Qazaq munaıynyń 125 jyldyǵyn atap ótý qarsańynda Kazenergy qaýymdastyǵy tarıhı jetistikke qol jetkizip, elimiz úshin álemdik munaı-gaz salasynyń «Olımpıada oıyndaryn» – WPC Energy kongresin ótkizý múmkindigin jeńip aldy (2023 jylǵa deıin Dúnıejúzilik munaı kongresi dep atalyp kelgen). Bul jetistik Kazenergy qaýymdastyǵynyń Dúnıejúzilik munaı keńesimen (DMK) (2023 jyldan bastap WPC Energy ataýy ózgertildi) kóp jylǵy jemisti yntymaqtastyǵynyń, sondaı-aq el Úkimeti men «QazMunaıGaz» UK AQ qoldaýynyń arqasynda múmkin boldy. Osy oraıda halyqaralyq deńgeıdegi is-sharanyń mán-mańyzy týraly atalǵan qaýymdastyqtyń bas dırektory Álibek Qýantyrovtan surap bildik.
– Elimizdiń 2028 jyly WPC Energy kongresin ótkizý múmkindigine ıe bolýy sózsiz, úlken jetistik. Bizdiń bilýimizshe, Astanada munaı-gaz salasyna qatysty dál osyndaı aýqymdaǵy is-shara tuńǵysh ret ótkeli tur. Ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar kongrestiń elimizde ótýinen nendeı nátıje kútemiz?
– Iá, alǵash ret qazaq jerinde ótkeli turǵan kongrestiń mán-mańyzy erekshe. Bul uıymdastyrý komıtetine osy is-sharany laıyqty ótkizý jáne Qazaqstannyń uzaq merzimdi ınvestısııalar úshin senimdi seriktes ári jahandyq energetıka salasy boıynsha eń mańyzdy sheshimder talqylanyp, qabyldanatyn alań bola alatyndyǵyn álemge kórsetý úshin aıryqsha jaýapkershilikti júkteıdi.
Kongress saıası, ınvestısııalyq jáne ımıdjdik tartymdylyqty arttyryp, elimizdiń álemdik arenadaǵy ornyn nyǵaıtyp, qyzmet kórsetý salasyn, iskerlik týrızmdi, Astana men basqa da óńirlerdiń ınfraqurylymyn damytýǵa mýltıplıkatıvti áser etetinin atap ótken jón. Bul jańa jobalardyń damýyna serpin berip, ulttyq ekonomıkaǵa ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi.
Kongresti qarjylandyrý halyqaralyq demeýshilik qarajatty tartý, delegat oryndary men kórme alańdaryn ótkizý esebinen júzege asyrylatynyn atap ótý qajet. Is-sharadan túsetin barlyq yqtımal paıda qaıyrymdylyq maqsattarǵa, sonyń ishinde Atyraýda Munaı murajaıyn qurý boıynsha áleýmettik jobany júzege asyrýǵa nemese saladaǵy tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynyń el stýdentteri úshin arnaıy bilim granttaryn qurýǵa baǵyttalady.
Dúnıejúzilik munaı kongresiniń formaty aýqymdy iskerlik baǵdarlamany qamtıdy jáne jahandyq salalyq elıtasyna ekologııalyq jaýapkershilik, ESG ınvestısııalaryn jumyldyrý, turaqty damý maqsattaryna qol jetkizý jónindegi Memleket basshysynyń bastamalary men elimizdiń ustanymyn jetkizýge múmkindik beredi.
– Buryn Dúnıejúzilik munaı kongresi Ulybrıtanııa, AQSh, Qytaı, Ispanııa, Qatar, Kanada syndy taǵy birqatar damyǵan elde ótkeni belgili. Ár eldiń ózindik ereksheligi, múddesine qaraı jospary bolatyny da anyq. Elimiz qandaı jospar usynyp otyr?
