Jyldyń eń úzdik ınnovasııalary

Esepte berilgen málimetterge súıensek, keıingi jyldary JI-dy ǵylymı jańalyqtar ashý boıyn­sha paıdalanýda ilgerileýler baıqalady. «DeepMind» kompa­nııa­synyń «AlphaFold» JI júıesi aqýyz qurylymdarynyń 3D úlgi­lerin dál boljaı alady. Son­daı-aq zertteýshiler ǵylymı áde­bıetterdegi úlken kólemdi aqparatty ıgerý úshin JI chat-bottarymen tildik modelderdi qurastyryp, jańa ǵylymı gıpo­tezalardy ashyp jatyr. Jasan­dy ıntellekt salasyndaǵy ınno­vasııanyń qazirgi qarqynmen damýy kelesi salalarda ilgerileýge ákelýi múmkin:● Aýrýlardy dıagnostıkalaý, emdeý jáne aldyn alý;● Jasyl energııa úshin qa­jet tehnologııalardy qurýǵa múm­kindik beretin jańa materıal­dar óndirý;● Bıologııanyń qazirgi túsi­nigin keńeıtetin bıologııa ǵyly­myndaǵy tyń jetistikter;● Adam sanasyn túsinýdegi transformasııalyq sekiris.

Zertteýde búgingi tańda adamdar ınternet pen baılanystyń kidirissiz bolýyn jáne onyń energııany az tutynýyn qalaıtyny atap kórsetiledi. 2030 jylǵa qaraı 6G iske qosylatyn bolsa, atalǵan talaptar odan ári óse­tini anyq. Bul máseleni sheshýde RIS (Reconfigurable Intelligent Surfaces) symsyz baılanysty jaqsartý úshin smart materıal­dar men algorıtmderdi paıdalanatyn jańa tehnologııa bas­ty ról atqarýy múmkin. RIS-tiń betki (surface) qasıetteriniń (magnıttik jáne elektrlik) dına­mıkalyq ózgeristeri arqy­ly tipti qolaısyz ortada da elektro­mag­­­nıt­tik tolqyndardy tara­týǵa múmkindik bar. Bul appa­rat­­­­­tyq platformalardyń negiz­gi erek­­sheligi ártúrli meta­­ma­­­te­­­rıal­­dardy paıdalaný. RIS ener­gııa­ny az tutynyp, elektro­magnıt­tik tolqyndardy dál bas­qarýǵa múmkindik berip, qýat­ty tarat­qyshtardyń qajetti­ligin azaıtady. «Huawei», «Intel» jáne «Samsung» sııaqty kóptegen iri kompanııalardyń bul tehnolo­gııaǵa ınvestısııa bólýi onyń bolashaqtaǵy mańyzdylyǵyn kórsetedi.

Zertteýde berilgen jańalyq­tardyń biri HAPS (High Altitude Platform Stations) – jer betinen shamamen 20 km bıiktikte kóbinese áýe sharlary, dırıjablder nemese ushaqtar túrinde jumys isteıtin platformalar arqyly baılanysty arttyrý. HAPS spýtnıkter nemese jerústi munaralary qamtamasyz ete almaıtyn baılanysty usyna alady. Ol ásirese taýlar, djýnglıler nemese qumdy shól sekildi baılanystyń jetýi qıyn aımaqtar úshin paıdaly bolmaq. HAPS tótenshe jaǵdaılardy basqarý men qor­shaǵan ortany baqylaýda mańyzdy ról atqara alady. Jyldam beıim­delý múmkindigi HAPS-ty tótenshe jaǵdaılarda adamdardyń ómirin saqtap qalýy múmkin qundy quralǵa aınaldyrady. «Airbus Zephyr», «Thales’s Stratobus» jáne «Boeing Aurora» sııaqty jobalar HAPS-tyń kommersııalyq tartymdylyǵyn kórsetedi. Onyń naryqtaǵy boljamdy ósimi 2023 jyldan bastap jylyna 10,4%-dy quraıdy.

Bıylǵy esepte kórsetilgen taǵy bir ǵylymı jańalyq ISAC (Integrated Sensing and Communications) – jerdi qashyq­tyq­­tan zondtaý men baılanys múm­kindikterin bir júıege birik­tiretin tehnologııa. Bul energııany jáne shyǵyndardy ońtaılandyra otyryp, derekterdi bir ýaqytta jınaýǵa jáne taratýǵa múmkindik beredi. ISAC dál pozısııalaý, qorshaǵan ortany kartaǵa túsi­rý jáne ınfraqurylymdy baqy­laý sııaqty jańa qoldanba­lardy jasaýǵa múmkindik beredi. Son­daı-aq bul platforma aýa men sýdyń sa­pa­syn, topyraqtyń ylǵaldy­ly­ǵyn jáne aýa raıyn baqylaı alady.

