Qystyń qamyn jaz oıla

О́ńirde aýyl sharýashylyǵy maqsatynda 10 751,9 myń gektar jer bolsa, shabyndyq jer kólemi 156,4 myń gektardy quraıdy. Kógerip kók­tem kelgeli kók aspandy bult torlap tur. Yl­ǵal mol. Shabyn­dyqtaǵy shóp bitik. Shóp shabýǵa qajetti bar tehnıka kúni buryn tyńǵylyqty daıyndalǵan bolatyn. Bul ba­ǵyt­taǵy kórsetkish – 100 paıyz. Qazir 1 168 shalǵy iske qosylyp, bitik ósken shópti shabý ústinde.

Bıyl óńir shópshileri 791 tyrnaýysh, 758 shóp taılaǵysh, 767 tıegishti paıdalanyp jatyr. Shóptiń shyǵymy da aıta qalarlyqtaı. Tipti keshegi keńes zamanynan qalǵan kópjyldyq ekpe shópterdiń ótken jyldary aıtaqyr bolyp qalǵan oryndaryna da shyqqan. Kóktemdegi qyzyl sý júrip, ylǵal jınal­ǵan oıpań jerler masatydaı qulpyryp tur. Sońǵy jyldary kózden balbul ushqan bozǵanaq, buıyrǵyn, bozjýsan, qońyrjýsan, aqseleý, bıdaıyq, betege, qaraóleń, qulańshaıyr, ızen, aıyraýyq tárizdi tórt túlik mal asa súısinip jeıtin ósimdikter qaýlap ósken. Mal basyn kóbeıtýge bel býyp otyrǵan ýaqytta jańa agroın­novasııalyq salanyń qarqyndy damyp, aıtarlyqtaı ónim alýy, alǵan ónimmen tolaıym eldi qamtamasyz etýi úshin ósimdik sharýashylyǵyn túbegeıli zerttep, onyń ónimdi paıdaly túrlerin tozyp ketken sha­byndyq jerlerge aýystyrýy qajettigi de bar. Jyl ótken saıyn azyq-túlik ónimderine suranys kúrt ósip, baǵasy da jyl saıyn kóterilip keledi. Son­dyqtan jer resýrstaryn tıim­di paıdalaný máselesi nazar­dan tys qalmaýǵa tıisti.

Jetek shanshysań arba ósip shyǵady delinetin quıqaly da qunarly shabyndyqtar az emes. Ásirese bıyl sý jaqsy jaıylǵan Esildiń salalary Aqanborlyq, Taısary, Jabaı, Aqsorań, Jy­lan­dy, Qalmaqkól, Salqynkól, Ashy­ly, Jekeboıaq jaılaýlary qalyń kilemdeı qulpyryp, neshe túrli shóp ósip, kóz jaýyn alyp tur.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqar­masynyń málimetine qaraǵanda, jaýapty naýqanǵa jaqsy ázirlik­pen kelgen Jarqaıyń, Esil, Arsha­ly, Astrahan aýdandarynyń shóp­shileri táp-táýir nátıje kórsetip jatyr. Olar qysqa qajetti shóptiń shırek bóligin shaýyp, maıalap úlgerdi.

– Bıyl shóp óte jaqsy, – deıdi basqarma basshysynyń orynbasary Erkesh Álenov, – Eki jyldyq shóp qoryn erkin jınap alýǵa múmkindik bar. Qazir seriktestikter men sharýa qojalyqtarynyń bas­shy­laryna qara kúzge deıin jat­paı-turmaı shóp jınap alyń­dar dep eskertip jatyrmyz. Shóptiń shyǵymdylyǵy da jaqsy. Demek, tehnıka qýaty az jum­salyp, janar-jaǵarmaıdan da únem­deý­ge bolady. Eń bastysy, shópti ba­laýsa kezinde, nári boıynda tur­ǵan­da jetkilikti etip jınap alsaq, qystan qysylmaıtyn bolamyz.