– Qazaqstan kongress aıasynda 2050 jylǵa deıingi bolashaq turaqty energetıka strategııasyn júzege asyrýǵa, 2060 jylǵa qaraı elimizde kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý maqsatyn júzege asyrýǵa arnalǵan jahandyq forýmdardy ótkizýdi josparlap otyr. Jahandyq gaz ındýstrııasyndaǵy ózekti máselelerge, jańartylatyn jáne balamaly energııa keleshegine, sondaı-aq qazba otyndary men beıbit atom energııasyn paıdalaný máselesine erekshe nazar aýdarylady. Biz Ortalyq Azııa elderi úshin asa mańyzdy energetıkalyq qaýipsizdik pen yntymaqtastyqtyń óńirlik aspektilerin talqylaýdy da josparlap otyrmyz.
Birikken Ulttar Uıymynda akkredıttelgen Dúnıejúzilik munaı kongresiniń ǵasyrǵa jýyq tarıhy munaı-gaz ónerkásibindegi negizgi máselelerdi talqylaýdyń ózektiligin dáleldeıdi.
DMK músheleri dúnıejúzilik energııa óndirý men tutynýdyń 96%-dan astamyn quraıtyn álemniń 60-qa jýyq eli bolǵandyqtan, DMK aıasyndaǵy dıalog ustanymdardy shoǵyrlandyrýǵa jáne kómirsýtek shıkizaty men ártúrli energııa kózin óndirý, óńdeý, saqtaý, ótkizý, sonymen qatar tutynýǵa qatysy bar barlyq el úshin praktıkalyq sheshimderdi pysyqtaýǵa yqpal etedi.
– Qazaqstannyń kandıdatýrasyn qarastyrý kezinde WPC Energy keńesiniń músheleri salanyń joǵary damý deńgeıin, onyń álemdik ındýstrııa úshin mańyzdylyǵyn, elimizdiń belsendiligi men bedelin atap ótken eken. Daýys berý qorytyndysy boıynsha Keńestiń barlyq qatysýshysy Astananyń ótinimin biraýyzdan qoldapty. Dál mundaı senimge qurylǵan seriktestik qaı kezden bastalyp edi?
– Durys aıtasyz, bul – úlken senim ári zor jaýapkershilik. Qazaqstan men WPC Energy yntymaqtastyǵynyń tarıhy týraly aıtatyn bolsaq, 1997 jyly elimizdiń Munaı jáne gaz ónerkásibi mınıstrligi DMK-ǵa qosylý jáne Beıjińde ótken XV Dúnıejúzilik munaı kongresine qatysý týraly bastamasyn kóterdi. Alaıda túrli jaǵdaıǵa baılanysty bul uıymnyń quramyndaǵy qyzmetimiz uzaqqa sozylmady. Biraq keıinirek, 2008 jyly 2 maýsymda Madrıdte ótken Dúnıejúzilik munaı kongresinde Kazenergy qaýymdastyǵynyń bastamasymen Qazaqstan DMK músheligin jańartty, sodan keıin biz DMK belsendi qatysýshylarynyń biri bolýǵa daıyn ekenimizdi málimdedik.
Osy ýaqyt ishinde elimizdiń sarapshylary Dúnıejúzilik munaı keńesiniń iri is-sharalary men otyrystaryna júıeli túrde qatysyp otyrdy, bul olarǵa dúnıejúzilik energetıkalyq kún tártibin «qadaǵalap otyrýǵa», munaı-gaz, energetıka salalaryn damytýdyń qazirgi jaǵdaıy men perspektıvalaryn obektıvti ári tolyq baǵalaýǵa múmkindik berdi.
DMK Qazaqstan ulttyq komıteti jumysynyń alǵashqy kúnderinen bastap uıymǵa qatysýshylardyń oń baǵasyn alǵan birqatar mańyzdy is-sharaǵa bastamashy boldy.
Mysaly, 2012 jyly Qazaqstannyń elordasynda Kazenergy VII Eýrazııalyq forýmy aıasynda DMK, sondaı-aq DMK Atqarýshy jáne Baǵdarlamalyq komıtetteriniń otyrystary ótti. DMK barlyq ulttyq komıtetterimen áriptestik qatynastar ornattyq, birlesken jobalar jasap, ózara tıimdi yntymaqtastyqty nyǵaıttyq.
