Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Astana sammıtiniń ýaqyty jaqyndaǵan saıyn onyń dúbiri de jıileı bastady. Daıyndyq barysyn pysyqtaýǵa baǵyttalǵan otyrys, jıyndar búginde damyl taýyp jatqan joq. Elordada kóshelerdi retke keltirip, sammıt ótetin nysandardaǵy jóndeý jumystary da jandana tústi. Al Uıymnyń qazirgi tóraǵasy retinde Qazaqstan jyl ishinde nendeı sharýany qolǵa alyp, qanshalyqty belsendilik tanyta aldy?
Qazaqstan tóraǵalyǵynyń ereksheligi
Aldymen ShYU-ǵa azdap toqtala ketsek. Bul uıymnyń bastaýynda bes el tur. Iаǵnı 2001 jyly Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Qytaı, Reseı jáne Tájikstannan quralǵan «Shanhaı bestiginiń» bazasynda qurylǵan. Bul elderdiń basshylary alǵash ret 1996 jyly Shanhaıda bas qosyp, Shekara aýmaǵynda áskerı senim sharalaryn kúsheıtý Kelisimine qol qoısa, 1997 jyly Máskeý kezdesýinde Shekaradaǵy áskerı kúshti qysqartý týraly Kelisimge kelgennen keıin bestiktiń jumysy údeı tústi. Araǵa tórt jyl salyp halyqaralyq qaýymdastyqta óńirdegi ózara senim men dostyqty, kórshilik tatýlyq pen túsinistikti tý etken Shanhaı yntymaqtastyq uıymy dúnıege keldi. Búginde Uıym aýqymy keńeıip, Úndistan, Iran, Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyzstan, Pákistan, Reseı, Tájikstan jáne О́zbekstan syndy múshe-memleketter áskerı senim, shekaralyq qaýipsizdik, beıbitshilik máselelerinen bólek, saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, mádenı, aǵartýshylyq, energetıka, transport jáne logıstıka, ekologııa baǵyttarynda da yntymaqtastyqty arttyryp keledi. Iаǵnı Eýrazııanyń basym bóligin alyp jatqan uıym quramyndaǵy elderdiń qarym-qatynasy túrli saladaǵy tıimdi ózara áriptestik dárejesine kóterildi.
Halyqaralyq erejelerge sáıkes, Aýǵanstan, Belarýs jáne Mońǵolııa memleketteri ShYU-ny syrttaı baqylaý mıssııasyn atqarady. Aldaǵy Astana sammıtinde Belarýs baqylaýshylyqtan ketip, uıym quramyna kirmekshi.
Bizdiń el uıymǵa tóraǵalyq etý tizginin byltyr 5 shildede qolyna alǵan, endi bıylǵy 5 shildede tapsyrýǵa tıis. Byltyrǵy 4 shildedegi sammıtte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tóraǵalyqtyń basym baǵyttaryna toqtalǵan bolatyn. Atap aıtsaq, qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý, saýda-ekonomıkalyq baılanystardy arttyrý, energetıkalyq yntymaqtastyqty kúsheıtip, sıfrlyq saladaǵy áriptestik aıasyn keńeıtý, mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy damytý jáne ekologııa salasyndaǵy ózara birlesken áreketti nyǵaıtý.
Elimizdiń tóraǵalyǵy kezinde ShYU aıasyndaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge kóp kóńil bólindi. Iаǵnı óńir qaýipsizdigi men ózara senim o bastan Uıym kún tártibiniń negizgi taqyryptary qataryna kiredi.
Álemdik saıasat pen ekonomıkanyń zamanaýı tendensııalaryn eskere otyryp, Qazaqstan ShYU-nyń betalysyn qazirgi qaýip pen syn-qaterlerge qarsy júzýge kúsh salýdy usyndy. Bul turǵyda elimiz ShYU-nyń «Ádil beıbitshilik pen kelisim jolyndaǵy álemdik birlik týraly» bastamasyn qolǵa aldy. Aýqymy keń bul qujat senim sharalaryn nyǵaıtý qaǵıdattary men turaqtylyqty qoldaý, óńir qaýipsizdigi syndy negizgi aspektilerdi qamtydy.