Qystan qysylmaý degennen shy­ǵady, ótken qystaǵy jemshóptiń qas­qaldaqtyń qanyndaı qat bolyp ket­keni eldiń esinde. Qańtar aıynda jańbyr jaýyp, kógalaly kóp jyl­qy tebinge jaramaı qalǵan kez­de malsaq qaýym barmaq tistedi. Bıyl ondaı ókinishke jol bermeý úshin jalpaq jurt jumylyp shóp ­da­ıyndap jatyr.

– Qystyń kúni shóptiń baǵasy aspandap ketti, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Alpysbaı Tursynbaev. – Jabaǵy, taı bylaı tursyn, qutpan aıǵyr qar tebe almaı qystan kóterem bolyp, áreń shyqty. Bıyl kókten ıip, jerden berip tur. Tek bir áttegen-aıy, jaýyn jıi. Kópeneniń túbine deıin sý ótip, qaraıyp ketip jatyr. Eńbegimiz esh bolmaýy úshin jaýynnyń saıabyr tabar sátin tosyp otyrmyz.

Shópshilerdiń aıtýyna qara­ǵanda, gek­tar berekesi de aıta qa­lar­lyqtaı. Árıne, ár aımaqta árqıly. Degenmen orta­sha kór­set­kishti esepke alatyn bolsaq, Aqmola shópshileri bir gektardan 800 kılo­dan 4 tonnaǵa deıin shóp jınap jatyr.

– Bıyl ómiri shyqpaǵan shóp shyqty, – deıdi Aqkól aýdany Qurylys aýylyndaǵy «Atameken» sharýa qojalyǵynyń basshysy Erlan Qajyǵalıev. – Sońǵy úsh jyl boıy ábden tuıaqkesti bolyp tozyp, shóp shyqpaǵan kópjyldyq ekpe shóp alqabym bar edi, sonyń ózi qulpyryp tur. Qazir árbir ashyq kúndi tıimdi paıdalanýǵa tyrysyp júrmiz. Ol úshin qolda bar tehnıka qańtarylyp turyp qalmaı, júrip turýy kerek. Osydan on jyl buryn MTZ-82 traktoryn alǵan bolatynmyn. Sál toza bastaǵan soń byltyr taǵy bir osyndaı traktor aldym. Shópshiler úshin eń úlken másele qosalqy bólshekterdiń qymbattyǵy. Naýqan dál qarqyn alǵan kezde tehnıkanyń isten shyǵyp qalatyny bar. Bizdiń óńirdegi malsaq qaýym Aqkól qalasyndaǵy tehnıka bólshek­terin satatyn dúkenderge kiriptar. Baǵasy ýdaı qymbat. Shóp daıyndaýǵa mem­leketten arzandatylǵan janar-jaǵar­maı beredi degendi óz basym estip kórmeppin. Sharýashylyqta úsh júz bas iri qara mal bar. Oǵan qosa azyn-aýlaq qoı-eshki. Qazir alty mehanızator jumylyp qysqy mal azyǵyn daıyndap jatyrmyz. Jumys ónimdi bolýy úshin mehanızatorlardyń jaǵ­daıyn jasaý kerek. Qojalyq­ta ju­mys isteıtin adamdardyń aılyq ja­laqysy 300 myń teńge kóleminde. Mal­shylar da osyndaı eńbekaqy ala­dy, jyldyq eńbek demalysy beri­ledi. Býrabaı baý­raıyndaǵy saýyq­tyrý oryndaryna joldama alyp beremin.