DMK-men ózara is-qımyl jasaýdyń este qalarlyq sáti EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi aıasynda 2017 jylǵy 5 qyrkúıekte Dúnıejúzilik munaı keńesi kúnin ótkizilýi edi, oǵan DMK Prezıdenti Tor Faeren qatysqan bolatyn. Bul sapar kóptegen iskerlik kezdesý men qyzyqty mádenı baǵdarlamaǵa toly boldy. Bul DMK EXPO is-sharalaryna alǵash ret qatysqanyn jáne bul uıym tarıhyndaǵy shyn máninde mańyzdy sát bolǵanyn atap ótkim keledi.
2018 jyly elordada DMK otyrysyn ótkizýge taǵy da múmkindik aldyq. Onyń jumysyna DMK-ǵa múshe elderdiń ulttyq komıtetteri – OPEK-ke múshe elderdi qosa alǵanda, 30 eldiń iri halyqaralyq salalyq korporasııalary men úkimettik uıymdarynyń ókilderi qatysty. Sol kezde biz DMK tájirıbesine arnaıy ınvestısııalyq sessııalardy uıymdastyrýdy alǵash ret engizdik. Qazaqstannyń ıdeıasy DMK-daǵy áriptesterimizge unady, endi olar DMK-nyń kezekti is-sharalaryn ótkizý kezinde bastamamyzǵa qoldaý kórsetýge tyrysady.
– Halyqaralyq baılanysta kimniń desi basym, bedeli bıik, sonyń sózi ótimdi bolatyny anyq. Bul taraptan alǵanda qanshalyqty aıtqanymyz júrip, usynǵanymyz ótip tur? Elimiz taǵy qandaı jobalarǵa bastamashy boldy?
– Jalpy, Qazaqstan komıteti – eń belsendi ulttyq hatshylyqtardyń biri. Pandemııa kezinde de biz sıfrlyq format arqyly qarqyndy dıalogti júrgize aldyq, ustanymdardy naqtylap, birlesken sheshimder tabýǵa erik-jigerimizdi kórsete aldyq. Jahandyq DMK hatshylyǵy bizdiń taǵy eki bastamamyzdy qoldaǵanyn atap ótken jón.
Birinshisi, DMK alańdaryndaǵy talqylaýlardy baqylaıtyn jáne olardyń aqparattyq alańdarynda DMK músheleriniń ustanymdaryn kórsetetin BAQ pýlyn qurýǵa qatysty. 2022 jyly Almaty jastar forýmy kezinde biz DMK basshylyǵynyń halyqaralyq BAQ jýrnalısterimen birinshi birlesken kezdesýin ótkizdik, olar DMK barlyq is-sharasyna qatysýǵa múmkindik aldy.
Bizdiń ekinshi mańyzdy bastamamyz WPC Energy demeýshiligimen polıtehnıkalyq ýnıversıtetterdiń dúnıejúzilik jelisin qurýǵa qatysty. Bul bastama Almaty jastar forýmynyń nátıjeleriniń biri boldy jáne DMK qoldaýymen álemniń joǵary tehnıkalyq oqý oryndaryn bir energetıkalyq habqa biriktirýdi kózdeıdi. Bastamanyń mańyzdy áleýeti men keleshegi DMK basshylyǵy tarapynan qoldaý tapty. Qazaqstannan bul bastamany júzege asyrýǵa elimizdegi jetekshi tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynyń biri – Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıteti qatysyp jatyr.
Jyldar boıǵy qajyrly da tabandy eńbektiń arqasynda búginde el ekonomıkasynyń munaı, gaz jáne energetıka salalaryndaǵy jetistikteri týraly batyl ári maqtanyshpen aıta alamyz. Qazaqstan dúnıejúzilik energetıkalyq naryqta jetekshi el retinde óziniń mártebesin qamtamasyz etti jáne qazirdiń ózinde álemdik ónerkásip kóshbasshylarymen teń dárejede dıalog júrgizilip jatyr.
