Tólebı aýdanyndaǵy «Birkólik» shıpajaıynyń tabıǵaty qandaı tamasha, aınala án salyp turǵandaı. Tańǵy aýany qumarlana juta bergiń keledi. Kelgen kúni úlgere almasam da, ertesine ertemen saýmal ishýge keldim. Birinshi bolyp keldim be desem, menen buryn jetip, kezek alǵandar bar eken.
Kezekte turǵan maǵan jas shamasy seksendi alqymdap qalǵan apanyń sózi unady. D.Qonaev týraly jaqsy aıtyp jatty. Sol jerde tanysyp-bilistik. Keshki tamaqtan soń áńgime-dúken kezinde Ajar apaı óziniń Shymkent qalasyndaǵy Shámshi Qaldaıaqovtyń burynǵy úıinde turyp jatqandyǵy týraly aıtty. «Biz burynǵy Ilıch, qazirgi Sh.Qaldaıaqov kóshesindegi 1-úıde áli osy kúnge deıin turyp kelemiz», dep sóz bastaǵan apa áńgimesin odan ári jalǵastyra túsip. «Ol kezde oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp Qalaýbek Tursynqulov degen kisi isteıtin. О́te isker, óz jumysyn jaqsy biletin, jastarǵa jany jaqyn qyzmetker bolatyn. Keıin jaqsy jazýshy bolyp ketti. Shámshiniń kompozıtorlyq ónerin joǵary baǵalaǵandyqtan ári jerlesimiz dep erekshe jaqyn tutqan da bolar, oǵan Shymkentten úsh bólmeli úı alyp berýge kómektesedi. Bul 1961 jyly bolatyn.
Shámshi óziniń «Arys jaǵasynda», «Aq bantık» jáne «Ana týraly jyr» sııaqty taǵy da basqa ánderin osy úıde turǵan kezinde jazǵanyn biz jaqsy bilemiz».
Osy tusta men «Aq bantık» ániniń shyǵý tarıhyn jaqsy bilemin», dep edim, apaı maǵan: «Onda sen Qarajandy da biletin boldyń ǵoı?» dep tańyrqaı bir qarap aldy. Myna qyzyqty qarańyz, 1969 jyly Qazaqstannyń birinshi basshysy D.Qonaev Úndistanǵa barǵan arnaıy saparynda ony dúıim jurt Sh.Qaldaıaqovtyń «Ana týraly jyr» ánimen qarsy alady. Dımash aǵa osy sapardan elge orala salysymen, Shámshini shaqyrtyp alyp, áńgimelesip, jaǵdaıyn suraıdy. Sóıtedi de, «Shámshi, saǵan ne kerek, nege muqtajsyń?» degen kezde ol úndemeı otyryp qalady da, qasynda otyrǵan joldastary «kompozıtordyń otbasyna úı kerek» deıdi. Shámshiniń jaǵdaıynan tolyq habardar Dımekeń sol kezde «Qazaqstan» degen atpen salynyp jatqan úlken úıden tórt bólmeli páter bergizedi de, Shákeń sol úıge kóshetin boldy.
«Ol kezde páter satylmaıtyn. Bizdiń jańadan otaý qurǵan kezimiz. Kúıeýim Nábı Elikbaev tehnologııalyq ınstıtýtta komsomol komıtetiniń hatshysy bolyp, al M.Shahanov gazette isteıtin. Shámshi aǵanyń Raýshan degen qaryndasynyń maǵan jeńge bolyp keletin jaǵdaıy bar edi. Osy jaǵy jáne kúıeýimmen aradaǵy dostyq jaǵdaıyn oılasa kerek, Shákeń Almatyǵa kóshetin kezde: «Bul úıdi jańadan turmys qurǵan Ajar qaryndasyma beremin», dep bizge tastap ketti. Mine, sol ýaqyttan beri men osy úıdiń tútinin tútetip kelemin. Bul úıge Shákeńdi jaqsy tanyp-biletin jáne ol kisimen kezinde tyǵyz aralasatyn kisiler jıi-jıi kelip, Quran oqytyp ketip turady», dedi.
Ajar apaı áńgimesin osylaı aıaqtady. Sózine qaraǵanda bul úıdi murajaıǵa aınaldyrmaq ta bolǵan eken, biraq tıisti organdar úshinshi qabattan bolmaıdy dep ruqsat bermegen kórinedi.
