısın memleketiniń Tar­baǵataıdaǵy kábe ambasy Sı Lýnǵa jáne Sháýeshektiń ejeký tóresi Lıý Kýange; Uly Orys memleketiniń Tarbaǵataıdaǵy konsýly Balqashınnen úkim ettik:

Keńes basy, general Babkov jáne Frıde, úlken Daısın tóresi Shen Taı men qol qoıǵan ýádenama boıynsha, Ba­dyrǵadýr patshanyń toǵyzynshy» jyly jetinshi aıdyń onynshy kúni ıaǵnı toǵy­zynshy aıdyń úshinshi kúni memleket arasyn bólý týraly tómendegideı shartqa qol qoıdy:

Barlyq taýy (V. Obrýchevtiń 1905 jylǵy Jońǵar kartasynan alyndy)

Birinshi, Daısın buqarasy dep bilý kerek: Tarbaǵataı oblysynda qalǵan, buryn orysqa tıesili Jaısańǵa qaraıtyn Terisaıryq eliniń Baıjigit, Saıbolat rýy qazaqtarynyń el bıleýshiniń kandıdaty Eńse Kúshikbaıulyna jáne starshyndary Jırenshe Jýanyshulyna, Eńse Qashqynulyna tıesili 700 úıdi, sondaı-aq ártúrli elderden Jaısańǵa qaraǵan 300 úıdi, jáne Aıagózge qaraǵan Emil men Barlyq elinen dórtýyl, mámbet, kereı, týmataı rýlarynyń starshyndary Jańqa, Qabaq, Ýjakan basqarǵan 800 úıli qazaqtardy, jıyny 1800 úıdi, Daısın ulyqtary óz úkimderine rettep, anyqtap jazady. Eger birneshe on úı artyq nemese kem bolsa, ol úshin sóz aıt­paımyz. Artyǵyn Daısın buqarasy deý kerek. Orys buqarasy dep bilý kerek: myń úıli qazaqtar naıman, qojambet, jáne basqa rýlardan buryn Daısınge qarap, general Babkov pen Daısınniń úlken tóresi Shen Taı memleket arasyn bólgende, orys jaǵynda qalǵan sol qazaqtardy orys ulyqtary óz úkimderine rettep, anyqtap jazady. Eger birneshe on úı artyq nemese kem bolsa, ol úshin sóz aıtpaımyz. Artyǵyn orys buqarasy deý kerek. Eger jaz­ǵy turym orys jerinen Daı­sın jerine Baıjigit, Saıbolat, Kereı jáne basqa rýlardan kóship baryp, ár ýaqytta Daısın memleketinde qala­myz dese, sol qazaqtar týraly bólek ýaǵda etemiz. Bul isten bas tartý kerek: kóshpeli qazaqtardy úıretý úshin, óz yqtııarlarymen bir memleketten ekinshi memleketke kóshpeýge.

Ekinshi, Uly Daısınniń (shekara bó­lýshi arnaýly ulyǵy) tóresi Shen Taıdyń belgilemesi boıynsha, Badyrǵadurdyń to­ǵyzynshy jyly toǵyzynshy aıdyń úshin­shi kúninen bastap (3 qazan, 1883), Barlyq, Emil ózeniniń ońtústigindegi jerlerdi Orys­qa qaraǵan qazaqtardyń kóship júrýine 10 jylǵa jalǵa ýaqytsha beriledi. Bizdiń jerdiń sheti belgili bolady: Qojakadegi 36-obadan, Maıly taýynyń soltústik batysynan qytaıdyń ólshem birligi lımen sanaǵanda Maılyǵa 10 lı jetpeıdi. Onan soń dala jolymen Iаmatýǵa taman saýdager jolyna qytaıdyń ólshem birligi lımen sanaǵanda 40 lı jetpeıdi. Iаmatýdan Tolyǵa jaqyn saýdager jolyna qytaıdyń ólshem bir­ligi lımen sanaǵanda 40 lı jetpeıdi. To­lydan týra Arıaamantýǵa deıin Hoto-ıo-ıń e­gindigine jetpeı, Arıamantýdan Aqsýdyń Emildiń quıǵanynyna deıin, Aqsýdyń quıǵanynan Emildiń sol jaǵa­laýyn jaǵalap 45-oba Manıtýǵa deıin, osy jerlerdi orys ulyqtary qaraıdy. Sonyń ishinde ártúrli qashqyn, jaman nıetti adamdar jáne barymtashylar jasyrynyp júrmeýine, orysqa qaraǵan qazaqtar tynysh ómir súrý úshin Tarbaǵataıdyń kábe ambasy Sı Lýn ózine kerekti aǵashtardy kesip alýyna bolady. Orystyń ulyqtary men qazaqtar buǵan bóget jasamaý kerek. Orys ulyqtary Barlyqtyń tynyshtyǵyn qaraýǵa jáne qazaq isteri týraly barýy úshin, munda orys qazynasy esebinen qora jáne úıler salynady. Badyrǵadurdyń toǵyzynshy jyly toǵyzynshy kúninen bastap 10 jyl ýaqyt bitken soń, ol úı-qoralar jermen birge Daı­sın úkimetine qaıtarylady.