Bizdiń elimiz tıimdi ınvestısııalardy tarta aldy, munaı-gaz naryǵyna qatysýshylardyń – memlekettik jáne jekemenshik, otandyq, sheteldik, transulttyq korporasııalar men shaǵyn bıznestiń múddelerin teńestire aldy. Búginde ınnovasııalyq damý, jergilikti qamtýdy kúsheıtý, bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi, qorshaǵan ortany tıimdi qorǵaý, irgeli ǵylymı zertteýler men óndiristik ınfraqurylymdy sıntezdeýdi elimizdegi basym baǵyttar retinde atap ótý kerek.
– Osy ýaqytqa deıin Astanaǵa alys-jaqyn shetelderden qanshama meıman at izin salyp, úlkendi-kishili talaı májilis ótti. Mine, endi kongress ótkeli otyr. Halyqaralyq deńgeıdegi mundaı is-sharalardyń saıası, ekonomıkalyq naqty tıimdiligi nede?
– Birqatar jahandyq ımıdjdik is-sharany sátti ótkizý (AО́SShK sammıtteri, ShYU sammıtteri, EQYU sammıti, IYU sammıti, Azııa oıyndary-2011, Astana ekonomıkalyq forýmy, «Astana» halyqaralyq forýmy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi, Kazenergy turaqty forýmdary, Qazaqstan energetıkalyq aptalyǵy, DMK-2017 Jastar forýmy, EKSPO-2017) elimizdiń álemdik ortalyqtardyń biri retindegi ustanymyn nyǵaıtýǵa yqpal etti. Eger buryn Qazaqstan óńirlik oıynshy retinde qarastyrylsa, qazirgi ýaqytta álemdik qaýymdastyq elimizdi dúnıejúzilik tártiptiń sheshimderine áser etetin jahandyq yqpaldy oıynshy retinde qarastyrady.
Kongresti Astanada ótkizý memlekettiń halyqaralyq bedelin nyǵaıtýǵa, elimizdiń álemdik qaýymdastyqqa yqpaldastyǵyn kúsheıtýge jol ashady, sondaı-aq elimizdiń basqa memlekettermen ınvestısııalyq yntymaqtastyǵyna qýatty serpin beredi.
DMK qyzmet etý jyldarynda jahandyq deńgeıde 31 mańyzdy forým (24 Dúnıejúzilik munaı kongresi jáne 7 Jastar forýmy), álemniń ártúrli elinde júzdegen túrli semınar men mamandandyrylǵan is-shara uıymdastyrdy. Sońǵy onjyldyqta DMK óz damýynyń árbir kezeńinde munaı-gaz salasynda bolyp jatqan úderisterge áser etken ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik, tabıǵı faktorlardy taldap, kórsetti.
О́z kezeginde, DMK qyzmeti álemdegi jaǵdaıǵa, saladaǵy ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń damýyna, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymdardyń jetistikterine, ulttyq ekonomıkalardyń jaǵdaıyna áser etti, ǵylymı-tehnıkalyq jańalyqtardyń keńinen taralýyna jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty jetildirýge yqpal jasady.
Qazaqstan kómirtegi beıtaraptyǵy, klımattyq maqsattar, jańartylatyn energııa kózderin damytý, kómir zaýyttaryn gazǵa kóshirý, gaz ken oryndary men gazdy óńdeý, munaı-hımııa, sýtegi energetıkasy boıynsha bıik maqsattar qoıyp otyr.
Halyqaralyq sala qatysýshylarynyń kúsh-jigerin biriktirý arqyly bul josparlardy shynaıy ári qoljetimdi ete alamyz. WPC Energy Kongresi Qazaqstan energetıkasyn damytý úshin sheteldik sarapshylardyń tájirıbesimen jáne úzdik zamanaýı tehnologııalarmen ulttyq salalyq qaýymdastyqtyń sınergııasynyń tıimdi quraldarynyń birine aınalýǵa arnalǵan.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qýat ÁÝESBAI,
«Egemen Qazaqstan»