Sondaı-aq Terrorızm, separatızm jáne ekstremızmge qarsy is-qımyl týraly 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan jańartylǵan yntymaqtastyq baǵdarlamasyn qalyptastyrýǵa úlken mán berildi. Esirtkige qarsy strategııa men ony júzege asyrý baǵytyndaǵy is-qımyl baǵdarlamasy kelisildi.
Al jalǵasyp kele jatqan jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys ShYU-dan aımaqtyq saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýdy jáne jańa ekonomıkalyq kún tártibin ázirleýge múmkindikter ashýdy talap etedi. Múshe-memleketterdiń bar kúsh-jigeri ShYU-nyń 2030 jylǵa deıingi ekonomıkalyq damý strategııasyn tıimdi júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.
ShYU-nyń Investısııalyq qoryn qurý bastamasy – Uıymdaǵy ınvestısııalyq sınergııany nyǵaıtý jolyndaǵy perspektıvalyq tájirıbelik qadam bolmaq. Sebebi dál qazir Uıymdy qarjylandyrý isi birizge túse almaı tur. О́ıtkeni qarjylandyrýdyń ortaq júıesin engizýde áli de ortaq kelisimge tirelip turǵan máseleler barshylyq.
Uıymnyń kún tártibindegi energetıka máselesi de Qazaqstan tóraǵalyǵynyń basym baǵyttarynyń biregeıi sanalady. ShYU energetıkalyq yntymaqtastyǵyn damytý Strategııasyn qabyldaý arqyly energetıkalyq órleýdi qamtamasyz etýge, ekonomıka men ónerkásipti dekarbonızasııalaýǵa úlken mán berilýde. Osy turǵyda ShYU-nyń byltyr Astanada ótken Energetıkalyq forýmynyń qorytyndylary ózara is-qımyldyń odan arǵy keleshek qadamdaryn aıqyndap berdi.
ShYU elderiniń aıtarlyqtaı kóliktik áleýetin eskeretin bolsaq, temir jol, avtomobıl, teńiz jáne áýe joldarynyń ózara baılanysyn qamtamasyz etýdiń mańyzy zor. Osy turǵyda Qazaqstan elderge iri strategııalyq porttar men logıstıkalyq ortalyqtardyń seriktestik jelisin qurýdy usyndy.
Astana sammıtinen ne kútemiz?
Aldaǵy 3-4 shilde kúnderi Astanada Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen ótetin ShYU múshe memleketteri basshylary Keńesiniń otyrysyna 16 memlekettiń basshylary men keıbiriniń Premer-mınıstrleri ózderiniń qatysatynyn rastady. Sondaı-aq 7 halyqaralyq uıym basshylary da Astanaǵa aıaq basqaly otyr. Onyń ishinde BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh te bar.
Shanhaı yntymaqtastyq uıymyndaǵy elimizdiń ulttyq úılestirýshisi Murat Muqyshevtyń aıtýynsha, Astana sammıtine qatysýshylardyń qatary artyp, sondaı-aq uıymdastyrýshylyq aıasy buryn-sońdy bolmaǵan sheńberde órbimek.
– Sammıt alǵash ret dástúrli emes formatta, ıaǵnı múshe-memleketter basshylary Keńesiniń otyrysy jáne «ShYU+» formatyndaǵy kezdesýler túrinde bolady. Árıne Keńes otyrysy tar sheńberde ótkizilmek. Onda uıymnyń kún tártibindegi belgili máselelerden bólek, ishki jumystar da talqylanbaq. Múshe-memleketter basshylary Keńesiniń otyrysyna Úndistan, Iran, Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyzstan, Pákistan, Reseı, Tájikstan, О́zbekstan, Belarýs (múshe memleket mártebesinde) syndy 10 el jáne ShYU-nyń turaqty jumys isteıtin organdarynyń basshylary qatysady. Al «ShYU+» otyrysynyń talqylaýlary negizinen «Kópjaqty dıalogti kúsheıtý – turaqty beıbitshilik pen damýǵa umtylý» taqyryby tóńireginde órbimek. Bul formattaǵy basqosý Mońǵolııa, Ázerbaıjan, Qatar, BAÁ, Túrkııa, Túrikmenstan elderiniń qatysýymen ótedi. Sondaı-aq BUU Bas hatshysy A.Gýterrısh jáne ózge de irgeli halyqaralyq uıymdardyń ókilderi keledi.