Úshinshi, eger orys jerinde jáne Barlyqta qashyp júrgen Daısınge qarasty jaman nıetti barymtashylar bolsa, orys ulyqtary áskermen us­tap, olardy Daısın ulyqtaryna tap­syrady. Eger Daısınge qarasty jaman nıetti barymtashylar qarsy­lyq bildirip, qashamyn dese, ol ýa­qytta orys áskerleri olardy atady, jáne ólgenine, jaralanǵanyna aryz júrmeıdi. Osylaısha, Daısın ulyqtary áskerlerin jiberip Daısın jerinde orysqa qaraǵandardan jaman nıetti barymtashylar bolsa, ustatyp, orys ulyq­taryna tapsyrady. Eger orysqa qaraǵan jaman nıetti barymtashylar qarsylasyp qashamyn dese, ol ýa­qytta Daısın áskerleri olardy atady jáne ólgenine, jaralanǵanyna aryz júrmeıdi. Eger orysqa nemese Daısınge qaraǵan barymtashylardyń ártúrli mal urlyǵy nemese talaǵany ulyqtarǵa málim bolsa, aıypty bolsa, sol mal ıesin razy qylýǵa shamasy jetpese, starshyn eli men záńgi eli olar úshin qun tóleıdi. Eger starshyn eli men záńgi eli tóleýge shamasy kelmese, bolys eli men úkirdaı eli tóleıdi. Osyndaı úkimdi barymtashylarǵa, olardy jaýapqa tar­tatyn tóresi arqyly orysqa jáne Daı­sınge qaraǵan qazaqtarǵa málim eteıik.

Tórtinshi, orysqa jáne Daısınge qaraǵan qazaqtardyń ár túrli isterin tatýlyqpen bitirý úshin, jyl saıyn kúz maýsymynda syıaz bolady. Saýyrdyń ar jaǵy Ulystyda, Aıagóz mańaıynda, Aıǵyz, Tamda sııaz ótedi. Osy syıazdarda qazaq isteri, saýdagerler men orysqa, Daısınge qaraǵandardyń isi tyńdalady. Qazaq salty men sharıǵat boıynsha, Daısın jáne orys ulyqtary tyńdaýǵa qatyspaıdy, tek sııazdyń tynyshtyǵyn baqylaıdy. Eki jaqtyń bıleri men starshyndary birge jazyp shyqqan isterin Daısın men orys ulyqtaryna tapsyrady. Bitpegen isterin kelesi jyldyń sııazyna qaldyrady. Eger bireý aryz qylyp, eki jyl sııazǵa kelmese, sol isterdi bitken dep esepteıdi. Sondaı úkimdi sııaz tóresi arqyly orystyń jáne Daısınniń qazaqtaryna málim eteıik. Eger kúzdikúni syıazdan basqa sııaz kerek bolsa, ulyqtardyń razylyǵy boıynsha, basqa ýaqytta sııaz ashý múmkinshiligi bar.

