Fransııanyń bas shahary Parıjde XXXIII jazǵy Olımpııa oıyndary bastaldy. Osy joly jarystyń ashylý saltanaty ádettegideı alyp stadıonda emes, tabıǵat aıasyndaǵy taza aýada ótti. Qaıyqqa mingen atletter Sena ózeni boıymen Aýsterlıs pen Iensk kópirleri arasyn júzip ótti. Sol aralyqta el astanasynyń biraz kórikti jerlerin aralap, tamashalaýǵa múmkindik týyndady. Qazaqtyń kók baıraǵyn ustap shyǵý baǵy boksshy Aslanbek Shymbergenov pen jeńil atlet Olga Safronovaǵa buıyrdy. Jerlesterimiz Japonııa, Iordanııa jáne Kenııanyń sporttyq delegasııalarymen bir qaıyqqa jaıǵasty. Áıgili Eıfel munarasynyń dál aldyndaǵy Trokadero alańynda ótken saltanatty is-shara barysynda keremet konserttik jáne shoý baǵdarlamalar uıymdastyryldy. Jarysty Fransııanyń prezıdenti Emmanıýel Makron ashsa, alqyzyl alaýdy jelmen jarysqan jelaıaq Marı-Joze Perek pen dańqty dzıýdoshy Teddı Rıner tutandyrdy.
28 jyldan keıingi medaldyń syńǵyry
Shamamen osydan bir aı buryn «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Júldesiz 28 jyl» degen taqyrypta maqala jaryq kórgen edi. Sol saraptamada biz 1996 jyly Atlantada alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda otandyq nysana kózdeýshilerimiz úsh júlde alǵany týraly aıta kele sol kezden beri birde-bir ǵalamdyq dodada daralana almaǵanymyz jaıynda ashyna jazǵan edik. Bıyl sol sátsizdiktiń seńi buzyldy. Parıjde Qazaqstan quramasynyń qorjynyna alǵashqy medaldy salǵan – dál sol sport túriniń ókilderi. Quramynda Aleksandra Le men Islam Sátpaev syndy mergenderi bar Qazaqstan komandasy pnevmatıkalyq myltyqpen 10 metrlik qashyqtyqtan atýdan «kishi» fınalda Germanııany 17:5 esebimen oısyrata utyp, qola medaldy enshiledi.
Shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan soń jeńip alǵan júldeniń de jóni bólek bolady eken. Oǵan jankúıerlerimiz kádimgideı qýanyp qaldy. Al osy jarystyń bas júldesin qytaılyq Hýan Iýıtın men Shen Lıhao oljalasa, Ońtústik Koreıanyń oǵlandary Kym Djı-hen men Pak Ha Djýn kúmispen kúpteldi.
– Shynymdy aıtsam, qazir qýanyshymda shek joq. Osy jattyǵý boıynsha shákirtterimniń medal alatynyn aldyn ala sezgen edim. О́ıtkeni Aleksandra men Islamnyń aıaqalysyn kórip júrmin. Ekeýi de álemdik deńgeıde júldege talasa alatyn sportshylar ekenin áldeqashan dáleldegen. Olar Azııa chempıonaty men Álem kýbogi kezeńdik saıystarynda dál osy baǵdarlama boıynsha únemi fınalǵa shyǵyp júrgen. Tek sońǵy sátte sáttilik joldas bolmaı júrdi. Al bul joly kózdegen maqsatymyzǵa qol jetkizip, kóńilimiz bir marqaıyp qaldy, – deıdi Qazaqstan ulttyq quramasynyń bas bapkeri Olga Dovgýn.
Esterińizde bolar, 1996 jyly Atlanta Olımpıadasynda Sergeı Belıaev eki ret jeńis tuǵyryna kóterildi. Ol 50 metrlik qashyqtyqtan jatyp atýda kúmis medaldy ıelendi. Odan keıin Belıaev úsh qalypta atýda da dál sol nátıjeni qaıtalady. Vladımır Vohmıanın 25 metrlik qashyqtyqtan tapansha atýda qola medaldy moınynda jarqyratty. Bul onyń Olımpııa oıyndaryndaǵy ekinshi júldesi edi. Sodan tórt jyl buryn Vohmıanın Barselonadaǵy básekede TMD quramasy sapynda úshinshi orynǵa taban tiredi. Mine, endi arada 28 jyl ótkennen soń quralaıdy kózge atqan mergenderimiz sátsizdiktiń seńin buzyp, óz kórermenderin qatty qýantty.
Jaqsylyqtyń armany, Eldostyń erligi
Kóp keshikpeı dzıýdoshylardyń dodasy bastaldy. 60 kg salmaq dárejesinde el namysyn Eldos Smetov qorǵady. Negizi dańqty balýannyń osy joly Olımpıadaǵa barýynyń ózi muń boldy. Elishilik jarystyń ózinde oǵan básekeles bolýǵa jaraıtyn eki birdeı saqa sportshy tabyldy. Tipten, Nurqanat Serikbaev pen Maǵjan Shamshadın sońǵy sátke deıin olımpıadalyq reıtıngte Smetovten joǵary turdy. Sol sebepti de ulttyq qurama bapkerlerine «tórtjyldyqtyń basty dodasyna osy úsheýiniń qaısysyn aparsaq» dep bas qatyrýlaryna týra keldi. Sodan dzıýdo salasynyń basy-qasynda júrgen mamandar olardy ózara kúrestirýdi qup kórdi. Astanada ótken tartysta Eldostyń asyǵy alshysynan tústi. Ol Nurqanatty da, Maǵjandy da eńserip, Parıjge jol tartty.
Fransııanyń bas shaharynda biz múldem basqa Smetovti kórdik. Burynǵydaı bas-kózsiz alǵa umtylǵan ekpindi shabýyl joq. Eseıgen Eldos ár qımylyn tek eseppen ǵana jumsady. Aqyryn júrip, anyq basty. Kóbine-kóp qarymta shabýylǵa júgindi. Ár beldesýde qarsylasynyń bosańsyǵan sátin kútti. Sol mezette ǵana arystansha atylyp, astyrtyn josparyn júzege asyrdy. Parıj tatamıindegi bastapqy básekelerde jastar arasyndaǵy Eýropa chempıony, belgııalyq Tornıke Sakadeýo men qurlyq birinshiliginiń kúmis júldegeri, ýkraınalyq Dılshod Holmatovty qapy qaldyrsa, shırek fınalda Iаn Iýn Veımen kúsh synasty. Taıpeıdiń ókili de azýly edi. Onyń Tokıo Olımpıadasynyń fınalısi, álem chempıonatynyń eki dúrkin júldegeri, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy degen ataǵy bar. Sonymen qatar Iаn qazirgi kezde dúnıejúzilik reıtıngte kósh bastap tur. О́te saýatty taktıka qurǵan Smetov dál sol dúldúldi básekeniń aıaqtalýyna týra bir mınýt qalǵanda «vazarıge» túsirdi.
Jartylaı fınalda Ǵalymjan Jylkeldıevtiń shákirtin Fransısko Garrıgos kútip turdy. Ispanııa dzıýdoshysy da – kópti kórgen kókjal. Ol – 2021 jylǵy álem chempıonatynyń qola júldegeri, 2023 jylǵy álem chempıony, Eýropa birinshiligine úsh altyn jáne úsh qola medaldy moınynda jarqyratqan saqa sportshy. Sonyń aldynda ǵana Garrıgos Japonııanyń juldyzy Rıýdzıý Nagaıamany qylqyndyryp tastap, esinen tandyrǵany taǵy bar. Biraq Pıreneı túbeginen kelgen tarlan Eldostyń aldynda dármensizdik tanytty. Qazaqtyń qaısar uly onyń da tas-talqanyn shyǵardy.
«Er kezegi – úshke» dep atam qazaq tegin aıtpaǵan ǵoı. Buǵan deıin Smetovtiń Olımpııa oıyndarynda eki ret jeńis tuǵyryna kóterilgenin jankúıerler jaqsy biledi. 2016 jyly jalyndap turǵan 24 jasynda ol Rıo-de-Janeıroda kúmis medaldy ıelendi. 2021 jyly julqynyp turǵan 29 jasynda Tokıoda qolany qanaǵat tutty. Mine, endi úshinshi márte bas júlde úshin talasý múmkindigine ıe bolyp otyr. Qandasymyz ol múmkindikti qalt jibergen joq. Fınalda óz elinde, óz jerinde, óz kórermenderiniń kóz aldynda Fransııanyń maqtanyshy, Tokıo Olımpıadasynyń qola júldegeri, Eýropa chempıony Lýka Mheıdzeni alyp urǵan qazaqtyń ór minezdi óreni Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy atandy. Bul ataqqa Eldos 32 jasynda qol jetkizdi.
Dál osy sátti Alash jurty tabany kúrekteı 44 jyl kútken edi. Kúres túrlerin serik etken qazaq balýandary alǵash jáne sońǵy ret 1980 jyly Máskeýdegi oıyndarda altyn tuǵyrdan qol bulǵady. Kelmeske ketken alyp ımperııanyń bas shaharynda grek-rım kúresi sheberleri Jaqsylyq Úshkempirov pen Shámil Serikov atoı saldy. Sol kezde Jaqsylyq aǵamyz jeńis tuǵyrynda «Bizden keıin qazaqtan Olımpıada chempıondary kóptep shyqsa ǵoı...» dep jylap turyp aıtqan edi. Iá, odan keıin Alash topyraǵynan apaıtóster kóptep shyqty. Tórtjyldyqtyń basty dodasynda kúmispen de kúpteldik, qolaǵa da qol sozdyq. Biraq kópke deıin bas júlde buıyrmady. Mine, endi araǵa 44 jyl salyp, Alash jurtynyń asqaq armany oryndaldy. Eldos Smetovteı dara týǵan tulǵa Parıjde qarsy kelgenderdi alyp ta, shalyp ta jyǵyp, Olımpıada chempıony atandy. Bul – Qazaqstan dzıýdo tarıhyndaǵy Olımpııa oıyndarynyń alǵashqy altyn medali!
Marapattaý rásiminen keıin el maqtaǵan Eldos: «Múmkin emes eshnárse joq. Soǵan kózim jetti. Eger nıet bolsa, bárin de jeńýge bolady. Bári de qoldan keledi eken. Jaqsylyq Úshkempirov atamyzdyń armany oryndalyp, jekpe-jek túrlerinen qazaqtan Olımpıada chempıony shyqty. О́te qýanyshtymyn», dep til qatty.
El maqtaǵan Eldostyń erligin qaıtalaýǵa Ábıba Ábýjaqynova da bir taban jaqyndady. Qazaqtyń qaısar qyzynyń sońǵy kezderi ózi qatysqan jarystardyń túgelge derliginen oljaly oralǵanyna dúıim jurt kýá. Ol 2022 jyly Ulanbatyrdaǵy Grand-Slemde – qola, Astanadaǵy Azııa chempıonatynda – kúmis, Tashkenttegi álem chempıonatynda – qola, Abý-Dabıdegi Grand-Slemde – qola, 2023 jyly Almadaǵy Gran-prıde – altyn, Parıjdegi Grand-Slemde – qola, Tbılısıdegi Grand-Slemde – qola, Hanchjoýdaǵy Azııa oıyndarynda – kúmis, 2024 jyly Odıvelastaǵy Gran-prıde – qola, Bakýdegi Grand-Slemde – qola, Tashkenttegi Grand-Slemde – kúmis, Antalııadaǵy Grand-Slemde – qola jáne Tashkenttegi álem chempıonatynda qola medaldy ıelendi. Baıqasańyzdar, 2022 jyldan beri qandasymyz 12 reıtıngtik jarysta jeńis tuǵyryna kóterildi. Bıyldyń ózinde Ábýjaqynova ózi baq synaǵan alty halyqaralyq dodalardyń beseýinde atoı saldy. Ondaı turaqtylyǵymen elimizdiń birde-bir dzıýdoshysy maqtana almaıtyny anyq. Sol sebepti de qazaq jankúıerleri Ábıba Parıjde de atoı salady dep úmittendi.
Jarysty Ábýjaqynova jaqsy bastady. Izraıldik Shıra Rıshonıdi taktıkalyq turǵydan utsa, taıpeılik Lın Chen-Haony 17 sekýndta alyp urdy. Shırek fınalda ıspanııalyq Laýra Martınes Abelendamen teń dárejede aıqasyp jatyp, abaısyzda onyń «qaqpanyna» túsip qaldy. Eýropa chempıonatynyń qola júldegerinen aıqyn utylsa da, Ábıbaǵa degen senimimiz seıilgen joq. О́ıtkeni turymtaıdaı qyzdyń boıynda ójet minez ben qaısarlyq bar. Sol qasıetteriniń arqasynda ol talaı dúbirli dúrmekte daralandy. Iá, jarystyń jalǵasy jaman bolǵan joq. Jubanysh beldesýinde paragvaılyq Garbrıela Narvaesti «osaekomı» ádisine salyp, ıaǵnı tatamıde 20 sekýnd tyrp etkizbeı ustap, taza jeńdi. Sodan qola medal úshin tartys bastaldy. Qarsylasy – Tara Babýlfat. 18 jastaǵy Shvesııanyń jas juldyzymen aıqasqan Ábýjaqynovany biz múldem tanymaı qaldyq. Ol tym bosań shyqty. Sylbyr qımyldap, tizgindi qarsylasyna berip qoıdy. Skandınavııa túbeginen kelgen sulý ol múmkindikti qalt jibermeı, bizdiń qyzdy qapy qaldyrdy. Nátıjesinde, jeńis tuǵyryna kóterilýge tıis Ábıba besinshi orynda qalyp qoıdy. Asa jeńil salmaqtyń bas júldesin japonııalyq Nasýmı Sýnoda jeńip aldy.
Ǵusmannan Ǵusmanǵa deıin
HH ǵasyrdyń 50-60 jyldary Ǵusman Qosanov esimdi myqty sportshynyń bolǵanyn óz qaraqty jankúıerler jaqsy biledi. Qysqa qashyqtyqqa júgirýde ol aldynda jan salmaı, talaı rekordtyq kórsetkishke qol jetkizdi. Keńes odaǵy chempıony boldy, KSRO halyqtary Spartakıadasynda kúmis aldy, talaı dúbirli dodalarda daralandy. Semeı oblysy týmasynyń mańdaıyna qazaq jastary arasynan shyqqan tuńǵysh Olımpıada júldegeri ataný baqyty buıyrdy. Atap aıtsaq, 1960 jyly Rım Olımpıadasynyń quramynda Ǵusman Qosanov poltavalyq Leonıd Bartenev, bakýlyq Iýrıı Konovalov jáne lenıngradtyq Edvın Ozolın syndy sportshylary bar KSRO quramasy 4h100 estafetasynda kúmis medaldy moıyndaryna ildi. 1965 jyly qos qazaq Qosanov pen Ámın Tuıaqov jáne Ozolın men Nıkolaı Polıtıko saıası mańyzy bar saıys – KSRO-AQSh jelaıaqtarynyń matchtyq kezdesýiniń jeńimpazy atandy.
Arada 60 jyl ótkennen soń qazaq dalasynan taǵy bir Ǵusman shyqty. Ol – Ǵusman Qyrǵyzbaev. Biraq Túrkistan oblysynyń týmasy jeńil atletıkany emes, dzıýdony tańdady. О́z nesibesin osy sport túrinen tapty. 2019 ben 2022 jyldary Ál-Fýdjaıra men Astanada Azııa birinshiliginiń qola júldesin ıelendi, 2021 jyly Býdapeshtte álem chempıonatynyń kúmis júldegeri atandy. Basqa da halyqaralyq jarystarda jasyndaı jarqyldady.
Parıj Olımpıadasynda 66 kg salmaqta kúresken Ǵusman kil myqtylarmen aıqasty. Úzdikter tiziminde Qyrǵyzbaev 26 orynda bolsa, alǵashynda jolyqqan tórt qarsylasynyń barlyǵy da dúnıejúzilik reıtıngte odan joǵary tur. Sonyń úsheýin ol utty. Tusaýkeser kezdesýde kandasymyz Eýropa chempıonatynyń kúmis júldegeri, ıspanııalyq Davıd Garsııa Torneni (№9) tize búktirdi. Ile-shala Rıo Olımpıadasynyń kúmis, Tokıo Olımpıadasynyń qola júldegeri, álem chempıony, álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy, ońtústikkoreıalyq An Baýldy (№13) eki jeńnen ustap, alyp urdy. Shırek fınaldyq saıys ta Qyrǵyzbaev úshin asa aýyrǵa soqty. Álem chempıonatynyń qola júldegeri, Eýropa chempıony Valıd Hııardy (№16) «Gran-Pale-Efemer» keshenine jınalǵan kórermender keremet qoldady. Jergilikti dzıýdoshyǵa búıregi burǵan tóreshi báseke bel ortadan asqan tusta ekinshi shıdo kórsetti. Qazaq balýanyna taǵy bir eskertý berilse, ol jarys jolynan shyǵyp qalady. Ereje solaı. Sodan namysqa tyrysqan Ǵusman aıqastyń aıaqtalýyna 7 sekýnd qalǵanda ádis jasamaq bolǵan Hııardy ústinen basyp qaldy da, jeńisti julyp áketti.
Jartylaı fınalda Vıllıan Lımany da (№8) jeńýge bolatyn edi. Kezinde jastar arasynda álem chempıony atanǵan 24 jastaǵy brazılııalyq balýan Panamerıka oıyndarynda eki ret júlde alyp, qurlyq birinshiliginde úsh márte top jaryp, taǵy eki ret júldegerler sanatyna qosyldy. Odan bólek, Grand-Slem men Gran-prı týrnırlerinde úzdikter qatarynan kórindi. Alaıda sol mejede Ǵusmannyń kúresi júrmedi. Ol Lımanyń yrqyna ońaı kónip, onyń jeteginde ketti. Golden-skorda Vıllıon qandasymyzdy qapy qaldyrdy.
Úshinshi oryn úshin Qyrǵyzbaev Strahanııa Býnchıchpen (№30) kezdesti. Boıy syryqtaı Serbııanyń sańlaǵy boıynyń, qoly men aıaǵynyń uzyndyǵyn paıdalanǵysy kelip, qazaqty biraz ábigerge saldy. Ermek Násıevtiń shákirti oǵan kónbedi. Ońtaıly bir tusta Býnchıchtiń osal tusyn taýyp, syrttan shalyp qulatty. Sóıtip, Ǵusman Qyrǵyzbaev Olımpııa oıyndarynyń qola júldegeri atandy. Jaraısyń, jaısańym! Bir aıta keterligi Ǵusmanǵa da Olımpıada belesi 32 jasynda baǵyndy. El maqtanyshyna aınalǵan qos sańlaq ta 1992 jyldyń kúzinde dúnıege kelgen.
Áıelder arasynda 52 kg salmaq dárejesinde ózbek qyzy Dıora Keldıerovaǵa teń keler eshkim tabylmady. Ekinshi kezeńde ol Olımpıada jáne álemniń tórt dúrkin chempıony Ýte Abeden aılasyn asyrdy. Sol kezde alty jyl boıy adam balasyna bet qaratpaǵan Japonııanyń ataqty dzıýdoshysynyń eńkildep turyp jylaǵanyn kórseńizder. Odan keıin de Keldıerova esh kedergige jolyqpady. Ol fransııalyq Amandın Bıýshar (Tokıo Olımpıadasynyń kúmis júldegeri, aralas komandalyq saıystaǵy Olımpıada chempıony, álem chempıonatynyń bes dúrkin qola júldegeri, Eýropanyń úsh dúrkin chempıony) men kosovalyq Dıstrııa Krasnıchıdi (Tokıo Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, Eýropanyń eki dúrkin chempıony) jolynan yǵystyrdy. Sóıtip, Dıoranyń esimi dzıýdodan О́zbekstannan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony retinde tarıhta qaldy.
P.S. Olımpııa oıyndarynda basqa da sport túrlerinen básekeler kóp. Qazaqstannyń sportshylarynyń biri utylsa, biri fınaldyq kezeńge ótip, júldeli oryndar úshin talasyp jatyr. Qazaq jankúıerlerin erekshe bir qynjyltqan jaıt – Olımpıadanyń ashylý saltanatynda Qazaqtyń kók baıraǵyn ustap shyqqan ataqty boksshy, álem jáne Azııa chempıony, Azııa oıyndarynyń eki dúrkin júldegeri Aslanbek Shymbergenovtiń alǵashqy aınalymnan asa almaýy. 71 kg salmaqta judyryqtasqan qandasymyz ıordanııalyq Zeıad Ishaıshke ese jiberdi. Al qalǵan boksshylarymyz ázirge sátti óner kórsetip tur.