Elimiz táýelsizdik alǵan sonaý 90-jyldardyń bas kezinde ádebıetimizge bir top talantty jas keldi. Qoǵamdyq formasııanyń aýysýy aldynda turǵan kúrdeli shaqta «jyl kelgendeı jańalyq sezindirip» kelgen osy býynnyń ishinde jazýshy, fılosof Dıdar Amantaı erekshe kózge tústi. Ulttyq kókjıekti álemdikpen erkin ulastyra bilgen Dıdar qalamynan klassıkalyq formadan bólek shyǵarmalar dúnıege keldi – jańa bir tanymdar, jańa til, Músirepovshe qısyndar bolsaq, «jańa áýen» týdy.
Ádebıetke kelýdiń árkimde ózindik joly bar. Dıdar ádebıetke áý bastan úlken daıyndyqpen kelgen jazýshy. Ulttyq topyraǵy myqty, álemdik rýhanı keńistikte erkin júzip, mádenı-fılosofııalyq kategorııalarmen oılaıtyn ol alǵash kásibı fılosofııalyq bilim alǵan qazaq jazýshysy. Bul bilimi – onyń shyǵarmashylyǵynyń myqty bir irgetasy. Jazýdyń tylsym álemine degen qushtarlyǵy, bálkim, bala kezden atasy Qosylbek («Tóleýtaı aqsaqaldyń nemeresi», «Babalar men balalar», t.b.) pen ájesi Qazızadan («Bir ýys topyraq», t.b.) bastalyp, túptiń túbinde danalyqqa qushtarlyqqa – Almatydaǵy ataqty Polıtehnıkalyq ınstıtýtty tastatyp, Qazaq ýnıversıtetiniń fılosofııa fakýltetine alyp kelgen ol alǵashqy áńgime-novellalaryn stýdent kezinde jaza bastapty. Bul fakýltet jazýshy bolýdy maqsat etken talantty jastyń, bir esepten, dúnıetanymdyq irgetasyn qataıtyp, bilim aıasyn keńeıtetin, ár oqıǵa-qubylystyń mánin, ómir mánin uǵynýǵa umtylý daǵdysyn egetin bolýy kerek, al ýaqytty sezinýi erekshe. Týǵan ádebıetiń bar, álem bar, ózińe deıingi jaqsy úlgilerdi oqı, sińire, zerdeleı kele ózgeshe jazýǵa sanaly túrde osy kezde bel baılaǵandaı. Bálkim, sondyqtan da onyń shyǵarmashylyǵy – «kóz aldymyzdaǵy qoǵamnyń keskin-kelbeti, Nısshe aıtyp, Engels qostaǵan metafora tárizdi, kóshe kezip júrgen ýaqyttyń sanamyzda qalyptasqan obrazy, enshimizdegi mezgil, osy shaq, basymyzdaǵy turmys-jaǵdaı, dáýren, oı-sanamyz qabyldaǵan modýl, bylaısha aıtqanda, kezeń kórinisi, dáýirimizdiń keıpi».
«Maıdaqońyr» kitabynyń – «P.S. Post Skriptum» alǵashqy blogi on jeti novelladan turatyn jáne basqa da qaı-qaısysynan zııalylyq esip, oqyrman janyna jaryq túsiretin áńgimelerinde «kóshe kezip júrgen ýaqyttyń» sanadaǵy beınesi bar – ýaqyt atmosferasy, zamandastarynyń ańsar-murattary sondaı bir bekzattyqpen beınelenedi. Jazýshy keıipkerlerimen birge shildede ystyq qalada, taýly-tasty, «qasqyr quıryq qaraǵaıly» ormanda ómirdiń árbir sátiniń qaıtalanbastyǵynan mán-maǵyna izdep, nebir sezimder men sezinýler, kútpegen fınaldar men tujyrymdar kaleıdoskobynda aınalady; oqyrman olar – myna dúnıe-jaryqqa shyńǵyryp kelip, shyrqyrap ketetin pendelerdiń jan dúnıesindegi arpalystardy, kúrdeli qarym-qatynastardy, qýanysh, ókinish, jeńis pen jeńilisteriniń dámin birge sezinedi.