Besinshi, orysqa qaraǵan noǵaı, sart, shalaqazaq jáne kirekeshtik etetin qazaq­tardyń Daısınge qaraǵan jerdiń dalasynda malymen turýshylar bolsa, konsýl mekemesi jáne Daısın ulyqtary bergen biletteri bolý kerek. Jalǵa alynǵan jerdiń jaldaý aqysyn Daısın sheneýnikteri belgilengen soma boıynsha alady. Qazaqtyń jataqtary orys jerinen Daısınǵa qaraǵandarǵa qyzmet etý úshin Daısın jerine barsa jáne eki memlekettiń qazaqtary týysqandarymen kórisýge nemese jumys babymen barsa, olarda da bılet bolýy kerek. Eger shynymen bıletsiz ketip jáne buzaqylyq jasamasa, olardy jazalamaý kerek, olar týraly sóz aıtpaımyz.

Altynshy, jataqtar urlaǵan mal satpaý úshin, orysqa jáne Daısınge qaraǵandar olardan satyp alǵany týraly Daısın ulyqtaryna málimdeıdi. Daısınge qaraǵan qazaq jataqtary úı salmaıdy. Sonymen qatar orysqa qaraǵandarǵa Sháýeshekte jalǵa bergen jerdiń mańaıynda qazaq kıiz úıinde turýyna da ruqsat etilmeıdi.

Jetinshi, eger qar qalyńdyǵynan, nemese shóp shyqpaǵandyqtan orysqa qaraǵan qazaqtar ýaqytymen Daısın jerine baramyz dese konsýl arqyly ruq­sat alady. Konsýl Daısın ulyqtarymen aqyldasyp jalǵa alǵan jerdiń aqysyn beredi. Daısın jerine orys jerinen barǵan qazaqtar alymdaryn óz starshyndary arqyly konsýl mekemesine tóleıdi.

Segizinshi, osy úkimdi Daısınshe jáne qazaqsha alty bólek qaǵazǵa jazý kerek, biri Beıszınge, biri Peterbýrgke jiberiledi, biri uly general-gýbernator Kolpakovskııge jiberiledi, biri kábe amban Sı Lýnda qalady, biri Sháýeshektiń ejeký tóresi Lıý Kýanda, jáne biri konsýl mekemesinde qalady. Qazaqsha jazyldy, soǵan ınabat etińiz (senińiz)».

Qoryta kelgende, Taıvan arhıvinen tabylǵan osy bir qujat mazmunynan sol kezeńdegi bóliniske túsken qazaq jerlerin meken etken qazaqtarmen eki úlken ımperııanyń da sanasqanyn kórýge bolady. Qujatta «Qazaqsha jazyldy, soǵan ınabat (senińiz) etińiz» degen tirkes osyny aıǵaqtap turǵandaı. Qujattyń tili qazirgi qazaq tilinen biraz ereksheligi bar. Sondyqtan biz ony «kóne qazaq tili» dep ataýdy jón kórdik. О́ıtkeni Abylaı han kezeńinen XX ǵasyrdyń basyna deıingi qazaq qujattary osy tilmen jazylyp, dástúrli shaǵataı tilinen de erekshelenip, qazaq tiliniń ózindik fonetıkalyq jáne grammatıkalyq erekshelikteri basym boldy. Sonymen qatar qoldanylǵan parsy-arab kirme sózderi negizinen joqtyń qasy. Bir sózben aıtqanda, bul qujattyń qazaq tarıhy men qazaq jazba tiliniń tarıhynda alatyn orny erekshe.

Osy oraıda «Ortalyq Azııanyń tarıhı geografııasy» baǵdarlamasy men «Arhıv-2025» memlekettik jobasy aıasynda elimizge osyndaı kóptegen qundy qujat tabylyp, elektrondy kó­shirmeleri ákelinip, olar qazaq tarıhynyń «aqtańdaq betterin» ashyp, tól tarıhymyzdy tanýǵa ólsheýsiz úles qosyp jatqanyn da aıryqsha aıtqan jón. Osyny eskerip, el úkimeti aldaǵy ýaqytta osyndaı ǵylymı baǵdarlamalar men jobalarǵa bóliner qarjy kólemin ulǵaıtsa, ulttyq tarıhymyz jańǵyra túsetinine senimimiz mol.

Nurlan Kenjeahmet,

О́mirbek Qanaı,

Albına Muratbekova