Sammıt qorytyndysy negizinde túrli salalar boıynsha 20-dan astam qujat qabyldaý josparlanyp otyr. Negizgi saıası qujat Astana deklarasııasy bolmaq, – deıdi M.Muqyshev.
Astana Deklarasııasynda ShYU-nyń halyqaralyq ózekti jáne óńirlik máseleler baǵytyndaǵy ustanymy aıqyndalyp, Uıymnyń ótken kezeńdegi qyzmeti qorytyndylanyp, ony damytýdyń ári qaraıǵy baǵyttary naqtylanǵan.
Astana sammıtine qatysty taǵy bir aıta keterlik jaıt, Belarýs Respýblıkasynyń Uıymǵa kirýge baǵyttalǵan úsh jyldyq rásimi aıaqtalady. Buıyrtsa, Astana tórindegi otyrysta Belorýssııany tolyq múshelik qabyldaý týraly sheshim qabyldanbaq.
– Belarýsti qabyldaý rásimin bastaý týraly sheshim 2022 jyly Samarqand sammıtinde qabyldanǵan bolatyn. Odan keıin byltyrǵy Nıý-Delıdegi sammıtten beri Belarýs múshe memleket mártebesin alý úshin barlyq qajetti mindettemelerdi oryndady, – deıdi ShYU-daǵy elimizdiń ulttyq úılestirýshisi M.Muqyshev.
Sondaı-aq Memleket basshysynyń usynysyn negizge alyp, ShYU alǵash ret «Ádil beıbitshilik pen kelisim jolyndaǵy álemdik birlik týraly» Bastamasyn qolǵa alǵaly otyr.
– Iаǵnı halyqaralyq qaýipsizdik salasyndaǵy saıası-dıplomatııalyq sharalardyń balamasynyń joqtyǵyna nazar aýdara otyryp, ShYU Ádiletti beıbitshilik formýlasynyń ujymdyq izdeý úderisin bastaýdy usynady.
Uıym sondaı-aq álemdik naryqtardyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, adamdardyń ál-aýqatyn jaqsartý jolynda birlesken kúsh biriktirýge, bilek sybana áreket etýge shaqyrady jáne Jer sharynyń tazalyǵy men qaýipsizdigine ún qatqan jahandyq qozǵalysty jaqtaıdy, – deıdi M.Muqyshev.
Sonymen qatar álemniń barlyq eli bolmasa da, alpaýyttary kóz tigip otyrǵan Astana sammıtinde ShYU-nyń 2035 jylǵa deıingi Damý strategııasyn ázirleý týraly sheshim qabyldanady. Al bul qujatty qabyldaýdyń mańyzdylyǵy jaıynda Memleket basshysy Q.Toqaev Uıymnyń byltyrǵy Nıý-Delıde ótken sammıtinde aıtqan bolatyn.
Qysqasy, Astana sammıti Uıymnyń qurylymy tarıhynyń jańa betin ashqaly otyr. ShYU-nyń áleýetin asha túsý jáne tıimdiligin arttyrý baǵytyndaǵy naqty sharalar keshenin bekitý de kún tártibine qoıylyp otyr.
Bul sharýa da Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynyp, júzege asyrylǵan-dy. ShYU-nyń 2020 jylǵy Máskeý sammıtinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Hatshylyqqa naqty usynystar joldaı otyryp, Uıym jumysyna keshendi taldaý jasaýdy tapsyrǵan edi.
Odan bólek, Memleket basshysynyń bastamasymen bıyl ShYU-da Ekologııa jyly bolyp jarııalanǵan bolatyn. Jarty jyl ishinde ekologııalyq máselelerdi sheshý boıynsha belsendi jumystar júrgizildi. Astanada ótetin sammıtte osy baǵytta da múshe-memleketterdiń birlesken málimdemesi qabyldanǵaly otyr.