Dıdar jazýdyń bıik shyńy – poetıkalyq proza dep esepteıdi. Poetıkalyq prozadaǵy ishki (astar) oıdyń beıneliligi avtor oı-seziminiń ashyqtyǵynan týyndaıdy, ony jetkizýdiń negizgi formasy avtorlyq dildik-pálsapalyq sentensııalardyń kúrdeli mán-tujyrymdamalary bolyp shyǵady. Dúnıe-ǵalam men ondaǵy adamnyń bolmysyn qara sózdi jyrǵa aınaldyra zerdeleıtin jáne erkindikti súıetin avtor – oqyrmanǵa baǵyt-baǵdar siltemeı, jol kórsetpeı, aqyl aıtpaı, keńes bermeı, tárbıelemeı, kerisinshe, bostandyq, erkindik, qalaý quqyn alǵa tartýdy maqsat etedi. Oqyrmanyn muńǵa bóleı otyryp izgilikke, jaqsylyqqa, jaryqqa jeteleıdi.
Dıdardyń oqyrman kókjıegin ulǵaıtyp, keńistigin ashatyn mátinderi mýzyka sııaqty. Basy artyq eshteńe joq, mátinder tyǵyz, óte tyǵyz, «sóz – naqty, sóılem – yqsham, áreket – anyq». Qorǵasyndaı aýyr oılardy qaýyrsyndaı jeńil, kúrdeli de qarapaıym jetkizetin «Maıdaqońyr» kitaby da jazýyndaǵy ártúrli strategııalardy baǵamdatady. Bir atap aıtarlyǵy, Dıdar shyǵarmashylyǵy – ashyq shyǵarmashylyq, ol óziniń esseleri men suhbattarynda, tipti kórkem shyǵarmalarynda osy strategııalaryna, óziniń jazý tehnologııasyna jol nusqaıdy. Munyń ózi keı-keıde siz túıgen, ózińizshe uqqan maǵynalardyń kúlin kókke ushyrady. Sosyn siz bıikke talaptanǵan ólermen alpınıst sııaqty ózińiz dittegen shyńǵa shyǵýǵa qaıta qamdanasyz. О́ıtkeni Dıdar shyǵarmashylyǵy kózge urmaıtyn pálsapalyq qurylymymen jáne jasampaz suhbattastyq sıpatymen daralanady – kórkem sóz ben fılosofııanyń sımbıozy. Endi «Kózińnen aınaldym».
Sábıdiń top-top basyp shyǵyp, eń sońynda kúlimsiregen aıaýly júzimen qaraǵanyna deıin toqtaýsyz túsirip turǵan obektıv. Osy obektıvte – bir mezgildegi qat-qabat sezim, qat-qabat ahýal, qat-qabat oı, qat-qabat tarıh. Oqıǵalar, eger ony oqıǵa dep aıtýǵa kelse, ótip jatqan qımyl-qareketter operator obektıvine túsip tur. Jáne bul jansyz kadrlar emes, óte jandy, dili, tarıhy bar kadrlar. Búgingi kúrdeli adam janynyń áýeni, óz túp-tegine degen saǵynyshy, qan-qazynasyn izdep-tabý qareketteri. Birneshe maǵynalyq qabatty áńgimede erekshe bir áýen, ǵasyrlar qoınaýynan jetetin áldebir arhetıpter jáne ulttyq jady bar. Sondyqtan da áńgime aıaqtalǵanda oqyrman tutas bir ǵasyrlardan ótip kelgendeı sezimde qalady. Bul jalpy Dıdar shyǵarmashylyǵyndaǵy erekshe bir sıpat jáne muny qalaı sezinip-qabyldaý, árıne, oqyrmannyń rýhanı tájirıbesine baılanysty. Avtordyń ózine júginsek, bul áńgime – tekst týraly fılosofııa kórinisi. «Álem – tekst. Operator balanyń kórýi, kózqarasy arqyly álemdi túsindirip jatyr. Sonymen qatar «Kózińnen aınaldym» – poezııa, óleń, jyr...». Avtor shyǵarmashylyǵynda ár sóılemdi mýzykaǵa aınaldyrǵan estetıkasynyń dóptigi shynynda da tula boıyńdy shymyrlatady. Qazaq ádebıetine qandaı jańalyqtar ákelýge bolady degen joldaǵy sanaly izdenisterdiń nátıjesi.
Dıdardyń qorǵasyndaı aýyr oılarynyń úp etken qaýyrsyndaı jeńil qabyldanatyny shyǵarmalarynyń atmosferasyna baılanysty. Jeke oqyrmandyq tájirıbeden aıtqanda, shyǵarma atmosferasy tabylsa sıýjet, negizgi tin sanalatyn tartys, obrazdy izdep otyrmaısyz. Fılosof jazýshynyń tanymynda «atmosfera – shyǵarmanyń jany. Kez kelgen ónerdiń, ónerpazdyń muraty – sondaı bir názik dúnıe – atmosferaǵa jetý (Osy tusta shamaly erte dúnıe keshken rejısser, Dıdardyń dosy Qaırat Súgirbekov spektaklderi de eske túsedi). Atmosferany stıl týdyrady. Stıl kóp oqyp, kóp jazǵannan qalyptasady. Jazý úshin oqý kerek. Atmosferasyz kitap – óli týyndy». Ol kórip jazady. Bolmaǵan, bastan keshpegen nárseni prozasynda jazbaıdy. Qaharmanymen tanystyrmaıdy, eshqaısysyna minezdeme bermeıdi, ony qareketin kórip, minez-qulqynyń qyr-syryna qanyǵyp, keıin ózińiz tanyp alasyz. Dıdardyń stıli, ulttyq topyraqtan qunar alǵan beıneli kórkem sózi de jeke zertteýlerdiń obektisi bolýǵa kerek. Qysqa nemese áredik jarty ne bir betti alatyn sóılemderi ishki yrǵaqqa qurylady. Bul rette ol kórkem de baı tilimizdi túrlendirip, jańa maǵyna berip te kórkeıte túsedi.
Qoǵamnyń sıkldik damý jolyna qaraǵanda, ónerde, ıaǵnı ádebıette de sapalyq ózgerister shamamen otyz-elý jyl aýqymyn qamtıdy eken («elý jylda el jańa»). Dıdar rýhtas dosy Ámirhan Balqybek týraly «Men kórgen Enkıdý» («Gılgemash» eposynyń keıipkeri) essesinde «Meniń alǵashqy áńgimelerimdi trolleıbýstarda oqyp, qatty tańǵalyp kelgeni bar» deıdi. Osy oraıda 90-jyldar, Dıdardyń torkóz qalyń eki dápterge jazylǵan «Totyqus tústi kóbelek» atty alǵashqy romanyn oqyǵanda osyndaı sezimdi men de bastan keshkenim eske tústi. Sodan beri otyz jyldan asa ýaqyt ótipti. Shyǵarmashylyǵyn tutastaı qarastyrǵanda, ádebıetimizge jańa estetıkalyq túzilister, demek, jańa estetıkalyq sezimder, janrlyq-stıldik erekshe transformasııa ákelgen sýretker Dıdar Amantaı búginde ádebıetimizdiń kórnekti ókiline, úlken tulǵaǵa aınaldy. Bul rette shyǵarmalary álemniń on bes tiline aýdarylǵan, shetel oqyrmandarynyń da joǵary baǵasyn alǵan jazýshynyń áńgime, novellalary, mádenıet qubylysy bolǵan «Gúlder men kitaptar», «Men sizdi saǵynyp júrmin», «Jaryq joly», taǵy da basqa roman-povesteri; «Ahmet Baıtursynov. Til muraty. Bolmys fılosofııasy» esse zertteý kitaby, Muhtar Áýezovtiń epopeıasyn zamanaýı taldaıtyn «Abaı joly»: atmosfera jáne stıl» kólemdi essesi, búgingi ádebıet tynysyna sergektikpen jazylǵan aǵa-qatarlas áriptesteri, talantty jastar týraly kóptegen maqalalary, taǵy da basqa mádenıettanýshylyq, ádebıettanýshylyq san jetpes esseleri men suhbattary ádebıetimizdiń qunarly qazynasy hám oqyrmanǵa zamanaýı bilim kózi.
Sýretker, fılosof Dıdar Amantaı – izgiliktiń jarshysy. Uly gýmanısterdiń izin jalǵastyrýshy. «Keıde, biz, qalam ustaǵan halyq, sham jaǵyp, top bastap ketip bara jatqan joqpyz ba, dep oılaımyn, aldymyz tas qarańǵy, sońymyz – jap-jaryq. Izdegen aqıqat nury túnektiń ar jaǵynan sáýle túsiredi, baǵytymyzdy sol belgige qarap túzetemiz – alystan keledi. Qatelesýimiz múmkin emes, adasýǵa ruqsat joq... Izgiliktiń sáýlesin shashqan qalam toqtamaıdy, boıynda halyqtyń kúshi bar...».
Ádebıetti taǵdyry etken sýretker oqyrmanyn kisilik mektebinen ótkizip, jasampazdyqqa bastaıdy. «О́nerde kisilikten basqa maqsat joq». Parasatty kórkem sózi, qýatty úni búgingi qoǵamǵa, aqjoltaı jas býynǵa asa qajet Dıdardyń qunarly da rýhty, qýatty, zamanaýı bıik talaptarǵa meılinshe jaýap beretin «Maıdaqońyr» formasynda usynylyp otyrǵan shyǵarmashylyǵy Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa ábden laıyq.
Álııa BО́PEJANOVA,
Almaty