Qurylystaǵy ımmersıvti jobalaý vırtýaldy shyndyq pen JI kúshin paıdalana otyryp, sáýletshiler men dızaınerler óziniń bolashaq ǵımarattaryn fızıkalyq shyndyqqa barynsha jaqyn etip jobalaýǵa múmkindik beredi. BUU málimetteri boıyn­sha qurylys sektory kómir­qysh­qyl gazynyń 40%-ǵa jýyǵyn shyǵarady. Immersıvti tehnologııalar jobadaǵy problemalardy boljaýǵa jáne dızaındy ońtaılandyrýǵa kómektese alady.

Mıkroorganızmderdi kómir­tekti sińirý arqyly atmos­fera­lyq SO2 deńgeıin baqylaý jáne jahandyq jylynýdy azaıtý úshin paıdalanýǵa bolady. Sondaı-aq bul ádis arqyly otyn, tyńaıtqysh jáne mal azyǵy sııaqty naryqtyq áleýeti joǵary ártúrli ónimderdi shyǵarýǵa bolady. Zertteýshiler gazdardy sińirý úshin kún nemese hımııalyq energııany paıdalanatyn bakterııalar men mıkrobaldyrlar sııaqty mıkroorganızmderdi damytyp jatyr. Bul tehnologııaǵa álemdik ınvestısııa 2022 jylǵa qaraı $6,4 mlrd-qa jetti. «Seam­biotic» (Izraıl), «Alga Energy» (Ispanııa) jáne «Bio Process Algae» (AQSh) sııaqty kompanııa­lar mıkrobty kómirtekti ustaý júıeleriniń kommersııalyq ómir­sheńdigin zertteý úshin qanatqaqty obektterdi qurastyryp jatyr.

Aýyl sharýashylyǵy salasyn­daǵy ǵylymı jańalyq soıa sııaqty aqýyzdardyń óndirisine baılanys­ty. Soıa óndirisi ormandardyń joıylýyna, bıologııalyq ártúr­liktiń joǵalýyna, parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń artýyna ákelýi múmkin. Sondyqtan bir jasýshaly aqýyzdardan, baldyrlardan jáne tamaq qaldyqtarynan alynǵan aqýyz negizindegi mal azyqtary aýyl sharýashylyǵy salasy úshin ekologııalyq ornyqty sheshim bolady. Balamaly aqýyz­dyq mal azyǵy naryqta 2023 jyly $3,96 mlrd-qa baǵalandy. Kelesi onjyldyqta onyń quny aıtarlyqtaı ósip, 2033 jylǵa qaraı $8,2 mlrd-qa jetedi dep boljanyp otyr.

Sondaı-aq CRISPR-Cas9 sııaqty genetıkalyq manıpýlıasııadaǵy sońǵy jetistikter adamdarǵa gen­dik-ınjenerlik organdardy sátti ımplantasııalaý densaýlyq saqtaý salasyndaǵy eleýli alǵa jyljýdy kórsetedi. Zerthanalyq zert­teýlerdegi progress AQSh-tyń Azyq-túlik jáne dári-dármek basqarmasyna (U.S. Food and Drug Administration) eki tiri pasıentke dońyz júregin (2022 jáne 2023 jyldary) jáne bir pasıentke dońyz búıregin transplantasııalaýǵa (2024 jyly) ruqsat etýine múmkindik berdi. Barlyq úsh transplantasııanyń resıpıentteri transplantasııa­dan keıin qaıtys bolǵanymen, tehnologııa damyǵan saıyn zertteý jetistikteri aıtarlyqtaı jaq­sarady dep boljanady.

Qorytyndylaı alǵanda, bıyl­ǵy esepte qamtylǵan zertteý derekteri, statıstıkalyq máli­met­ter men sala mamandary­nyń ǵy­lymı tujy­rymdamalary – tehnolo­gııa sala­syndaǵy jetistik­terdiń adamzat balasynyń ómirine qanshalyqty áser etetindigin anyqtaýǵa múmkindik beretin qundy aqparat kózi.

Marııa JYLQYShIEVA, Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy