Búginde otandyq matematıka ǵylymynyń jetistigi elimizge ǵana emes shetelge jaqsy málim. Ásirese mektep oqýshylary men stýdentterdiń, ǵalymdardyń halyqaralyq dárejede qol jetkizgen jetistikteri elimizdegi matematıka ǵylymyn odan ári damytýǵa keń jol ashyp otyr. Biz osy maqsatta Matematıka jáne modeldeý ınstıtýtynyń dırektory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA korrespondent-múshesi, Mahmud Sadybekovpen otandyq matematıka ǵylymyn damytýǵa baılanysty áńgimelesken edik.
– Mahmud Ábdisámetuly, kóptegen jas ǵalym sheteldegi tanymal joǵary oqý oryndarynda bilimin jetildirip, matematıkamen tyǵyz baılanysty salalarda tabysty eńbek etip júr. Instıtýtta jumys istep jatqan ǵalymdardyń da denin jastar qurap otyr. Qazirgi kezde olar qandaı baǵyttaǵy zertteýlermen aınalysyp jatyr?
– Búginde ǵalymdar eski ústelde, qaǵaz-qalammen otyrady degen túsinikten áldeqaıda alǵa ozyp ketken. Ǵylymnyń barlyq salasy tolyq sıfrlandy. Bul ǵalymdar úshin jumys úrdisin barynsha jyldamdatýǵa yqpal etip otyr. Basqa salamen salystyrǵanda, bizdiń ınstıtýtta jumys isteıtin ǵalymdardyń denin jastar quraıdy. Qazir olardyń sany 250-den asty. Onyń 53 paıyzy 40 jasqa deıingi jas mamandar. Olardyń arasynda 2 ǵylym kandıdaty, 33 PhD, 16 magıstr dárejesindegi jáne bakalavrıatty bitirgender bar. Instıtýt basshylyǵy osy ǵalymdardyń esh alańsyz jumys isteýine qolaıly jaǵdaı jasap, ǵylymnyń ıgiligin kórýge jumyldyrýda. Matematıka ǵylymynda maqalalar jarııalanymy boıynsha PhD dárejesindegi ǵalymdar kósh bastap tur. Búginde elimizde, sondaı-aq shetelderde eńbek etip, tanymal bolǵan matematıkterdiń deni osy ınstıtýttan shyqqany belgili. Qazir 40-qa jýyq ınstıtýt ǵalymy ǵylymdy qarjylandyrýdyń jańa túri – irgeli zertteýlerdi júzege asyratyn mekemelerdi qarjylandyrý aıasynda zertteýmen aınalysady.
– О́zińizge belgili keıingi jyldarda kóptegen talantty jastar shetelge bilim qýyp ketip jatyr. Birqatar sarapshy muny jaǵymdy úrdis retinde qabyldasa, endi biri munyń keri sebep-saldary bar ekenin aıtady. Sondyqtan otandyq ǵylymnyń áleýetin damytý úshin ne isteý kerek?
– Shetelderge baryp bilim alyp, jumys istegisi keletin jastarǵa jańa álemdi, ozyq bilimdi tanýǵa múmkindik bergen abzal. Olar ozyq elderden úırengenin keıingi tolqynǵa úıretedi degen úmit zor. Al elge qaıtqysy kelmegeni úshin olarǵa kiná taǵa almaımyz. О́ıtkeni shetel ýnıversıtetterindegi ǵylymǵa, bilim alýǵa jasalǵan qolaıly orta álemdi tanyǵysy keletin jastardy qyzyqtyra túsetini zańdylyq. Bilimdi, bilikti jastardyń elge oralyp, ónimdi jumys isteýi úshin ǵylymı ekojúıemen qatar áleýmettik máseleler tolyqqandy sheshilýi qajet. Salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, elimizde ǵylymmen aınalysqysy keletin jastardyń sany áli de azdyq etedi. Sondyqtan jastardy ǵylymǵa mektep jasynan, tipten balabaqshadan bastap baýlýdy damyǵan elder tájirıbesinen úırený kerek. О́skeleń urpaqtyń ǵylymdaǵy áleýetin arttyrý úshin aldyńǵy býyn ǵalymdar jol kórsetip, belsendilik tanytyp jatsa, bul jaǵymdy úrdis jastardy ǵylymdy alǵa ozdyrýǵa ıtermeleıtini anyq.
– Keıingi ýaqytta joǵary oqý oryndaryna bólinip jatqan grant sanyn azaıtýǵa qatysty pikirler jıi aıtylyp júr. Grant sanynyń kóbeıgeni jalpy orta bilim kórsetkishteriniń artýyna yqpal etedi degen de túsinik bar. Alaıda grant sanynyń kóbeıgeni elimizdegi bilim sapasynyń kórsetkishi bola ala ma?
– Keıingi jyldardaǵy ahýaldy saraptap qaraıtyn bolsaq, bilim júıesi bızneske aınalyp barady. Birqatar ýnıversıtet úshin grant sanynyń artqany, stýdentterdiń kóbeıgeni tıimdi. Sol qarajattan joǵary oqý oryndary oqytýshylarǵa aılyq tóleıdi, ınfraqurylymyna jumsaıdy. Aqshasyn tólep oqı alsa, aqyly fakýltetter de bar. Joǵary oqý oryndarynyń kópshiligi stýdentterdiń bilim sapasyna kóńil bóle bermeıdi. Birqatar ýnıversıtet qosymsha fakýltetter ashyp, stýdentterdi kóbirek jınaǵandy yńǵaıly kóredi. Eger de oqytýshylar bazasy myqty jasaqtalatyn bolsa, stýdentterge qolaıly orta qalyptassa, ondaı oqý oryndaryna stýdentter ózdiginen-aq keledi. Biraq mundaı ýnıversıtetter elimizde óte sırek. Stýdentter sanynyń kóp bolǵany joǵary oqý oryndarynyń saıasatyna da qarama-qaıshy. Kóbine shetelge baryp oqyp kelgen jastar elimizdegi ýnıversıtetterdiń deńgeıin salystyryp qarastyrady. Shetelderdegi joǵary oqý oryndarynda matematıkter úshin jasalǵan jyljymaly taqtalar bir qabyrǵany tutastaı alyp turǵanyn bir ǵana mysal retinde keltirsek te jetkilikti bolar. Sondyqtan árbir joǵary oqý ornynyń jaǵdaıyn zerdeleı qarastyryp, stýdentter sanyn 5 myńnan asyrmaǵan jón. Elimizdegi ýnıversıtetterde tipten, kabınetsiz júrgen oqytýshylar bar. Olar oqý quraldaryn qoıatyn tartpaǵa qoly jetse qýanady. Al sheteldiń oqý oryndarynda postdoktorlar otyratyn arnaıy kabınetter, zerthanalar bar. Osy oraıda «Ýnıversıtetter ınfraqurylymdyq múmkinshiligi bolmasa, stýdent sanyn kóbeıtip qaıtedi?» degen zańdy saýal týyndaıdy. Sondyqtan grant sanyn da, oqytýshylarǵa túsetin salmaqty azaıtý kerek. Ondaı jaǵdaıda granttyń da qundylyǵy artady, pedagogterge túsetin júkteme de azaıady, al talapkerler arasynda báseke kúsheıedi. Osy tusta «Qandaı nátıjege qol jetkizgimiz keledi?» degen suraqqa jaýap izdep kórelik. Eldiń áleýmettik, ekonomıkalyq ahýalyn jaqsartatyn – bilimdi, bilikti kadrlar. Osy oraıda ıntellektýaldar legin qalyptastyramyz desek, bilimge qatań baqylaý kerek. Oqytý baǵdarlamalary, oqýlyqtar ázirlenip jatqanymen, keıingi jyldarda stýdentterdiń alǵan bilimi kóńil kónshitpeıdi. Onyń basty sebebi, bir kýrstan ekinshi kýrsqa kóshkende bilim deńgeıine saraptama jasalmaıtyndyǵy men joǵary oqý oryndaryndaǵy ishki baqylaý júıesiniń álsizdiginen. Ýnıversıtetter stýdentti nashar oqyǵany úshin oqýdan shyǵaryp tastaı almaıdy. Qazirgi kezde elimizdegi demografııalyq ahýaldy eskere otyryp, grant sany jyl saıyn artyp keledi. Sáıkesinshe, mektepti joǵary kórsetkishtermen bitirip jatqan oqýshylar qatary kóbeıýde. Biraq osy jaqsy oqyp kelgen stýdentterden sapaly mamannyń shyǵyp jatqany kúmán týǵyzady. Onyń bir dáleli retinde ınstıtýtymyzda ýnıversıtet bitirip kelgen jas mamandardy qaıta daıarlap jatqandyǵymyzdy aıta keteıin. Daryndy, talantty túlekterden 4-5 jyl ishinde sapasyz mamandar daıarlanyp jatqandyǵyna jumyssyz jastardyń statıstıkasy, óz mamandyǵymen jumys istemeıtindigi dálel bola alady. Al oqý bitirgen stýdentterdiń 90 paıyzy jumysqa ornalasady degenimiz de jalǵan aqparat. О́ıtkeni ýnıversıtet stýdentke jumysqa ornalasqany týraly anyqtama ákelmeıinshe dıplomyn ala almaıdy. Al túlek jumysqa ornalasqany jóninde anyqtama alýdyń túrli joldaryn qarastyrýǵa májbúr.
– Jaqynda Samarqanda ótken Túrki álemi matematıkteriniń ǵylymı forýmynda Qazaqstan matematıkteriniń jarııalanymdyq belsendiligi jáne elimizdegi irgeli matematıkanyń mindetterine qatysty TWMS vıse-prezıdenti retinde baıandama jasadyńyz. Ǵylymı kórsetkish boıynsha bir ǵalym jylyna qansha maqala jarııalaýy kerek jáne ǵalymdarymyzdyń jarııalanymdyq kórsetkishi qandaı ekenin aıtyp berseńiz?
– «Web of Science» derekqor bazasynda ındekstelgen ǵylymı jarııalanymdar sany boıynsha úzdik 10-dyqtaǵy ýnıversıtetterdi atap ótetin bolsaq, barlyq reıtıngte Nazarbaev ýnıversıteti kósh bastap tur. Matematıka jáne modeldeý ınstıtýty 6-orynǵa ıe. Bes jyl ishinde elimizdiń ǵalymdary 21 508 pýblıkasııa jarııalaǵan. Negizinde álemdik kórsetkish boıynsha bir professor jylyna bir maqala shyǵarýy kerek. Qazirgi kezde elimizdegi joǵary oqý oryndarynda shamamen 38 myń oqytýshy sabaq berip júrgen bolsa, «Web of Science» bazasyna, ımpakt-faktorly jýrnaldarǵa jylyna shamamen 2,5 myń reıtıngtik maqala berip otyrmyz. Eger oqytýshylardyń árqaısysy orta eseppen bes jylda bir ret maqala jarııalasa, jarııalanymdardyń qazirgi kezdegi sany 8 myń bolatyn edi. Ǵylymı maqalalar jarııalanymynyń kóp bolýy shtattaǵy qyzmetkerlerdiń sanyna da baılanysty bolyp keledi. Osy kórsetkishke qarap, elde shynaıy ǵylymmen aınalysyp jatqan mamandardyń sırek ekenine kóz jetkizemiz. Oqytýshylardyń ýaqyty qosymsha jumys isteýge, sabaq berýge ketetindikten, ǵylymmen aınalysýǵa ýaqyty jetpeıdi. Al keıbir ýnıversıtetter úshin oqytýshynyń ǵylymı maqala jazǵany kerek emes. Shetelderde akkredıtasııadan ótkende ǵana pýblıkasııa talap etiledi. Sondyqtan oqytýshylarǵa túsetin salmaqty azaıtyp, jalaqyny kóbeıte otyryp, ǵylymmen aınalysýǵa jaǵdaı jasaý kerek. Bul jerde eń bastysy, ǵylymı zertteýler ekenin qaıtalap aıtýǵa týra keledi. Al ǵylymı maqalany jarııalaý – ǵylymı zertteýdiń ónimdi nátıjesin kórsetý. Eń bastysy – maqala emes, ǵylym. Al ǵylymı zertteýlerdiń aýqymy men deńgeıin jarııalanǵan maqala kórsetedi.
– Osydan biraz ýaqyt buryn ǵalymdardyń «jalǵan» jýrnaldardaǵy jarııalanym kórsetkishine qatysty kóp syn aıtylǵan bolatyn. Qazirgi kezde bul jýrnaldardy anyqtaýdyń qandaı da bir júıesi jasalǵan ba?
– 2016–2019 jyldarda elimiz «Scopus-qa» tirkelgen «jalǵan» jýrnaldarǵa materıal jarııalaý boıynsha álemniń aldyna tústi. Birneshe ǵalym jınalyp, bir materıal jarııalaý beleń aldy. «Jalǵan» jýrnal bir jyl ishinde bazadan óship ketpese, jarııalanǵan materıal qabyldana beretin. Al ımpakt-faktor boıynsha birinshi kvartılde turǵan sapaly jýrnaldarǵa maqala jarııalaý óte qıyn. Bul ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri jarııalanatyn jýrnaldardyń deńgeıine qoıylatyn joǵary talappen baılanysty. Osy sebepti de zertteýleriniń deńgeıi tómen bolýynan ǵylymı jýrnaldarda jarııalanbaı, doktorantýra túlekteriniń kópshiligi dıssertasııasyn qorǵaı almady. Osyndaı keleńsiz jaıtqa qarap, birqatar ǵalymnyń ǵylymmen emes, ǵylymı dáreje alý maqsatynda maqala jarııalaýmen áýre bolǵanyn ańǵaramyz. Al shyndyǵynda naǵyz ǵalym tek zertteýlermen ǵana aınalysady. Ony jarııalanymdarynyń azdyǵymen baılanystyramyz. Zertteý jumystarynyń nátıjesin ǵylymı maqalada kórsetý úshin barlyq oqytýshynyń belsendiligin arttyrý qajet. Álemde «Web of Science-ty» ımpakt-faktorǵa qaramaıtyn elder bar. Bizde de osyndaı usynystar aıtylyp qalyp júr. Desek te, jarııalanymdardyń jıi shyǵýy ǵalymdardyń belsendi jumys istep jatqanyn bildirmeıdi.
– Instıtýttyń ózge ǵylym salalarymen baılanysy qandaı?
– Matematıkter medısına, ekonomıka, sondaı-aq ónerkásiptiń basqa salalarymen de birge jumys isteýge daıyn. Biraq ǵylymnyń basqa salasynda júrgen mamandar kóbine ózine matematıkadan ne kerek ekenin naqtylaı almaıdy. Eger olar naqty jobasyn ázirlep, usynsa, matematıkter kómektesýge árkez ázir. Túptep kelgende, matematıkter belgili bir máseleni sheshý úshin emes, elimizdegi matematıka ǵylymyn damytý úshin jumys istep jatyr. Sondyqtan da, matematıkadan nátıje emes, deńgeı, dáreje suralýy kerek. Mysaly, men 120 formýla jazatyn bolsam, kelesi bir ǵalym taǵy da 120 formýla jazyp, jýrnaldarǵa usynady. Qaı jumys qabyldanyp, jarııalanatyn bolsa, sol jumystyń deńgeıi joǵary ekenin kóremiz. Al oǵan ǵylymda suranystyń bar nemese joq ekeni de eskerilýi kerek. Ǵylym deńgeıi kóterilip, onyń aýmaǵy keńeıgen saıyn ózinen-ózi-aq joǵary nátıjege alyp keledi. Sondyqtan ǵylym nátıjege jetý úshin tereń bilim kerek. Al matematıkany jaqsy biletin túlekter barlyq salada suranysqa ıe ekeni anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»