Tájirıbeli basshynyń aı­týy­na qaraǵanda, bıylǵydaı ja­ýyn-shashyny mol jylda ónimdi ju­mys isteýdiń óz ádisi bar eken. Máselen, qojalyq basshysy Erlan Edilulynyń aıtýyna qaraǵanda, shóptiń bir oramasy shamamen 300 kılo bolady. Eger tyǵyzdap, arasynda jik qaldyrmaı ábden qysyp býatyn bolsa. Mine, sonda jaýynnan qoryqpaı jumys isteýge múmkindik týady. Al orama 150-200 kılolyq bolyp, arasynda jik qalsa, ylǵal ótip, shóp shirip ketedi. Bul da bir bıylǵydaı jaýyndy-shashyndy jyldary shópshiler eskeretin jaı eken dep ejiktep jazyp otyrmyz. Endigi bir másele, tehnıka­nyń qosalqy bólshekterimen qatar shópti býatyn jiptiń qymbattyǵy.

– Mundaı jip satarmandardyń aıtýlaryna qaraǵanda, alys-jaqyn shetelderden tasymaldanady, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy, – Qajet bolǵannan keıin qymbattaǵyna qaramaı alamyz. О́kinishtisi sol, osyndaı qarapaıym ǵana jipti bizdiń eldiń kásipkerleri nege shyǵarmaıdy eken? Naryqtaǵy barlyq tarap bos emes dep ýáj aıtatyn kásipkerlerdiń qulaǵyna altyn syrǵa dep aıtyp jatqan bazynam. Mine, osyndaı myqty, berik jip shyǵaryńdarshy, shópshiler pyshaq ústinde talap alyp ketedi.

Uıymshyl sharýashylyqta Oraz­­ǵalı Kımıev, Ánýar Iýsýpov, Baýyr­­jan Oryntaıuly tárizdi meha­­nı­­zatorlar kúndik josparla­ryn asy­ra oryndap, jantalasa ju­­mys is­teıdi. Sharýa qojalyǵy­nyń­ aıtýyna qaraǵanda, shóp sa­typ­ kór­me­gen, al Novorybınka aýyldyq okrýgindegi mal súmesi­­­­­­­men kún kórip otyrǵan jalǵyzilikti, áleý­­met­tik jaǵynan az qamtylǵan jan­­darǵa árqashanda kómek qolyn so­za­dy.

– Qaqaǵan qysta jemshóbi taý­syl­­­ǵandar ótinish aıtatyny bar, – deı­di sharýa qojalyǵynyń basshysy. – Elde otyrǵan soń kórshińniń maly tilin tistep ash tursa qalaı kó­mek­tespessiń. Negi­zinde, tórt túlik mal­dyń beıneti kóp ekeni belgili. Eń bastysy, mal azyǵyn der kezinde qam­dap alý. Eger elde otyrǵan biz mal ónimderin meılinshe kóbeıtip, das­tar­qandaǵy yryzdyqty molaıtatyn bolsaq, naryq zańyna sáı­kes básekelestik týyndap, azyq-túlik baǵasy arzandap ketpegenimen qym­bat­taı qoımaıdy ǵoı.

Osy arada sharýashylyq bas­shysynyń bıylǵydaı shóp mol shyqqan jyly eki jyldyq qor jınap alamyn dep otyrǵan umtylysy quptarlyq. Dál bıylǵydaı shóp jyl saıyn bola bere me?

– Bıyl shóp óte jaqsy shyqty, – deıdi Jaqsy aýdanyndaǵy «Sofıa» sharýa qojalyǵynyń bas­­shysy Seıilbek Joldybaev, – Tek shabyndyq jerge jete almaı otyr­myz. Terisaqqan ózeni qat­ty ta­syp, sý saı-salany basyp qal­ǵan. Shabyndyqqa barar jol áli qur­­ǵaǵan joq. Taıaýda birer sharýa qo­jalyqtary shalǵy salyp edi, al­qapty traktordyń tabanymen aıǵyz­dap búldiretin bolǵan soń toqta­d­y. Birer kún tospaqbyz. Jer kep­ken soń kirisemiz.

Mal qoralarynyń mańaıyna úıil­gen qoıanjon maıalardyń qatary kóbe­ıip keledi. Yryzdyq mol jyly ji­ti qımyldap, eki jylǵa erkin je­te­­tin qor jınap alǵanǵa ne jetsin, shi­r­kin?

Aqmola oblysy