Men Shámshi aǵany sonaý Kentaý qalasynda oqyp júrgen 1962 jyldan beri jaqsy tanıtynymdy aıtyp, al 9-synypta sol án-aǵany lektorııde (ol kezde klýb pen mádenıet saraıyn osylaı ataıtyn) óziniń «Ana týraly jyr» ánimen, odan keıin birneshe jyl ótken soń, ıaǵnı 1988 jyly aýdandyq partııa komıtetinde «О́z aǵam» dep qalaı qarsy alǵanymdy aıtqanymda, Ajar apaı erekshe áserlenip ketti. Sonymen birge Shákeńniń sol joly meniń úıimde aptaǵa jýyq qona jatyp issaparda bolǵanyn esitken apaıym ornynan turyp, meniń qolymdy qysa ustaǵan kúıi qushaqtap: «Shámshi aǵanyń Orazbek Bodyqovtan keıingi jaqyny sen bolyp shyqtyń ǵoı!», dep meıirlene ún qatty.
Bir kúni keshki tamaqtan soń qasymyzdaǵy bos orynǵa kelip jaıǵasqan álgi apaıym: «Sáke, endi sen budan bylaı meni «apaı» demeı, «jeńge» dep ataıtyn bol. Durysy osy. Saǵan jeńge bolatyn sebebim, meniń kúıeýim – Shámshi men Muhtardyń dosy, Báıdibek aýdanynyń Maıbulaq degen aýlynan, sondyqtan sen maǵan qaıyn bolasyń. Osymen bul sóz támam. Endi maǵan ótkende óziń basyn aıtyp qalǵan Qarajan Ábilázimov pen Shámshiniń «Aq bantık» degen áni týraly aıtyp bershi?» dep edi. Men jınalǵan jurtqa Qarajannyń sol kezde obkomsomolda birinshi hatshy bolyp istegendigi, onyń jasy úlkendeý bolsa da, Túrkistan qalasyndaǵy 19-mektepti bitirgen Fatıma degen jas qyzǵa úılengeni týraly óz biletinimdi aıtyp berdim.
Fatımany mektepte oqyp júrgen kezimizden tanıtynmyn. Men Kentaýdaǵy Y.Altynsarın mektebinde, al Fatıma bolsa Túrkistannyń temirjol boıyndaǵy mektepte oqydy. Bir-birimizdi 8-synyptan bastap bile bastadyq. Atalǵan eki mektep oqýshylary bir-birimizge qonaqqa kelip, ótkiziletin túrli pán baıqaýlaryna qatysyp, baq synasatynbyz. Mine, osyndaı kezderi ǵoı túrkistandyq Fatımamen etene tanysyp júrgenim. Fatıma óte jan-jaqty, bilgir, talapty, sonymen birge ónerge de erekshe qushtar bolatyn. Ásirese ádebıet páninen aldyna jan salmaıtyn. Ádemi án aıtyp, bı bıleıtin. О́nerimen qalanyń atyn shyǵaryp, oblystyq, respýblıkalyq óner saıystaryna da qatysyp, birinshi oryndardan kórinip júretin. Osyndaı kezderinde ǵoı Fatımanyń Qarajannyń kózine túsip júrgeni. Tek kózge túsip emes, keıinnen ekeýi úılenip, shańyraq kóterdi.
Fatıma Shámshiniń ánderin naqyshyna keltire oryndaıtyn. Kompozıtordyń árbir ánin tebirene oryndaǵan kezde tyńdaýshylar qaýymy ózderiniń qalaı terbelip ketkenin de bilmeı qalatyn. Fatıma kórermenderdiń qurmetine osylaı bólendi. Sodan keıin ǵoı, Qarajanmen ózara syılastyǵy mol Shámshi Fatımaǵa arnap «Aq bantık» ánin shyǵaryp júrgeni. «Birkólik» shıpajaıynda Ajar Ábenova jeńeshemmen aradaǵy kompozıtor týraly áńgime úzilgen joq jáne meniń de ol kisiden estigen áńgimelerim az emes. О́nerge degen súıispenshilik pen shyǵarmashylyq ónegesi – elimizdiń maqtanyshy.
Serikbaı TURJAN,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Túrkistan oblysy